sārasvatasya viprasya śrutvā bhojanṛpo vacaḥ
īśvara uvāca
sārasvatasya viprasya śrutvā bhojanṛpo vacaḥ ||
vivarṇavadano bhūtvā pragṛhyāṃghrī vaco'bravīt
||1||सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः ॥
विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्
mune naivaṃ tvayā vācyaṃ gaṃtavyaṃ niścitaṃ mayā ||
narāṇāṃ puṇyadā yātrā kathayasva kathaṃ bhavet
||2||मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया ॥
नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्
kiṃ grāhyaṃ kiṃ ca moktavyaṃ kiṃ deyaṃ kiṃ na dīyate ||
tīrthopavāsaḥ snānaṃ ca saṃdhyāsnānavidhikramaḥ ||
pūjā nidrā japo rātrau sarvaṃ saṃkṣepato vada
||3||किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते ॥
तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः ॥
पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद
sārasvata uvāca
surāṣṭradeśe gantavyaṃ girau raivatake yadi ||
nṛpa yātrāvidhiṃ vakṣye tvamekāgramanāḥ śṛṇu
||4||सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि ॥
नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु
bṛhaspatibalaṃ gṛhya sūryaṃ saṃtarpya cottamam ||
vāmataḥ pṛṣṭhataḥ sarvaṃ vṛtvā saṃśodhya vāsaram
||5||बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् ॥
वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्
caṃdralagnaṃ grahājjñātvā baliṣṭhājjanmarāśitaḥ ||
śakunaṃ ca śubhaṃ labdhvā prasthātavyaṃ nṛpairnṛpa
||6||चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः ॥
शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप
tīrthe sadaiva gaṃtavyaṃ sarve māsāśca śobhanāḥ ||
tithayaścottamāḥ sarvāḥ snānadānārcanādiṣu
||7||तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः ॥
तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ māsāṃte pūrṇimādine ||
saṃkrāṃtau grahaṇe kālā ete proktā bhavārcane
||8||अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने ॥
संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने
kailāsaṃ parvataṃ tyaktvā devīṃ devāṃśca saṃgatān ||
vaiśākhe paṃcadaśyāṃ tu bhūmiṃ bhittvā bhavo'bhavat
||9||कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् ॥
वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्
tasminneva dine devī svarṇarekhā nadī talāt ||
paṃthānaṃ vāsukiṃ prāpya sarvapāpapraṇāśanī
||10||तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् ॥
पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी
airāvatapadākrāṃta ujjayanto mahāgiriḥ ||
susrāva toyaṃ bahudhā gajapādodbhavaṃ śuci
||11||ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः ॥
सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि
devā brahmādayaḥ sarve gaṃgādyāḥ saritastathā ||
vastrāpathe mahākṣetre bhavabhāvena saṃgatāḥ
||12||देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः
vastrāpathasya kṣetrasya pramāṇaṃ śṛṇu bhūpate ||
harasya tyajato bhūmau patitaṃ vastrabhūṣaṇam
||13||वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते ॥
हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्
tāvanmātraṃ smṛtaṃ kṣetraṃ devairvastrāpathaṃ kṛtam ||
uttareṇa nadī bhadrā pūrvasyāṃ yojanadvayam
||14||तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् ॥
उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्
dakṣiṇena baleḥ sthānamujjayanto nadīmanu ||
aparasyāṃ paraṃ nadyo saṃgamaṃ vāmanātpurāt
||15||दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु ॥
अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्
etadvastrāpathaṃ kṣetraṃ bhuktimuktipradāyakam ||
kṣetrasya vistaro jñeyo yojanānāṃ catuṣṭayam
||16||एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्
vaiśākhapaṃcadaśyāṃ tu bhavo bhāvena bhūpate ||
pūjyate śivaloke tu sthīyate brahmavāsaram
||17||वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते ॥
पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्
ato vasaṃte saṃprāpte prayāṇaṃ kuru bhūpate ||
nigṛhya niyamānbhūtvā śuciḥ snāto jitendriyaḥ
||18||अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते ॥
निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः
gajavājirathāṃstyaktā padābhyāṃ yāti yo naraḥ ||
puṣpakeṇa vimānena sa yāti śivamaṃdiram
||19||गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः ॥
पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्
ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca ||
bhikṣāhāreṇa toyena phalāhāreṇa vā yadi
||20||एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥
भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि
upavāsena kṛcchreṇa śākāhāreṇa yāti yaḥ ||
sa yāti sundarīvṛndairvījyamāno gaṇairdivi
||21||उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः ॥
स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि
malasnānaṃ vinā mārge pādābhyaṃgavivarjitaḥ ||
maladhārī kṣīṇatanuryaṣṭihasto jitendriyaḥ
||22||मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः ॥
मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः
śītātapajalakliṣṭaḥ śivasmaraṇatatparaḥ ||
yadi yāti naro yāti sa bhittvā sūryamaṃḍalam
||23||शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः ॥
यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्
narakasthānapi pitṝnmātṛtaḥ pitṛto nṛpa ||
akṣayaṃ sapta saptaiva nayedevaṃ śivālaye
||24||नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप ॥
अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये
luṇṭhanbhūmau yadā yāti mṛgacarmāvaguṃṭhitaḥ ||
daṇḍapramāṇabhūmervā saṃkhyāṃ kurvannaro yadi
||25||लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः ॥
दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि
araṇye nirjale sthāne jalāṃtaḥparipīḍitaḥ ||
śaraṇyaṃ śaṃkaraṃ kṛtvā mano niścalamātmanaḥ
||26||अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः ॥
शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ samudravasanāṃ nṛpa ||
sa labdhvā bahubhiryajñairyajñe dattvā ca medinīm
||27||सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप ॥
स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्
saptabhaumavimānastho divyadeho harākṛtiḥ ||
nirīkṣya medinīṃ maṃdaṃ kṛta maṃgalamaṇḍanam
||28||सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः ॥
निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्
mṛganetrābhujasparśalagnapīnapayodharaḥ ||
gītavādyavinodena satyalokaṃ vrajennaraḥ
||29||मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः ॥
गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः
vidhāya bhujavegaṃ vā pādau baddhvā śanaiḥ śanaiḥ ||
maunena mānuṣo māyāṃ tyaktvā yāti śivālaye
||30||विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः ॥
मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये
brahmaghno vā surāpo vā steyī vā gurutalpagaḥ ||
kṛtaghno mucyate pāpairmṛto muktimavāpnuyāt
||31||ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः ॥
कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्
mātaraṃ pitaraṃ deśaṃ bhrātaraṃ svajanabāṃdhavān ||
grāmaṃ bhūmiṃ gṛhaṃ tyaktvā kṛtvā ceṃdriyasaṃyamam
||32||मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् ॥
ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्
gṛhītvā śivasaṃskāraṃ naro bhrāmyati bhūtale ||
draṣṭuṃ tīrthānyanekāni puṇyānyāyatanāni ca
||33||गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले ॥
द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च
kasmiṃstīrthe śubhe sthāne chittvā saṃsārabandhanam ||
abhayāṃ dakṣiṇāṃ dattvā śivaśiveti bhāṣakaḥ
||34||कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् ॥
अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः
ekāṃte nirjane sthāne śivasmaraṇatatparaḥ ||
yadi tiṣṭhati taṃ yānti namaskartuṃ narādhipa
||35||एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः ॥
यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप
āyāṃti devatāḥ sarve cihnaṃ tasya nirīkṣitum ||
vimānavṛndairnetavyaḥ kadāsau puruṣottamaḥ
||36||आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् ॥
विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः
yadā tu pañcatvamupaiti kāle kalevaraṃ skandhakṛtaṃ naraiśca ||
nirīkṣyamāṇaḥ surasundarībhiḥ sa nīyamāno madavihvalābhiḥ
||37||यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च ॥
निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः
surendrasūryāgnidhaneśarudraiḥ saṃpūjyamānaḥ śivarūpadhārī ||
surādilokānpravimucya vegācchivālaye tiṣṭhati rudrabhaktaḥ
||38||सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी ॥
सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe dvitīye vastrāpathakṣetra māhātmye vastrāpathayātrāvidhānavarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||