वस्त्रापथे महाक्षेत्रे सम्प्राप्तो वामनो यदा
राजोवाच
वस्त्रापथे महाक्षेत्रे सम्प्राप्तो वामनो यदा ॥
तदाप्रभृति किं चक्रे तन्मे विस्तरतो वद
॥१॥सारस्वत उवाच
वामनो वसतिं चक्रे भवस्याग्रे नृपोत्तम ॥
स्वर्णरेखाजले स्नात्वा भवं सम्पूज्य भावतः
॥२॥एकांते निर्मले स्थाने कण्टकास्थिविवर्जिते ॥
कृष्णाजिनपरिच्छन्न उपविष्टो वरा सने
॥३॥कृत्वा पद्मासनं धीरो निश्चलोऽभूद्द्विजोत्तमः ॥
विधाय कन्धराबंधमृजुनासावलोककः
॥४॥गृहक्षेत्रकलत्राणां चिंतां मुक्त्वा धनस्य च ॥
मायां च वैष्णवीं त्यक्त्वा कृतमौनो जितेन्द्रियः
॥५॥निराहारो जितक्रोधो मुक्तसंसारबंधनः ॥
भुजौ पद्मासने कृत्वा किञ्चिन्मीलितलो चनः ॥
मनोतिचंचलं ज्ञात्वा स्थिरं चक्रे हृदि द्विजः
॥६॥क्रमेणाभ्यासयोगेन भिन्नांश्चक्रे स चैकतः ॥
प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यांश्च मारुतान्
॥६४॥एवं तं हृदये कृत्वा गृहीत्वा सर्वसन्धिषु ॥
आनीय ब्रह्मणः स्थाने दृढं ब्रह्मण्ययोजयत्
॥८॥गृहीत्वा पवनं बाह्यं यदा पूर यते तनुम् ॥
तदा स पूरको ज्ञेयो रेचकं तु वदाम्यहम्
॥९॥यदा चाभ्यन्तरो वायुर्बाह्ये याति क्रमान्नृप ॥
तदा स रेचको ज्ञेयः स्तम्भनात्कुम्भको भवेत्
॥१०॥पञ्चविंशतितत्त्वानि यदा जानंति योगिनः ॥
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि
॥११॥राजोवाच
कानि तत्त्वानि को देही किं ज्ञेयं योगिनां वद ॥
उत्पन्नज्ञानसद्भावो योगयुक्तः कथं भवेत्
॥१२॥ईश्वर उवाच
प्रकृतिश्च ततो बुद्धिरहंकारस्ततोऽभवत् ॥
तन्मात्रपंचकं तस्मादेषा प्रकृतिरष्टधा
॥१३॥बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेंद्रियाणि च ॥
एकादशं मनो विद्धि महा भूतानि पंच च
॥१४॥गणः षोडशकः सांख्ये विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥
चतुर्विंशतितत्त्वानि पुरुषः पंचविंशकः
॥१५॥देहीति प्रोच्यते देहे स चात्मानं च पश्यति ॥
विंदन्ति परमात्मानं षष्ठं तं विंशतेः परम्
॥१६॥आसनादिप्रकारा ये ते ज्ञेयाः प्रथमं सदा ॥
यदा दीपशिखाप्रायं ज्योतिः पश्यंति ते हृदि
॥१७॥उत्पन्नज्ञानसद्भावा भण्यास्ते योगिनो बुधैः ॥
पूर्वं जरां जरयति रोगा नश्यति दूरतः
॥१८॥सर्वपापचये क्षीणे पश्चान्मृत्युं स विंदति ॥
मृतो लोके नरो नास्ति योगी जानाति चेत्स्वयम्
॥१९॥तदा द्वाराणि संरुद्ध्य दश प्राणान्स मुञ्चति ॥
पुण्य पापक्षयं कृत्वा प्राणा गच्छंति योगिनाम् ॥
अणिमादिगुणैश्वर्यं प्राप्नुवंति शिवालये
॥२०॥अनेन ध्यानयोगेन भवं पश्यति मानवः ॥
मनसा चिंतितं सर्वं सम्प्राप्तं भवदर्शनात्
॥२१॥एवमास्ते यदा विप्रो वामनो भवसन्निधौ ॥
गगनादवतीर्णं तं तदा पश्यति नारदम्
॥२२॥वामन उवाच
महर्षे कुशलं तेऽद्य कस्मादागम्यते त्वया ॥
प्रणमामि महर्षे त्वां ब्रह्मैव त्वं जगत्त्रये
॥२३॥नारद उवाच
स्वर्ग लोकादहं प्राप्तः कुशलं किं ब्रवीमि ते
॥२४॥यातायातैर्दिनेशस्य पूर्य्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥
दिनांते जायते रात्री रात्रौ नश्यंति देवताः
॥२५॥का कथा मृत्युलोकस्य ये म्रियंते दिनेदिने ॥
नभो धूमाकुलं जातं देवा बलिगृहे गताः
॥२६॥सप्तर्षयो गतास्तत्र ब्रह्मणा ब्रह्मचारिणः ॥
हाहाहूहूस्तुंबरुश्च गतौ नारदपर्वतौ
॥२७॥अप्सरोगणगन्धर्वाः संप्राप्ता बलिमंदिरे ॥
उत्पातशांतिको यज्ञः क्रियते बलिना स्वयम्
॥२८॥तत्रैव गन्तुमिच्छामि द्रष्टुं यज्ञं बलेर्गृहे ॥
सहस्रमेकं यज्ञानामेकोनं विदधे बलिः
॥२९॥दैत्यानां भुवनं सर्वं संपूर्णेऽस्मिन्भविष्यति ॥
असावतिशयः कोऽपि प्रारब्धो यज्ञकर्मणि ॥
द्विजातिभ्यो मया देयं येन यद्याच्यते स्वयम्
॥३०॥वारितेनापि मे देयं सत्यमस्तु वचो मम ॥
आत्मानमपि दारांश्च राज्यं पुत्रान्प्रियान्मम
॥३१॥प्रार्थितश्चेन्न दास्यामि व्यर्थो भवतु मेऽध्वरः ॥
अनेन वचसा जाता महती मे शिरो व्यथा ॥
प्रतिज्ञाय कथं यज्ञः संपूर्णोऽयं भविष्यति
॥३२॥भंगोपायं न पश्यामि भ्रमामि भुवनत्रये ॥
विध्वंसकारिणं ज्ञात्वा भवंतं पर्युपस्थितः
॥३३॥यथा न पूर्यते यज्ञस्तथेदानीं विधीयताम्
॥३४॥वामन उवाच
महर्षे शृणु मे वाक्यं का शक्तिर्मम विद्यते ॥
कोऽहं कस्मात्करिष्यामि यज्ञे देवाः समागताः
॥३५॥ऋषयो ब्राह्मणाः सर्वे कथं व्यर्थो भविष्यति ॥
अपरं शृणु मे वाक्यं ब्रह्मर्षे ब्रह्मणस्पते
॥३६॥न कलत्रं न ते पुत्राः कस्मात्प्रकृतिरीदृशी ॥
युद्धं विना न ते सौख्यं न सौख्यं कलहं विना
॥३७॥यादृशस्ता दृशो वाऽपि वाग्वादोऽपि सदा प्रियः ॥
स्नानं संध्या जपो होमस्तर्पणं पितृदेवयोः
॥३६॥नारदः कुरुते चान्यदन्यत्कुर्वंति ब्राह्मणाः ॥
ममापि कौतुकं जातं महर्षे वद सत्वरम्
॥३९॥नारद उवाच
पाद्मकल्पे व्यतिक्रांते रात्र्यंते शृणु वामन ॥
ब्रह्माण्डं वारिणा व्याप्तमन्यत्किं चिन्न विद्यते
॥४०॥अप्सु शेते देवदेवः स च नारायणः स्मृतः ॥
स ब्रह्मा स शिवो नास्ति भेदस्तेषां परस्परम्
॥४१॥यदा भवंति ते भिन्ना स्तदा देवत्रयं च ते ॥
कर्त्तुं वाराहकल्पं तु भिन्ना जातास्त्रयस्तदा
॥४२॥ब्रह्मविष्णुहरा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः ॥
सृष्टिं ब्रह्मा करोत्येवं तां च पालयते हरिः
॥४३॥हरः संहरते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
एवं प्रवर्त्य देवेश उपविष्टा वरासने ॥
कैलासशिखरे रम्ये मंत्रयंति परस्परम्
॥४४॥त्रयाणां को वरो देवः को ज्येष्ठः को गुणाधिकः ॥
चतुर्थो नास्ति यो वेत्ति सहसा ते त्रयः स्थिताः
॥४५॥तेभ्यः समुत्थितं ज्योतिरेकीभूतं तदंबरे ॥
कालमानेन युक्तं तद्भ्राम्ते रविमंडलम्
॥४६॥अहं ज्येष्ठो ह्यहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्धरब्रह्मणोः ॥
द्वयोर्विवदतोः क्रोधात्संजातोऽहं मुखात्प्रभो
॥४७॥कथं देव न जानासि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा ॥
दशावतारास्ते रंतुं मत्स्यकूर्मादयः पुरा
॥४८॥रुद्रेण वारिता गत्वा कलहो वो न युज्यते ॥
तथैव कृतवान्विष्णुरवतारान्दशैव तान्
॥४९॥कल्पादौ ब्रह्मणो वक्त्रात्संजातोऽहं द्विजोत्तम ॥
कलहाजन्म मे यस्मात्तस्मान्मे कलहः प्रियः
॥५०॥कल्पादौ सृजता पूर्वं चिन्वितं ब्रह्मणा स्वयम् ॥
वेदान्तिना कथं सृष्टिः कर्त्तव्याऽहो हरे मया
॥५१॥नष्टान्वेदान्न जानामि क्व वेदास्ते गता इति ॥
पृथ्वीमपि न जानामि किं स्थाने किमधो गता
॥५२॥गंतुं न विद्यते शक्तिर्जलमध्ये ममाधुना ॥
अवतारैस्त्वया कार्यं दशभिः सृष्टिरक्षण म्
॥९३॥जले जलेचरो मत्स्यो महानद्यां भविष्यसि ॥
आदाय वेदान्वेगेन मम त्वं दातुमर्हसि
॥५४॥तथा च कृतवान्देवो मत्स्यरूपं जले महत् ॥
वेदान्समानयामास ददौ च ब्रह्मणे पुरा ॥
कूर्मरूपं पुनः कृत्वा मंदरं धारयिष्यसि
॥५५॥इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुर्लक्ष्मीस्त्वां वरयिष्यति ॥
पुरा चित्रं चरित्रं ते मथने दृष्टवानहम्
॥५६॥यदा रसातलं प्राप्ता पृथिवी नैव दृश्यते ॥
ब्रह्मांडार्थे स्थानकृते तत्र सा नैव दृश्यते
॥५७॥वाराहं क्रियतां रूपं ब्रह्मणा प्रेरितः स्वयम् ॥
महावराहरूपं स कृत्वा भूमेरधो गतः
॥५८॥उद्धृत्य च तदा विष्णुर्दंष्ट्राग्रेण वसुंधराम् ॥
स निनाय यथास्थानं मुस्तां व धरणीतलात्
॥५९॥अवतारं तृतीयं वै हरस्यापि मनोहरम् ॥
येन सा पृथिवी पृथ्वी पर्वतैः सहिता धृता
॥६०॥चतुर्थं नरसिंहं वै कथयामि सुदारुणम् ॥
आदित्या अदितेः पुत्रा दितेः पुत्रौ महावलौ
॥६१॥हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हिरण्याक्षो महाबलः ॥
स्वर्गे देवाः स्थिताः सर्वे पाताले दैत्यदानवाः
॥६२॥हिरण्यकशिपुश्चक्रे दैत्यो राज्यं रसातले ॥
मनुपुत्रा धरापृष्ठे स्थापिता देवदानवैः
॥६३॥व्यवस्थां तामतिक्रम्य हिरण्यकशिपुर्द्विज ॥
राज्यं चक्रे धरापृष्ठे सुरेन्द्रं स विजित्य च
॥६४॥सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं गृहीत्वा साऽमरावतीम् ॥
ग्रहीतुकामो बुभुजे पुत्रपौत्रैः कृतादरः
॥६५॥प्रह्लादप्रमुखान्पुत्रान्स पीडयति मंदधीः ॥
पुत्रेषु पाठ्यमानेषु प्रह्लादोऽपि पपाठ तत्
॥६६॥येन वै पठ्यमानेन जायते तस्य वेदना ॥
भुवनद्वयराज्येन दैत्यो देवान्न मन्यते
॥६७॥तपसा तोषितो ब्रह्मा ददौ तस्मै वरं प्रभुः ॥
अमरत्वं स देवेभ्यो मनुष्येभ्यः सुरोत्तम
॥६८॥कस्मादपि न मे भूयान्मरणं यदि चेद्भवेत् ॥
किंचित्सिंहो नरः किंचिद्यो भवेद्धरणीधरः
॥६९॥तस्मात्कररुहैभिन्नो मरिष्ये न धरातले ॥
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा च विस्मयम्
॥७०॥कालेन गच्छता तस्य संजातो विग्रहो महान् ॥
देवाः किं मे करिष्यंति विष्णुना किं प्रयोजनम्
॥७१॥यष्टव्योऽहं सदा यज्ञै रुद्रः किं मे करिष्यति ॥
एवं हि वर्त्तमानस्य प्रह्लादः स्तौति तं हरिम्
॥७२॥येनास्य जायते मृत्युस्तमेव स्मरते हरिम् ॥
यदासौ वार्यमाणोऽपि विरौति च हरिं हरिम्
॥७३॥चतुर्भुजं शंखगदासिधारिणं पीतांबरं कौस्तुभ लाञ्छितं सदा ॥
स्मरामि विष्णुं जगदेकनायकं ददाति मुक्तिं स्मृतमात्र एव यः
॥७४॥अनेन वचसा क्षुब्धो दैत्यो देत्यान्दि देश ह ॥
मारयध्वं तु तं दुष्टं गज सर्पजलाग्नितः
॥७५॥प्रह्लाद उवाच
गजेपि विष्णुर्भुजगेऽपि विष्णुर्जलेऽपि विष्णुर्ज्वलनेऽपि विष्णुः ॥
त्वयि स्थितो दैत्य मयि स्थितश्च विष्णुं विना दैत्यगणाऽपि नास्ति
॥७६॥यदा स मार्यमाणोऽपि मृत्युं प्राप्नोति न क्वचित् ॥
हिरण्यकशिपोर्वक्षो दह्यते क्रोधवह्निना ॥
तदा शिक्षयितुं पुत्रं मुखाग्रे संनिवेश्य च
॥७७॥वचोभिः कठिनैः पुत्रं स्वयं हन्तुं समुद्यतः ॥
धिक्त्वा नारायणं स्तौषि ममारिं स्तौषि चेत्पुनः
॥७८॥पुष्पलावं लविष्यामि शिरस्तेऽहं वरासिना ॥
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा रुद्र इन्द्रो वरं वद
॥७९॥आत्मीयं पितरं मुक्त्वा कमन्यं स्तौषि बालक
॥८०॥यदा न पठते बालः स्तौति नो पितरं स्वकम् ॥
दण्डेनाहत्य गुरुणा प्रह्लादः प्रेरितः पुनः ॥
वदैकं वचनं शिष्य देहि मे गुरुदक्षिणाम्
॥८१॥यथा मे तुष्यते स्वामी ददाति विपुलं धनम्
॥८२॥प्रह्लाद उवाच
प्रहरस्व प्रथमं मां करिष्ये वचनं गुरो ॥
स्तौमि विष्णुमहं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
॥८३॥कृतं संवर्द्धितं शांतं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
ब्रह्मा विष्णुर्हरो विष्णु रिन्द्रो वायुर्यमोऽनलः
॥८४॥प्रकृत्यादीनि तत्त्वानि पुरुषं पंचविंशकम् ॥
पितृदेहे गुरोर्देहे मम देहेऽपि संस्थितः
॥८५॥एवं जानन्कथं स्तौमि म्रियमाणं नराधमम्
॥८६॥गुरुरुवाच
नरेषु कोऽधमः शिष्य जन्मादिमरणेऽधम ॥
कथं न पितरं स्तौषि म्रियमाणो हरिं हरिम्
॥८७॥प्रह्लाद उवाच
भोजने शयने याने ज्वरे निष्ठीवने रणे ॥
हरिरित्यक्षरं नास्ति मरणेऽसौ नराधमः ॥
भये राजकुले युद्धे व्याधौ स्त्रीसंगमे वने ॥
अशक्तौ वाऽथ संन्यासे मरणे भूमिसंस्थिताः ॥
स्मरंति मातरं मूर्खाः पितरं च नराधमाः
॥८९॥माता नास्ति पिता नास्ति नास्ति मे स्वजनो जनः ॥
हरिं विना न कोऽप्यस्ति यद्युक्तं तद्विधीयताम्
॥९०॥इत्यादिवचनैः क्रुद्धो हन्तुं दैत्यः समुत्थितः ॥
तदा माता समागत्य पुत्रस्य पुरतः स्थिता
॥९१॥भ्रातरः स्वजनो भगिनी भाषते मा हरिं वद ॥
अहं माता स्वसा चेयं भ्रातरः स्वजनो जनः ॥
यथा संमिलितैर्वत्स स्थीयते वहुवासरम्
॥९२॥प्रह्लाद उवाच
माता मे का स्वसा मे का भ्रातरः के पिता च कः ॥
स्वजनं शृणु मे मातः सहितैः स्थीयते सदा
॥९३॥यस्याः पीतं मया मूत्रं पुरीषमुदरे बहु ॥
सा माता नरकोऽस्माकमग्रे वक्तुं न शक्यते
॥९४॥निर्मितो न द्वितीयस्तु निर्मितो विश्वकर्मणा ॥
त्वादृशस्तु पुमान्कश्चिद्यस्य नो हदये हरिः
॥९५॥दशमासं ध्रुवं मन्ये मूत्रं पास्यति तर्पितः ॥
भ्रातरो भ्रातरः सत्यं गर्भेऽपि स्युः कथं यदि
॥९६॥युध्यतस्तान्कथं माता वराकी वारयिष्यति ॥
स्वजनो दृश्यते वृद्धः परेषु पण्डितायते
॥९७॥कुटुंबं भण्यते कस्माद्यश्च नायाति याति च ॥
बंधनं च कुटुम्बस्य जायते नरकाय नः
॥९८॥माता मे विद्यते चान्या पितान्यो भ्रातरश्च ये ॥
स्वसा स्वजनसम्वन्धं ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्
॥९९॥माता प्रकृतिरस्माकं स्वसा बुद्धिर्निगद्यते ॥
अहंकारस्ततो जातो योऽहमित्यनुमीयते
॥१००॥तन्मात्राः सोदराः पञ्च ये गच्छन्ति सहैव मे ॥
एषा प्रकृतिरस्माकं विकारः स्वजनो मम
॥१०१॥एतेषां वाहको यस्तु पुरुषः पञ्च विंशकः ॥
स मे पिता शरीरेऽस्मिन्परमात्मा हरिः स्थितः
॥१०२॥यद्यसौ चित्यन्ते चित्ते दृश्यते हृदये हरिः ॥
अणिमादिगुणैश्वर्यं पदं तस्यैव जायते
॥१०३॥भवता सम्मतं राज्यं तन्मे नित्यं तृणैः समम् ॥
यत्र नो पूज्यते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रोऽनिलोऽनलः
॥१०४॥प्रत्यक्षो दृश्यते यस्तु निरालम्बो भ्रमत्यसौ ॥
स एव भगवान्विष्णुर्य एते गगने स्थिताः
॥१०५॥ध्रुवे बद्धा ग्रहाः सर्वे य एतेऽप्युडवः स्थिताः ॥
ते सर्वे विष्णुवचसा न पतंति धरातले
॥१०६॥काले विनाशः सर्वेषां तेनैव विहितः स्वयम् ॥
इति संचिंत्य मे नास्ति भवद्भ्यो मरणाद्भयम्
॥१०७॥इति तद्वचनस्यांते पदा हत्वा पिताऽब्रवीत् ॥
कुत्राऽसौ हन्मि तत्पूर्वं पश्चात्त्वां हरिभाषिणम्
॥१०८॥प्रह्लाद उवाच
पृथिव्यादीनि भूतानि तान्येव भगवान्हरिः ॥
स्थले जले किं बहुना सर्वं विष्णुमयं जगत्
॥१०९॥तृणे काष्ठे गृहे क्षेत्रे द्रव्ये देहे स्थितो हरिः ॥
ज्ञायते ज्ञानयोगेन दृश्यते किं नु चक्षुषा
॥११०॥ब्रह्मालये याति रसातले वा धरातलेऽसौ भ्रमति क्षणेन ॥
आघ्राति गन्धं विदधाति सर्वं शृणोति जानाति स चात्र विष्णुः
॥१११॥इत्युक्तः सहजां मायां त्यक्त्वा सिंहासनोत्थितः ॥
दृढं परिकरं बद्ध्वा खङ्गं चाकृष्य चोज्ज्वलम्
॥११२॥हत्वा तं फलकाग्रेण बभाषे दुस्सहं वचः ॥
इदानीं स्मर रे विष्णुं नो चेज्जवलितकु ण्डलम् ॥
पतिष्यति शिरो भूमौ फलं पक्वं यथा नगात्
॥११३॥नो चेद्दर्शय तं विष्णुमस्मात्स्तंभाद्विनिर्गतम् ॥
प्रह्लादस्तु भयं त्यक्त्वा चक्रे पद्मासनं भुवि
॥११४॥विधाय कंधरां नेतुमुच्चैः श्वासं निरुध्य च ॥
हृदि ध्यात्वा हरिं देवं मरणायोन्मुखः स्थितः
॥११५॥प्रभो मया तदा दृष्टमाश्चर्यं गगनाद्भुवि ॥
पुष्पमाला स्थिता कण्ठे प्रह्लादस्य स्वयं गता
॥११६॥गगनं व्याप्यमानं च किंकिमेवं कृतं जनैः ॥
झटिति त्रुट्यति स्तम्भाच्छब्देन क्षुभितो जनः
॥११७॥धरणी याति पातालं द्यौर्वा भूमिं समेष्यति ॥
पतिष्यति शिरो भूमौ खड्गघाताहतं नु किम्
॥११८॥तावत्स्तंभाद्विनिष्क्रान्तः सिंहनादो भयंकरः ॥
भूमौ निपतिताः सर्वे दैत्याः शब्देन मूर्च्छिताः
॥११९॥हिरण्यकशिपोर्हस्तात्खड्गचर्म पपात च ॥
न स जानाति किं किमेतदिति पुनःपुनः
॥१२०॥उत्थितो वीक्षते यावत्तावत्पश्यति तं हरिम् ॥
अधो नरं स्थितं सिंहमुपरिष्टाद्विभी षणम्
॥१२१॥दंष्ट्रा करालवदनं लेलिहानमिवांबरम् ॥
जाज्वल्यमानवपुषं पुच्छाच्छोटितमस्तकम्
॥१२२॥महाकण्ठकृतारावं सशब्द मिव तोयदम् ॥
समुच्छ्वसितकेशांतं दुर्निरीक्ष्यं सुरासुरैः
॥१२३॥नरसिंहमथो दृष्ट्वा निपपात पुनः क्षितौ ॥
विगृह्य केशपाशे तं भ्रामयामास चांबरम्
॥१२४॥भ्रामयित्वा शतगुणं पृथिव्यां समपोथयत् ॥
न ममार स दैत्येन्द्रो ब्रह्मणो वरकारणात्
॥१२५॥गगनस्थैस्तदा देवै रुच्चैः संस्मारितो हरिः ॥
दैत्यं जानुनि चानीय वक्षो हृष्टो निरीक्ष्य च
॥१२६॥जयजयेति यक्षानां सुराणां सोऽवधारयत् ॥
शब्दं कर्णे भुजौ सज्जौ कृत्वा तौ पद्मलांछितौ
॥१२७॥बिभेद वक्षो दैत्यस्य वज्रघातकिणांकितम् ॥
नखैः कुन्दसुमप्रख्यैरस्थिसंघातकर्शितम्
॥१२८॥भिन्ने वक्षसि दैत्येन्द्रो ममारच पपात च ॥
तदा सहर्षमभवत्त्रैलोक्यं सचराचरम्
॥१२९॥ममापि तृप्तिः सञ्जाता प्रसादात्तव केशव ॥
यदा पुरत्रये दग्धे प्रसादाच्छंकरस्य च
॥१३०॥हिण्याक्षे पुनर्जाता सा काले विनिपातिते ॥
इदानीं नास्ति मे तृप्तिः कुत्र यामि करोमि किम्
॥१३१॥पृथिव्यां क्षत्रियाः सन्ति न युध्यंते परस्परम् ॥
देवानां दानवैः सार्द्धं नास्ति युद्धं कथं प्रभो
॥१३२॥इदानीं बलिना व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
पञ्चमो योऽवतारस्ते न जाने किं करिष्यति ॥
वलिनिग्रहकालोऽयं तद्दर्शय जनार्दन
॥१३३॥सारस्वत उवाच
तदेतत्सकलं श्रुत्वा बभाषे वामनो मुनिम्
॥१३४॥वामन उवाच
शृणु नारद यद्वृत्तं हिण्यकशिपौ हते ॥
दैत्यराजः कृतो राजा प्रह्लादोऽतीव वैष्णवः
॥१३५॥तेन राज्यं धरापृष्ठे कृतं संवत्सरान्बहून् ॥
तस्यापि कुर्वतो राज्यं विग्रहो हि सुरैः समम्
॥१३६॥नो पश्याम्यपि दैत्यानां पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥
उत्पाद्य पुत्रान्सबहून्राज्यं चक्रे स पुष्कलम्
॥१३७॥विरोचनाद्बलिर्जातो बाल एव यदाऽभवत् ॥
एकान्ते स हरिं ज्ञात्वा तदा योगेन केनचित्
॥१३८॥मुक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्गतोऽसौ गिरिसानुषु ॥
कल्पान्तस्थायिनं देहं तस्य चक्रे जनार्द्दनः
॥१३९॥दैत्यानां दानवानां च बहूनां राज्यकारणे ॥
विवादोतीव संजातः को नो राजा भवेदिति
॥१४०॥नारद उवाच
हिण्याक्षस्य ये पुत्राः पौत्राश्च बलवत्तराः ॥
विरोचनप्रभृतयः सन्ति ये बलवत्तराः
॥१४१॥वृषपर्वापि बलवान्राज्यार्थे समुपस्थितः ॥
इन्द्रवित्तेशवरुणा वायुः सूर्योनलो यमः
॥१४२॥दैत्येन सदृशा न स्युर्बलरूपक्षमादिभिः ॥
औदार्यादिगुणैः कृत्वा सन्तत्या चासुराधिकः
॥१४३॥शुक्रेणा चार्यमाणास्ते युद्ध्यंते च परस्परम् ॥
अमृताहरणे दौष्ट्यं यदा दैत्याः स्मरन्ति तत्
॥१४४॥पीतावशेषममृतं कस्माद्यच्छंति देवताः ॥
नास्माकमिति संनह्य युध्यन्ते च परस्परम्
॥१४५॥कदाचिदपि नो युद्धं विश्रांतिमुपगच्छति ॥
एककार्योद्यता यस्माद्बहवो दैत्यदानवाः
॥१४६॥पीत्वाऽमृतं सुरा जाता अमरास्ते जयन्ति च ॥
देवदानवदैत्यानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥
विष्णुर्बलाधिको युद्धे तदेतत्कारणं वद
॥१४७॥वामन उवाच
अनादिनिधनः कर्त्ता पाता हर्त्ता जनार्दनः ॥
एकोऽयं स शिवो देवः स चायं ब्रह्मसंज्ञितः ॥
एकस्य तु यदा कार्यं जायते भुवने नृप
॥१४८॥तस्य देहं समाश्रित्य मृत्युकार्यं कुर्वंति ते ॥
ब्रह्मांडं सकलं विष्णोः करदं वरदो यतः ॥
तस्माद्बलाधिको विष्णुर्न तथान्योऽस्ति कश्चन
॥१४९॥पालनायोद्यतो विष्णुः किमन्यैश्चर्मचक्षुभिः ॥
इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे विष्णोर्व्यापारकारिणः
॥१५०॥सृष्टिं कृत्वा ततो ब्रह्मा कैलासे संस्थितो हरः ॥
न शक्यते सुरैर्विष्णुर्भ्राम्यन्ते भुवनत्रये
॥१५१॥जगत्यस्मिन्यदा कश्चिद्वैपरीत्येन वर्तते ॥
तस्योच्छेदं समागत्य करोत्येव जनार्दनः
॥१५२॥त्वमेजय महाबाहो न मनो नारदाऽदयम् ॥
सर्वपापहरां दिव्यां तां कथां कथयाम्यहम्
॥१५३॥पुरा विवदतां तेषां दैत्यानां राज्यहेतवे ॥
प्रह्लादेन समागत्य व्यवस्था विहिता स्वयम्
॥१५४॥सर्वलक्षणसं पन्नो दीर्घायुर्बलवत्तरः ॥
यज्ञशीलः सदानंदो बहुपुत्रोतिदुर्जयः
॥१५५॥न युध्यते सुरैः साकं विष्णुं यो वेत्ति दुर्जयम् ॥
संग्रामे मरणं नास्ति यस्य यः सर्वदक्षिणः
॥१५६॥आत्मनो वचनं व्यर्थं न करोति कथंचन ॥
सर्वेषां पुत्रपौत्राणां मध्ये यो राजते श्रिया
॥१५७॥अभिषिक्तस्तु शुक्रेण स वो राजा भवेदिति ॥
गुरुप्रमाणमित्युक्त्वा ययौ यत्रागतः पुनः
॥१५८॥तथा च कृतवंतस्ते सहिता दैत्यदानवाः ॥
विरोचनप्रभृतयः पुत्राः पौत्राः स्वयंगताः
॥१५९॥प्रत्येकं वीक्षिताः सर्वे गुरुणा ज्ञानपूर्वकम् ॥
प्रह्लादेन गुणाः प्रोक्ता न ते संति विरोचने
॥१६०॥अन्येषामपि दैत्यानां वृषपर्वापि नेदृशः ॥
यथा निरीक्षिताः पुत्रा बलिप्रभृतयो मुने ॥
सर्वान्संवीक्ष्य शुक्रेण बलौ दृष्टा गुणास्तथा
॥१६१॥बलिदेहेऽधिकान्दृष्ट्वा दैत्येभ्यो विनिवेदिताः ॥
बलिर्गुणाधिको दैत्याः कथं कार्यं भवेन्मया
॥१६२॥केनापि दैवयोगेन बलिरिंद्रो भविष्यति ॥
यादृशस्तु पिता लोके तादृशस्तु सुतो भवेत्
॥१६३॥पौत्रश्च निश्चितं तादृग्भवतीति न चेत्सुतः ॥
प्रह्लादस्तु महायोगी वैष्णवो विष्णुवल्लभः
॥१६४॥तस्माद्विरोचने केचिद्धिरण्यकशिपोर्गुणाः ॥
ज्येष्ठो विरोचनो राज्ये यदि चेत्क्रियतेऽसुराः ॥
नरसिंहः समागत्य निश्चितं मारयिष्यति
॥१६५॥मुक्तं विरोचनेनापि राज्यं मरणभीरुणा ॥
प्रह्लादस्य गुणाः सर्वे बलिदेहे व्यवस्थिताः
॥१६६॥एवं ते समयं कृत्वा बलिं राज्येऽभ्यषिंचय न् ॥
यः प्रह्लादः स वै विष्णुर्यो विष्णुः स बलिः स्वयम्
॥१६७॥अतो मित्रीकृतो देवैर्विग्रहैस्तु विवर्जितः ॥
एकीभावं कृतं सर्वं बलिराज्ये सुरासुरैः
॥१६८॥तस्यापि भाषितं श्रुत्वा देवेंद्रो मम मंदिरे ॥
समागता वालखिल्याः शप्तोहं वामनः कृतः
॥१६९॥प्रसाद्य ते मया प्रोक्ताः शापमुक्तिप्रदा मम ॥
भविष्यतीति तैरुक्तं बलिनिग्रहणादनु
॥१७०॥तवापि कौतुकं युद्धे बलिर्यज्ञं करोति च ॥
देवानां निग्रहो नास्ति सर्वे यज्ञे समागताः
॥१७१॥स मां यजति यज्ञेन वधं तस्य करोतु कः ॥
अहं च वामनो जातो नारदः कौतुकान्वितः
॥१७२॥विपरीतमिदं सर्वं वर्त्तते मम चेतसि ॥
तथाऽपि क्रमयोगेन सर्वं भव्यं करोम्यहम्
॥१७३॥नारद उवाच
प्रसादं कुरु देवेश युद्धार्थं कौतुकं मम ॥
एकेन ब्राह्मणेनाजौ हन्यंते क्षत्रिया यदा ॥
पित्रा प्रोक्तं च मे पूर्वं तदा युद्धं भविष्यति
॥१७४॥ब्राह्मणोसि भवाञ्जातः कदा युद्धं करिष्यसि ॥
विहस्य वामनो ब्रूते सत्यं तव भविष्यति
॥१७५॥जमदग्निसुतो भूत्वा गुरुं कृत्वा महेश्वरम् ॥
कार्त्तवीर्यं वधिष्यामि बहुभिः क्षत्रियैः सह
॥१७६॥समंतपंचके पंच करिष्ये रुधिरह्रदान् ॥
तत्राहं तर्पयिष्यामि पितॄनथ पितामहान्
॥१७७॥पुण्यक्षेत्रं करिष्यामि भवांस्तत्रागमिष्य ति ॥
परं च कौतुकं युद्धे भविष्यति तव प्रियम्
॥१७८॥ब्राह्मणेभ्यो ग्रहीष्यंति यदा कुं क्षत्रियाः पुनः ॥
तदैव तान्हनिष्यामि पुनर्दा स्यामि मेदिनीम्
॥१७९॥त्रिसप्तवारं दास्यामि जित्वा जित्वा वसुंधराम् ॥
शस्त्रन्यासं करिष्यामि निर्विण्णो युद्धकर्मणि ॥
विहरिष्यामि रम्येषु वनेषु गिरिसानुषु
॥१८०॥लंकायां रावणो राज्यं करिष्यति महाबलः ॥
त्रैलोक्यकंटकं नाम यदासौ धारयिष्यति
॥१८१॥तदा दाशरथी रामः कौसल्यानंदवर्द्धनः ॥
भविष्ये भ्रातृभिः सार्द्धं गमिष्ये यज्ञमंडपे
॥१८२॥ताडकां ताडयित्वाहं सुबाहुं यज्ञमंदिरे ॥
नीत्वा यज्ञाद्गमिष्यामि सीतायास्तु स्वयंवरे
॥१८३॥परिणेष्याभि तां सीतां भंक्त्वा माहेश्वरं धनुः ॥
त्यक्त्वा राज्यं गमिष्यामि वने वर्षांश्चतुर्दश
॥१८४॥सीताहरणजं दुःखं प्रथमं मे भविष्यति ॥
नासाकर्णविहीनां तां करिष्ये राक्षसीं वने
॥१८५॥चतुर्द्दशसहस्राणि त्रिशिरःखरदूषणान् ॥
द्हत्वा हनिष्ये मारीचं राक्षसं मृगरूपिणम्
॥१८६॥हृतदारो गमिष्यामि दग्ध्वा गृध्रं जटायुषम् ॥
सुग्रीवेण समं मैत्रीं कृत्वा हत्वाऽथ वालिनम्
॥१८७॥समुद्रं बंधयिष्यामि नलप्रमुखवानरैः ॥
लंकां संवेष्टयिष्यामि मारयिष्यामि राक्षसान्
॥१८८॥कुम्भकर्णं निहत्याजौ मेघनादं ततो रणे ॥
निहत्य रावणं रक्षः पश्यतां सर्वरक्षसाम्
॥१८९॥विभीषणाय दास्यामि लंकां देवविनिर्मिताम् ॥
अयोध्यां पुनरागत्य कृत्वा राज्यमकंटकम्
॥१९०॥कालदुर्वाससोश्चित्रचरित्रेणामरावतीम् ॥
यास्येहं भ्रातृभिः सार्द्धं राज्यं पुत्रे निवेद्य च
॥१९१॥द्वापरे समनुप्राप्ते क्षत्रियैर्बहुभिर्मही ॥
भाराक्रांता न शक्नोति पातालं गंतुमुद्यता
॥१९२॥मथुरायां तदा कर्त्ता कंसो राज्यं महासुरः ॥
शिशुपालजरासंधौ कालनेमिर्महासुरः
॥१९३॥पौंड्रको वासुदेवश्च बाणो राजा महासुरः ॥
गजवाजितुरंगाढ्या वध्यंते मे तदा मुने
॥१९४॥कलौ स्वल्पोदका मेघा अल्पदुग्धाश्च धेनवः ॥
दुग्धे घृतं न चैवास्ति नास्ति सत्यं जनेषु च
॥१९५॥चोरैरुपहता लोका व्याधिभिः परिपीडिताः ॥
त्रातारं नाभि गच्छंति युद्धावस्थां गता अपि
॥१९६॥क्षुद्राः पश्चिमवाहिन्यो नद्यः शुष्यंति कार्त्तिके ॥
एकादशीव्रतं नास्ति कृष्णा या च चतुर्द्दशी
॥१९७॥न जानाति जनः कश्चिद्विक्रांतमपि स्वे गृहे ॥
दरिद्रोपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् ॥
भविष्यति कलौ सर्वं न तत्पूर्वयुगत्रये
॥१९८॥पितरं मातरं पुत्रस्त्यक्त्वा भार्यां निषेवते ॥
न गुरुः स्वजनः कश्चित्कोऽपि कं नानुसेवते
॥१९९॥यथायथा कलिर्व्याप्तिं करोति धरणीतले ॥
तथातथा जनः सर्व एकाकारो भविष्यति
॥२००॥म्लेच्छैरुपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् ॥
कल्किरित्यभिविख्यातो भविष्ये ब्राह्मणो ह्यहम्
॥२०१॥म्लेच्छानां छेदनं कृत्वा याज्ञवल्यपुरोहितः ॥
बहुस्वर्णेन यज्ञेन यक्ष्ये निष्कृतिकारणात्
॥२०२॥भविष्यंत्यवतारा मे युद्धं तेषु भविष्यति ॥
इदानीं बलिना युद्धं करिष्यंति न देवताः
॥२०३॥स मां यजति दैत्येन्द्रो न मे वध्यो बलिर्भवेत् ॥
सर्वस्वदाननियमं करोति स महाध्वरे
॥२०४॥सारस्वत उवाच
इत्युक्त्वा नारदं देवो विसृज्य तमथाभ्यगात् ॥
द्रष्टुं बलिकृतं यज्ञं देवकार्यप्रसिद्धये
॥२०५॥वामनो नगरं गत्वा वीक्षमाणो गृहाद्गृहम् ॥
ब्राह्मणानां गृहं गत्वा भोजनं स तु याचते
॥२०६॥नित्यं स्नानपरो विप्रो वेदाध्ययनतत्परः ॥
वामनो लभते भिक्षां भोजनं द्विजमंदिरे
॥२०७॥चतुष्पथेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ॥
आस्ते परिवृतो लोकैश्चालयन्विपुलां कटिम्
॥२०८॥शिरो विधूनते स्थूलं स्थूलस्कन्धो महाहनुः ॥
नृत्यते तालमानेन गायत्यतिमनोहरम्
॥२०९॥वेदानधीते चतुरो वामनो द्विजसंसदि ॥
दैत्यानां तनयाः सर्वे ब्राह्मणानां तथैव च
॥२१०॥वामनं पर्युपासंते दिवारात्रं मनोरमम् ॥
अथ तैः सकलैर्नीतो वामनो यज्ञमंडपे
॥२११॥निश्चितं मठिकास्थानं याचितव्यो बलिस्त्वया ॥
तदास्माकं महच्छ्रेयो देशस्य नगरस्य च
॥२१२॥विज्ञप्तो वामनः सर्वैर्दैत्यद्विजकुमारकैः ॥
वामन वस्तव्यं दैत्येंद्रनगरे सदा
॥२१३॥सारस्वत उवाच
प्रविवेश तथेत्युक्त्वा वामनो यज्ञमंडपे ॥
ततः कोलाहलो जातो द्वाःस्थैर्द्वारि कृतो महान्
॥२१४॥ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्द्धं वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥
ततो वेदध्वनिर्जातो महान्वै यज्ञमंडप्रे
॥२१५॥प्रविष्टौ प्रथमं दैत्यौ दैत्याय विनिवेदितः ॥
द्रष्टुं समागतो देव ब्राह्मणो वामनोऽध्वरे
॥२१६॥भवंतं कौतुकात्तावद्द्वारदेशे समाविशत् ॥
एक एव यथायाति वामनस्तव सन्निधौ
॥२१७॥निरीहो वामनो देव यावत्तत्रैव किंचन ॥
वेदानां तु ध्वनिं कृत्वा चतुर्णामेकवक्त्रतः
॥२१८॥बलिर्हृष्टोऽब्रवीद्वाक्यं द्वाःस्थमेनं प्रवेशय ॥
पूजयिष्यामि विप्रेद्रं दास्ये चास्य यदीप्सितम्
॥२१९॥स्मरामि स्मृतिवाक्यानि यानि प्राह गुरुर्मम ॥
किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम्
॥२२०॥आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥
यज्ञे प्रवर्त्तमाने तु दातव्या दक्षिणा मया
॥२२१॥वामनो न विचार्यस्तु सत्यमस्तु वचो मम ॥
इति श्रुत्वा गुरुः शुक्रो वारयामास तं बलिम्
॥२२२॥शुक्र उवाच
द्वारि पूज्या द्विजाः सवें दीनांध कृपणादयः ॥
बधिरा वामनाः कुब्जा रोगिणो ये तु निष्ठुराः
॥२२३॥सुवर्णरजतैर्वस्त्रैर्वामनो द्वारि पूज्यताम् ॥
चतुर्णां तु वृथा जन्म वृथा दानानि षोडश
॥२२४॥अपुत्राणां वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः ॥
परपाकं च येश्नंति परदाररताश्च ये
॥२२५॥अन्यायेनार्जितं वित्तं न देयं श्रेय इच्छता ॥
व्यर्थमब्राह्मणे दानमारूढपतिते तथा
॥२२६॥संध्याहीने द्विजे नष्टे पतिते तस्करे तथा ॥
गुरोश्चाप्रीतिजनके पितृमातृपराङ्मुखे
॥२२७॥ब्रह्मबन्धौ च यद्दतं यद्दत्तं वृषलीपतौ ॥
वेदविक्रयके चैव कृतघ्ने ग्रामयाजके
॥२२८॥स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥
परिवारेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश
॥२२९॥सारस्वत उवाच
अत्रांतरे बलिर्ब्रूते नैवं वाच्यं त्वया गुरो ॥
वेदानधीते यः कश्चित्स मे विष्णुः समागतः
॥२३०॥न विलंबस्तु कर्त्तव्यः श्रोत्रिये गृहमागते ॥
अभ्युत्थानेन वचसा पादप्रक्षालनेन च
॥२३१॥यथा शक्त्या प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिना ॥
अपूजितो यदा याति वामनो मंडपाद्बहिः
॥२३२॥तदायं व्यर्थतां याति यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः ॥
अत्रांतरे समानीतो वामनो बलिसंनिधौ
॥२३३॥आयांतं ददृशे दैत्यो वामनं विष्णुरूपिणम् ॥
जाज्वल्यमानं वपुषा पिंगलं सूर्यसंनिभम्
॥२३४॥उत्थायाभिमुखः प्रायान्नमस्कृत्याग्रतः स्थितः ॥
धन्योऽहं यस्य मे यज्ञे प्राप्तो विष्णुसमो द्विजः
॥२३५॥वेदिमध्ये समानीतो ददौ तस्यासनं बलिः ॥
पाद्यमाचमनीयं च दत्त्वार्घ्यं विष्टरं बलिः ॥
श्रीखंडगंधपुष्पाद्यैः पूजयित्वाग्रतः स्थितः
॥२३६॥मधुपर्कं च गां तस्मै सत्वरं स निवेद्य च ॥
आघ्राते मधुपर्के च वामनेन ततः परम्
॥२३७॥स्वागतं बलिना प्रोक्तं स्वस्तीत्युक्तं द्विजन्मना ॥
अहमर्थी समायातो दीयतां वद किं विभो
॥२३८॥मेदिनीं देहि मे दैत्य कियन्मात्रां द्विजोत्तम ॥
वासार्थं मम दैत्येन्द्र दीयतां मे क्रम त्रयम्
॥२३९॥विधाय मठिकां दिव्यां शिष्यानध्यापयाम्यहम् ॥
दत्तं क्रमत्रयं तुभ्यं गृहीतं वामनोऽब्रवीत्
॥२४०॥मा देहीत्यवदच्छुक्रो विष्णुरेव सनातनः ॥
हृष्टो ब्रूते बलिः शुक्रं पात्रं स्यात्किमतः परम्
॥२४१॥सव्यं कृत्वा बलिर्दर्भान्साक्षतान्दक्षिणे करे ॥
प्रयोगं न गुरुश्चक्रे न मुंचति जलं करे
॥२४२॥विस्मिता ऋषयः सर्वे होतारो ये सभासदः ॥
ब्राह्मणा बटवो दैत्या भार्यापुत्राश्च बांधवाः
॥२४३॥दत्तं गृहीतमित्युक्ते कस्मात्तोयं न मुञ्चति ॥
वामनाय करे तोयं विवेकाय प्रदीयते
॥२४४॥यद्दानं वचसा दत्तं कर्मणा नोपपाद्यते ॥
विधाय नरके पूये यजमानं न निष्कृतिः
॥२४५॥उशना प्राह दैत्येन्द्र वामनो हरिरित्ययम् ॥
केनापि दैवयोगेन त्वां द्रष्टुं समुपागतः
॥२४६॥अप्रियं वा प्रियं वापि न जाने किं करिष्यति ॥
बभाषे भार्गवं यष्टा श्रूयतां वचनं गुरो
॥२४७॥प्रोच्यते दानकालेषु यजमानैर्द्विजैरपि ॥
अहमिन्द्रो द्विजो विष्णुर्द्रव्यमादित्यदेवता ॥
तत्कथं न मया देयं विष्णवे प्रीयतामिति
॥२४८॥इत्युक्त्वा स ददौ तोयं वामनाय करे बलिः ॥
ततः किमिदमित्युक्त्वा संस्थितो मण्डपाद्बहिः
॥२४९॥मध्येऽपि वामनो विप्रो बलिमात्रो वभूव सः ॥
दत्तहस्तोऽसुरेन्द्रेण ग्रहीतुं तु पदत्रयम्
॥२५०॥यजमानद्विजौ हष्टौ दृष्टौ यज्ञे सुरादिभिः ॥
ववृधे वामनोतीव कृत्वा रूपं चतुर्भुजम्
॥२५१॥नारदोऽपि समायातो बभाषे कि कृतं बले ॥
शिष्याभ्यां सहितो हृष्टो नरीनर्ति पुरः स्थितः
॥२५२॥गृहाण दक्षिणां देव सभार्यो भाषते बलिः ॥
अद्य किं न मया प्राप्तं यद्गृह्णाति जनार्द्दनः
॥२५३॥सार्द्धक्रमक्षयं कृत्वा धरणीं याचते त्रयम् ॥
यदस्ति तेन कर्तव्यः सन्तोषो मधुसूदन
॥२५४॥वर्द्धमानं हरिं दृष्ट्वा ब्राह्मणा ऋषयः सुराः ॥
तुष्टुवुर्गगने यांतं भगवंतं जनार्द्दनम्
॥२५५॥देवर्षय ऊचुः
जय देव जयानन्त जय विष्णो जयाऽच्युत ॥
जय मत्स्य नमस्तुभ्यं जय कूर्म धराधर
॥२५६॥वराहाय नमस्तुभ्यं नरसिंह नमोनमः ॥
जामदग्न्य नमस्तुभ्यं जय राम सलक्ष्मण
॥२५७॥जय कृष्ण जगन्नाथ जय देवकिनन्दन ॥
नमामि बुद्धं कृष्णं च कल्किनं प्रणमाम्यहम्
॥२५८॥सारस्वत उवाच
नरीनर्ति तथा स्तौति नारदो गगनं गतः ॥
योगिनः सनकाद्या ये स्तुवंति च जनार्दनम्
॥२५९॥अन्तरिक्षे गते कृष्णे वर्द्धमाने बलेः पुरः ॥
ऊर्ध्ववक्त्राः स्थिताः सर्वे निरी क्षन्ते दिवाकरम्
॥२६०॥दृष्टच्छत्राकृतिस्तावत्पश्चादूर्ध्वं गतो हरिः ॥
चूडामणिरिवाभाति भास्करो हरिमस्तके
॥२६१॥दैत्यैर्निरीक्षितः सम्यग्ललाटे तिलकायते ॥
हरिः संवर्द्धते यावत्कर्णेऽसौ कुण्डलायते
॥२६२॥वर्द्धमानस्य च हरेर्हृदये कौस्तुभायते ॥
इंद्राद्या देवता रुद्रा वसवो गगने स्थिताः
॥२६३॥ऊर्ध्वं पुनर्यत्र हरिर्न तत्र गगनं मतम् ॥
वनमाला तदा कण्ठे वासवेन निवेशिता
॥२६४॥पृथिवी कम्पते सर्वा दिविस्थं सूर्यमण्डलम् ॥
किं भविष्यति दैत्यास्ते भीताः पश्यंति भास्करम्
॥२६५॥नाभौ पद्मायते सूर्यः कटौ च रशनायते ॥
एवं संवर्द्धितो विष्णुर्जगृहे च पदद्वयम्
॥२६६॥स्थानं नास्ति तृतीयस्य ब्रह्मांडं सकलं कृतम् ॥
अहर्दण्डो जगत्स्रष्टा ब्रह्मदंडायते तदा
॥२६७॥देवदानव गंधर्वमनुष्योरगपन्नगैः ॥
पूज्यते चरणो विष्णोः स्तूयते चानुमीयते
॥२६८॥धर्मात्मा यतदण्डो हि गंधर्वैर्गीयते मुहुः ॥
ज्योतिश्चक्राक्षदंडः किं हरिणा निर्मितः स्वयम्
॥२६९॥जित्वेदं भुवनं गंगा ध्वजदंडोऽमरैः कृतः ॥
त्रिविक्रमांघ्रिदण्डोऽयं कीर्तिदंडायते ध्रुवम्
॥२७०॥वेगेनाक्षिप्य हरिणा नीतो ब्रह्मांडमस्तके ॥
पादस्तन्मस्तकं भित्त्वा बहिर्यास्यति वेगतः
॥२७१॥तावद्ब्रह्मांडवेगोऽयं विराडिति हि संज्ञितः ॥
स सर्व बीजरूपो हि परमात्मेति गद्यते
॥२७२॥तेनेदं सकलं जातं पादस्याग्रे व्यवस्थितम् ॥
ब्रह्मांडभेदनं कृत्वा न गन्तव्यं बहिस्त्वया
॥२७३॥तेनैव सह ब्रह्मांडे पफाल चरणो हरेः ॥
ब्रह्मांडं जर्जरं जातं पादसंकोचनादपि
॥२७४॥भिन्ने तस्मिन्समायातं ब्राह्मं तोयं जगत्त्रये ॥
विष्णुपादोद्भवा गंगा मस्तकान्निःसृता तदा
॥२७५॥त्रैलोक्यप्लाविनी देवी या रुद्रेण स्वयं धृता ॥
स्वर्धुनी पूज्यते स्वर्गे गंगेति गां गता सती
॥२७६॥पाताले सा यदा प्राप्ता ख्याता त्रिपथगैव सा ॥
यस्याः स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
॥२७७॥दर्शनादश्वमेधस्य संपूर्णस्य फलं लभेत् ॥
स्नानमात्रेण नश्येत सप्तजन्मकृतं त्वघम्
॥२७८॥स्नात्वा संपूजयेद्यस्तु देवौ हरिहरौ नरः ॥
इन्द्रलोकमतिक्रम्य विष्णुलोके महीयते
॥२७९॥विष्णुपादोदकं पीत्वा ज्ञात्वा तत्त्वानि संयमी ॥
उपोष्य दिवसं विष्णोर्मुक्तिं गच्छति देहवान्
॥२८०॥शुद्धस्वभावसत्त्वस्था विरक्ता जन्मभूमिषु ॥
संसारबंधनं छित्त्वा याति ते परमां गतिम्
॥२८१॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे द्वितीये वस्त्रापथक्षेत्रमाहात्म्ये बलिनिग्रहवृत्तांतवर्णनंनामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥