vastrāpathe mahākṣetre samprāpto vāmano yadā
rājovāca
vastrāpathe mahākṣetre samprāpto vāmano yadā ||
tadāprabhṛti kiṃ cakre tanme vistarato vada
||1||वस्त्रापथे महाक्षेत्रे सम्प्राप्तो वामनो यदा ॥
तदाप्रभृति किं चक्रे तन्मे विस्तरतो वद
sārasvata uvāca
vāmano vasatiṃ cakre bhavasyāgre nṛpottama ||
svarṇarekhājale snātvā bhavaṃ sampūjya bhāvataḥ
||2||वामनो वसतिं चक्रे भवस्याग्रे नृपोत्तम ॥
स्वर्णरेखाजले स्नात्वा भवं सम्पूज्य भावतः
ekāṃte nirmale sthāne kaṇṭakāsthivivarjite ||
kṛṣṇājinaparicchanna upaviṣṭo varā sane
||3||एकांते निर्मले स्थाने कण्टकास्थिविवर्जिते ॥
कृष्णाजिनपरिच्छन्न उपविष्टो वरा सने
kṛtvā padmāsanaṃ dhīro niścalo'bhūddvijottamaḥ ||
vidhāya kandharābaṃdhamṛjunāsāvalokakaḥ
||4||कृत्वा पद्मासनं धीरो निश्चलोऽभूद्द्विजोत्तमः ॥
विधाय कन्धराबंधमृजुनासावलोककः
gṛhakṣetrakalatrāṇāṃ ciṃtāṃ muktvā dhanasya ca ||
māyāṃ ca vaiṣṇavīṃ tyaktvā kṛtamauno jitendriyaḥ
||5||गृहक्षेत्रकलत्राणां चिंतां मुक्त्वा धनस्य च ॥
मायां च वैष्णवीं त्यक्त्वा कृतमौनो जितेन्द्रियः
nirāhāro jitakrodho muktasaṃsārabaṃdhanaḥ ||
bhujau padmāsane kṛtvā kiñcinmīlitalo canaḥ ||
manoticaṃcalaṃ jñātvā sthiraṃ cakre hṛdi dvijaḥ
||6||निराहारो जितक्रोधो मुक्तसंसारबंधनः ॥
भुजौ पद्मासने कृत्वा किञ्चिन्मीलितलो चनः ॥
मनोतिचंचलं ज्ञात्वा स्थिरं चक्रे हृदि द्विजः
krameṇābhyāsayogena bhinnāṃścakre sa caikataḥ ||
prāṇāpānavyānodānasamānākhyāṃśca mārutān
||64||क्रमेणाभ्यासयोगेन भिन्नांश्चक्रे स चैकतः ॥
प्राणापानव्यानोदानसमानाख्यांश्च मारुतान्
evaṃ taṃ hṛdaye kṛtvā gṛhītvā sarvasandhiṣu ||
ānīya brahmaṇaḥ sthāne dṛḍhaṃ brahmaṇyayojayat
||8||एवं तं हृदये कृत्वा गृहीत्वा सर्वसन्धिषु ॥
आनीय ब्रह्मणः स्थाने दृढं ब्रह्मण्ययोजयत्
gṛhītvā pavanaṃ bāhyaṃ yadā pūra yate tanum ||
tadā sa pūrako jñeyo recakaṃ tu vadāmyaham
||9||गृहीत्वा पवनं बाह्यं यदा पूर यते तनुम् ॥
तदा स पूरको ज्ञेयो रेचकं तु वदाम्यहम्
yadā cābhyantaro vāyurbāhye yāti kramānnṛpa ||
tadā sa recako jñeyaḥ stambhanātkumbhako bhavet
||10||यदा चाभ्यन्तरो वायुर्बाह्ये याति क्रमान्नृप ॥
तदा स रेचको ज्ञेयः स्तम्भनात्कुम्भको भवेत्
pañcaviṃśatitattvāni yadā jānaṃti yoginaḥ ||
mucyante pātakaiḥ sarvaiḥ saptajanmakṛtairapi
||11||पञ्चविंशतितत्त्वानि यदा जानंति योगिनः ॥
मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि
rājovāca
kāni tattvāni ko dehī kiṃ jñeyaṃ yogināṃ vada ||
utpannajñānasadbhāvo yogayuktaḥ kathaṃ bhavet
||12||कानि तत्त्वानि को देही किं ज्ञेयं योगिनां वद ॥
उत्पन्नज्ञानसद्भावो योगयुक्तः कथं भवेत्
īśvara uvāca
prakṛtiśca tato buddhirahaṃkārastato'bhavat ||
tanmātrapaṃcakaṃ tasmādeṣā prakṛtiraṣṭadhā
||13||प्रकृतिश्च ततो बुद्धिरहंकारस्ततोऽभवत् ॥
तन्मात्रपंचकं तस्मादेषा प्रकृतिरष्टधा
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmeṃdriyāṇi ca ||
ekādaśaṃ mano viddhi mahā bhūtāni paṃca ca
||14||बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेंद्रियाणि च ॥
एकादशं मनो विद्धि महा भूतानि पंच च
gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ sāṃkhye vistareṇa prakīrtitaḥ ||
caturviṃśatitattvāni puruṣaḥ paṃcaviṃśakaḥ
||15||गणः षोडशकः सांख्ये विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥
चतुर्विंशतितत्त्वानि पुरुषः पंचविंशकः
dehīti procyate dehe sa cātmānaṃ ca paśyati ||
viṃdanti paramātmānaṃ ṣaṣṭhaṃ taṃ viṃśateḥ param
||16||देहीति प्रोच्यते देहे स चात्मानं च पश्यति ॥
विंदन्ति परमात्मानं षष्ठं तं विंशतेः परम्
āsanādiprakārā ye te jñeyāḥ prathamaṃ sadā ||
yadā dīpaśikhāprāyaṃ jyotiḥ paśyaṃti te hṛdi
||17||आसनादिप्रकारा ये ते ज्ञेयाः प्रथमं सदा ॥
यदा दीपशिखाप्रायं ज्योतिः पश्यंति ते हृदि
utpannajñānasadbhāvā bhaṇyāste yogino budhaiḥ ||
pūrvaṃ jarāṃ jarayati rogā naśyati dūrataḥ
||18||उत्पन्नज्ञानसद्भावा भण्यास्ते योगिनो बुधैः ॥
पूर्वं जरां जरयति रोगा नश्यति दूरतः
sarvapāpacaye kṣīṇe paścānmṛtyuṃ sa viṃdati ||
mṛto loke naro nāsti yogī jānāti cetsvayam
||19||सर्वपापचये क्षीणे पश्चान्मृत्युं स विंदति ॥
मृतो लोके नरो नास्ति योगी जानाति चेत्स्वयम्
tadā dvārāṇi saṃruddhya daśa prāṇānsa muñcati ||
puṇya pāpakṣayaṃ kṛtvā prāṇā gacchaṃti yoginām ||
aṇimādiguṇaiśvaryaṃ prāpnuvaṃti śivālaye
||20||तदा द्वाराणि संरुद्ध्य दश प्राणान्स मुञ्चति ॥
पुण्य पापक्षयं कृत्वा प्राणा गच्छंति योगिनाम् ॥
अणिमादिगुणैश्वर्यं प्राप्नुवंति शिवालये
anena dhyānayogena bhavaṃ paśyati mānavaḥ ||
manasā ciṃtitaṃ sarvaṃ samprāptaṃ bhavadarśanāt
||21||अनेन ध्यानयोगेन भवं पश्यति मानवः ॥
मनसा चिंतितं सर्वं सम्प्राप्तं भवदर्शनात्
evamāste yadā vipro vāmano bhavasannidhau ||
gaganādavatīrṇaṃ taṃ tadā paśyati nāradam
||22||एवमास्ते यदा विप्रो वामनो भवसन्निधौ ॥
गगनादवतीर्णं तं तदा पश्यति नारदम्
vāmana uvāca
maharṣe kuśalaṃ te'dya kasmādāgamyate tvayā ||
praṇamāmi maharṣe tvāṃ brahmaiva tvaṃ jagattraye
||23||महर्षे कुशलं तेऽद्य कस्मादागम्यते त्वया ॥
प्रणमामि महर्षे त्वां ब्रह्मैव त्वं जगत्त्रये
nārada uvāca
svarga lokādahaṃ prāptaḥ kuśalaṃ kiṃ bravīmi te
||24||स्वर्ग लोकादहं प्राप्तः कुशलं किं ब्रवीमि ते
yātāyātairdineśasya pūryyate brahmaṇo dinam ||
dināṃte jāyate rātrī rātrau naśyaṃti devatāḥ
||25||यातायातैर्दिनेशस्य पूर्य्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥
दिनांते जायते रात्री रात्रौ नश्यंति देवताः
kā kathā mṛtyulokasya ye mriyaṃte dinedine ||
nabho dhūmākulaṃ jātaṃ devā baligṛhe gatāḥ
||26||का कथा मृत्युलोकस्य ये म्रियंते दिनेदिने ॥
नभो धूमाकुलं जातं देवा बलिगृहे गताः
saptarṣayo gatāstatra brahmaṇā brahmacāriṇaḥ ||
hāhāhūhūstuṃbaruśca gatau nāradaparvatau
||27||सप्तर्षयो गतास्तत्र ब्रह्मणा ब्रह्मचारिणः ॥
हाहाहूहूस्तुंबरुश्च गतौ नारदपर्वतौ
apsarogaṇagandharvāḥ saṃprāptā balimaṃdire ||
utpātaśāṃtiko yajñaḥ kriyate balinā svayam
||28||अप्सरोगणगन्धर्वाः संप्राप्ता बलिमंदिरे ॥
उत्पातशांतिको यज्ञः क्रियते बलिना स्वयम्
tatraiva gantumicchāmi draṣṭuṃ yajñaṃ balergṛhe ||
sahasramekaṃ yajñānāmekonaṃ vidadhe baliḥ
||29||तत्रैव गन्तुमिच्छामि द्रष्टुं यज्ञं बलेर्गृहे ॥
सहस्रमेकं यज्ञानामेकोनं विदधे बलिः
daityānāṃ bhuvanaṃ sarvaṃ saṃpūrṇe'sminbhaviṣyati ||
asāvatiśayaḥ ko'pi prārabdho yajñakarmaṇi ||
dvijātibhyo mayā deyaṃ yena yadyācyate svayam
||30||दैत्यानां भुवनं सर्वं संपूर्णेऽस्मिन्भविष्यति ॥
असावतिशयः कोऽपि प्रारब्धो यज्ञकर्मणि ॥
द्विजातिभ्यो मया देयं येन यद्याच्यते स्वयम्
vāritenāpi me deyaṃ satyamastu vaco mama ||
ātmānamapi dārāṃśca rājyaṃ putrānpriyānmama
||31||वारितेनापि मे देयं सत्यमस्तु वचो मम ॥
आत्मानमपि दारांश्च राज्यं पुत्रान्प्रियान्मम
prārthitaścenna dāsyāmi vyartho bhavatu me'dhvaraḥ ||
anena vacasā jātā mahatī me śiro vyathā ||
pratijñāya kathaṃ yajñaḥ saṃpūrṇo'yaṃ bhaviṣyati
||32||प्रार्थितश्चेन्न दास्यामि व्यर्थो भवतु मेऽध्वरः ॥
अनेन वचसा जाता महती मे शिरो व्यथा ॥
प्रतिज्ञाय कथं यज्ञः संपूर्णोऽयं भविष्यति
bhaṃgopāyaṃ na paśyāmi bhramāmi bhuvanatraye ||
vidhvaṃsakāriṇaṃ jñātvā bhavaṃtaṃ paryupasthitaḥ
||33||भंगोपायं न पश्यामि भ्रमामि भुवनत्रये ॥
विध्वंसकारिणं ज्ञात्वा भवंतं पर्युपस्थितः
yathā na pūryate yajñastathedānīṃ vidhīyatām
||34||यथा न पूर्यते यज्ञस्तथेदानीं विधीयताम्
vāmana uvāca
maharṣe śṛṇu me vākyaṃ kā śaktirmama vidyate ||
ko'haṃ kasmātkariṣyāmi yajñe devāḥ samāgatāḥ
||35||महर्षे शृणु मे वाक्यं का शक्तिर्मम विद्यते ॥
कोऽहं कस्मात्करिष्यामि यज्ञे देवाः समागताः
ṛṣayo brāhmaṇāḥ sarve kathaṃ vyartho bhaviṣyati ||
aparaṃ śṛṇu me vākyaṃ brahmarṣe brahmaṇaspate
||36||ऋषयो ब्राह्मणाः सर्वे कथं व्यर्थो भविष्यति ॥
अपरं शृणु मे वाक्यं ब्रह्मर्षे ब्रह्मणस्पते
na kalatraṃ na te putrāḥ kasmātprakṛtirīdṛśī ||
yuddhaṃ vinā na te saukhyaṃ na saukhyaṃ kalahaṃ vinā
||37||न कलत्रं न ते पुत्राः कस्मात्प्रकृतिरीदृशी ॥
युद्धं विना न ते सौख्यं न सौख्यं कलहं विना
yādṛśastā dṛśo vā'pi vāgvādo'pi sadā priyaḥ ||
snānaṃ saṃdhyā japo homastarpaṇaṃ pitṛdevayoḥ
||36||यादृशस्ता दृशो वाऽपि वाग्वादोऽपि सदा प्रियः ॥
स्नानं संध्या जपो होमस्तर्पणं पितृदेवयोः
nāradaḥ kurute cānyadanyatkurvaṃti brāhmaṇāḥ ||
mamāpi kautukaṃ jātaṃ maharṣe vada satvaram
||39||नारदः कुरुते चान्यदन्यत्कुर्वंति ब्राह्मणाः ॥
ममापि कौतुकं जातं महर्षे वद सत्वरम्
nārada uvāca
pādmakalpe vyatikrāṃte rātryaṃte śṛṇu vāmana ||
brahmāṇḍaṃ vāriṇā vyāptamanyatkiṃ cinna vidyate
||40||पाद्मकल्पे व्यतिक्रांते रात्र्यंते शृणु वामन ॥
ब्रह्माण्डं वारिणा व्याप्तमन्यत्किं चिन्न विद्यते
apsu śete devadevaḥ sa ca nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ||
sa brahmā sa śivo nāsti bhedasteṣāṃ parasparam
||41||अप्सु शेते देवदेवः स च नारायणः स्मृतः ॥
स ब्रह्मा स शिवो नास्ति भेदस्तेषां परस्परम्
yadā bhavaṃti te bhinnā stadā devatrayaṃ ca te ||
karttuṃ vārāhakalpaṃ tu bhinnā jātāstrayastadā
||42||यदा भवंति ते भिन्ना स्तदा देवत्रयं च ते ॥
कर्त्तुं वाराहकल्पं तु भिन्ना जातास्त्रयस्तदा
brahmaviṣṇuharā devā rajaḥsattvatamomayāḥ ||
sṛṣṭiṃ brahmā karotyevaṃ tāṃ ca pālayate hariḥ
||43||ब्रह्मविष्णुहरा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः ॥
सृष्टिं ब्रह्मा करोत्येवं तां च पालयते हरिः
haraḥ saṃharate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
evaṃ pravartya deveśa upaviṣṭā varāsane ||
kailāsaśikhare ramye maṃtrayaṃti parasparam
||44||हरः संहरते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
एवं प्रवर्त्य देवेश उपविष्टा वरासने ॥
कैलासशिखरे रम्ये मंत्रयंति परस्परम्
trayāṇāṃ ko varo devaḥ ko jyeṣṭhaḥ ko guṇādhikaḥ ||
caturtho nāsti yo vetti sahasā te trayaḥ sthitāḥ
||45||त्रयाणां को वरो देवः को ज्येष्ठः को गुणाधिकः ॥
चतुर्थो नास्ति यो वेत्ति सहसा ते त्रयः स्थिताः
tebhyaḥ samutthitaṃ jyotirekībhūtaṃ tadaṃbare ||
kālamānena yuktaṃ tadbhrāmte ravimaṃḍalam
||46||तेभ्यः समुत्थितं ज्योतिरेकीभूतं तदंबरे ॥
कालमानेन युक्तं तद्भ्राम्ते रविमंडलम्
ahaṃ jyeṣṭho hyahaṃ jyeṣṭho vādo'bhūddharabrahmaṇoḥ ||
dvayorvivadatoḥ krodhātsaṃjāto'haṃ mukhātprabho
||47||अहं ज्येष्ठो ह्यहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्धरब्रह्मणोः ॥
द्वयोर्विवदतोः क्रोधात्संजातोऽहं मुखात्प्रभो
kathaṃ deva na jānāsi yaduktaṃ brahmaṇā tadā ||
daśāvatārāste raṃtuṃ matsyakūrmādayaḥ purā
||48||कथं देव न जानासि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा ॥
दशावतारास्ते रंतुं मत्स्यकूर्मादयः पुरा
rudreṇa vāritā gatvā kalaho vo na yujyate ||
tathaiva kṛtavānviṣṇuravatārāndaśaiva tān
||49||रुद्रेण वारिता गत्वा कलहो वो न युज्यते ॥
तथैव कृतवान्विष्णुरवतारान्दशैव तान्
kalpādau brahmaṇo vaktrātsaṃjāto'haṃ dvijottama ||
kalahājanma me yasmāttasmānme kalahaḥ priyaḥ
||50||कल्पादौ ब्रह्मणो वक्त्रात्संजातोऽहं द्विजोत्तम ॥
कलहाजन्म मे यस्मात्तस्मान्मे कलहः प्रियः
kalpādau sṛjatā pūrvaṃ cinvitaṃ brahmaṇā svayam ||
vedāntinā kathaṃ sṛṣṭiḥ karttavyā'ho hare mayā
||51||कल्पादौ सृजता पूर्वं चिन्वितं ब्रह्मणा स्वयम् ॥
वेदान्तिना कथं सृष्टिः कर्त्तव्याऽहो हरे मया
naṣṭānvedānna jānāmi kva vedāste gatā iti ||
pṛthvīmapi na jānāmi kiṃ sthāne kimadho gatā
||52||नष्टान्वेदान्न जानामि क्व वेदास्ते गता इति ॥
पृथ्वीमपि न जानामि किं स्थाने किमधो गता
gaṃtuṃ na vidyate śaktirjalamadhye mamādhunā ||
avatāraistvayā kāryaṃ daśabhiḥ sṛṣṭirakṣaṇa m
||93||गंतुं न विद्यते शक्तिर्जलमध्ये ममाधुना ॥
अवतारैस्त्वया कार्यं दशभिः सृष्टिरक्षण म्
jale jalecaro matsyo mahānadyāṃ bhaviṣyasi ||
ādāya vedānvegena mama tvaṃ dātumarhasi
||54||जले जलेचरो मत्स्यो महानद्यां भविष्यसि ॥
आदाय वेदान्वेगेन मम त्वं दातुमर्हसि
tathā ca kṛtavāndevo matsyarūpaṃ jale mahat ||
vedānsamānayāmāsa dadau ca brahmaṇe purā ||
kūrmarūpaṃ punaḥ kṛtvā maṃdaraṃ dhārayiṣyasi
||55||तथा च कृतवान्देवो मत्स्यरूपं जले महत् ॥
वेदान्समानयामास ददौ च ब्रह्मणे पुरा ॥
कूर्मरूपं पुनः कृत्वा मंदरं धारयिष्यसि
ityukto brahmaṇā viṣṇurlakṣmīstvāṃ varayiṣyati ||
purā citraṃ caritraṃ te mathane dṛṣṭavānaham
||56||इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुर्लक्ष्मीस्त्वां वरयिष्यति ॥
पुरा चित्रं चरित्रं ते मथने दृष्टवानहम्
yadā rasātalaṃ prāptā pṛthivī naiva dṛśyate ||
brahmāṃḍārthe sthānakṛte tatra sā naiva dṛśyate
||57||यदा रसातलं प्राप्ता पृथिवी नैव दृश्यते ॥
ब्रह्मांडार्थे स्थानकृते तत्र सा नैव दृश्यते
vārāhaṃ kriyatāṃ rūpaṃ brahmaṇā preritaḥ svayam ||
mahāvarāharūpaṃ sa kṛtvā bhūmeradho gataḥ
||58||वाराहं क्रियतां रूपं ब्रह्मणा प्रेरितः स्वयम् ॥
महावराहरूपं स कृत्वा भूमेरधो गतः
uddhṛtya ca tadā viṣṇurdaṃṣṭrāgreṇa vasuṃdharām ||
sa nināya yathāsthānaṃ mustāṃ va dharaṇītalāt
||59||उद्धृत्य च तदा विष्णुर्दंष्ट्राग्रेण वसुंधराम् ॥
स निनाय यथास्थानं मुस्तां व धरणीतलात्
avatāraṃ tṛtīyaṃ vai harasyāpi manoharam ||
yena sā pṛthivī pṛthvī parvataiḥ sahitā dhṛtā
||60||अवतारं तृतीयं वै हरस्यापि मनोहरम् ॥
येन सा पृथिवी पृथ्वी पर्वतैः सहिता धृता
caturthaṃ narasiṃhaṃ vai kathayāmi sudāruṇam ||
ādityā aditeḥ putrā diteḥ putrau mahāvalau
||61||चतुर्थं नरसिंहं वै कथयामि सुदारुणम् ॥
आदित्या अदितेः पुत्रा दितेः पुत्रौ महावलौ
hiraṇyakaśipurdaityo hiraṇyākṣo mahābalaḥ ||
svarge devāḥ sthitāḥ sarve pātāle daityadānavāḥ
||62||हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हिरण्याक्षो महाबलः ॥
स्वर्गे देवाः स्थिताः सर्वे पाताले दैत्यदानवाः
hiraṇyakaśipuścakre daityo rājyaṃ rasātale ||
manuputrā dharāpṛṣṭhe sthāpitā devadānavaiḥ
||63||हिरण्यकशिपुश्चक्रे दैत्यो राज्यं रसातले ॥
मनुपुत्रा धरापृष्ठे स्थापिता देवदानवैः
vyavasthāṃ tāmatikramya hiraṇyakaśipurdvija ||
rājyaṃ cakre dharāpṛṣṭhe surendraṃ sa vijitya ca
||64||व्यवस्थां तामतिक्रम्य हिरण्यकशिपुर्द्विज ॥
राज्यं चक्रे धरापृष्ठे सुरेन्द्रं स विजित्य च
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ gṛhītvā sā'marāvatīm ||
grahītukāmo bubhuje putrapautraiḥ kṛtādaraḥ
||65||सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं गृहीत्वा साऽमरावतीम् ॥
ग्रहीतुकामो बुभुजे पुत्रपौत्रैः कृतादरः
prahlādapramukhānputrānsa pīḍayati maṃdadhīḥ ||
putreṣu pāṭhyamāneṣu prahlādo'pi papāṭha tat
||66||प्रह्लादप्रमुखान्पुत्रान्स पीडयति मंदधीः ॥
पुत्रेषु पाठ्यमानेषु प्रह्लादोऽपि पपाठ तत्
yena vai paṭhyamānena jāyate tasya vedanā ||
bhuvanadvayarājyena daityo devānna manyate
||67||येन वै पठ्यमानेन जायते तस्य वेदना ॥
भुवनद्वयराज्येन दैत्यो देवान्न मन्यते
tapasā toṣito brahmā dadau tasmai varaṃ prabhuḥ ||
amaratvaṃ sa devebhyo manuṣyebhyaḥ surottama
||68||तपसा तोषितो ब्रह्मा ददौ तस्मै वरं प्रभुः ॥
अमरत्वं स देवेभ्यो मनुष्येभ्यः सुरोत्तम
kasmādapi na me bhūyānmaraṇaṃ yadi cedbhavet ||
kiṃcitsiṃho naraḥ kiṃcidyo bhaveddharaṇīdharaḥ
||69||कस्मादपि न मे भूयान्मरणं यदि चेद्भवेत् ॥
किंचित्सिंहो नरः किंचिद्यो भवेद्धरणीधरः
tasmātkararuhaibhinno mariṣye na dharātale ||
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā gato brahmā ca vismayam
||70||तस्मात्कररुहैभिन्नो मरिष्ये न धरातले ॥
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा च विस्मयम्
kālena gacchatā tasya saṃjāto vigraho mahān ||
devāḥ kiṃ me kariṣyaṃti viṣṇunā kiṃ prayojanam
||71||कालेन गच्छता तस्य संजातो विग्रहो महान् ॥
देवाः किं मे करिष्यंति विष्णुना किं प्रयोजनम्
yaṣṭavyo'haṃ sadā yajñai rudraḥ kiṃ me kariṣyati ||
evaṃ hi varttamānasya prahlādaḥ stauti taṃ harim
||72||यष्टव्योऽहं सदा यज्ञै रुद्रः किं मे करिष्यति ॥
एवं हि वर्त्तमानस्य प्रह्लादः स्तौति तं हरिम्
yenāsya jāyate mṛtyustameva smarate harim ||
yadāsau vāryamāṇo'pi virauti ca hariṃ harim
||73||येनास्य जायते मृत्युस्तमेव स्मरते हरिम् ॥
यदासौ वार्यमाणोऽपि विरौति च हरिं हरिम्
caturbhujaṃ śaṃkhagadāsidhāriṇaṃ pītāṃbaraṃ kaustubha lāñchitaṃ sadā ||
smarāmi viṣṇuṃ jagadekanāyakaṃ dadāti muktiṃ smṛtamātra eva yaḥ
||74||चतुर्भुजं शंखगदासिधारिणं पीतांबरं कौस्तुभ लाञ्छितं सदा ॥
स्मरामि विष्णुं जगदेकनायकं ददाति मुक्तिं स्मृतमात्र एव यः
anena vacasā kṣubdho daityo detyāndi deśa ha ||
mārayadhvaṃ tu taṃ duṣṭaṃ gaja sarpajalāgnitaḥ
||75||अनेन वचसा क्षुब्धो दैत्यो देत्यान्दि देश ह ॥
मारयध्वं तु तं दुष्टं गज सर्पजलाग्नितः
prahlāda uvāca
gajepi viṣṇurbhujage'pi viṣṇurjale'pi viṣṇurjvalane'pi viṣṇuḥ ||
tvayi sthito daitya mayi sthitaśca viṣṇuṃ vinā daityagaṇā'pi nāsti
||76||गजेपि विष्णुर्भुजगेऽपि विष्णुर्जलेऽपि विष्णुर्ज्वलनेऽपि विष्णुः ॥
त्वयि स्थितो दैत्य मयि स्थितश्च विष्णुं विना दैत्यगणाऽपि नास्ति
yadā sa māryamāṇo'pi mṛtyuṃ prāpnoti na kvacit ||
hiraṇyakaśiporvakṣo dahyate krodhavahninā ||
tadā śikṣayituṃ putraṃ mukhāgre saṃniveśya ca
||77||यदा स मार्यमाणोऽपि मृत्युं प्राप्नोति न क्वचित् ॥
हिरण्यकशिपोर्वक्षो दह्यते क्रोधवह्निना ॥
तदा शिक्षयितुं पुत्रं मुखाग्रे संनिवेश्य च
vacobhiḥ kaṭhinaiḥ putraṃ svayaṃ hantuṃ samudyataḥ ||
dhiktvā nārāyaṇaṃ stauṣi mamāriṃ stauṣi cetpunaḥ
||78||वचोभिः कठिनैः पुत्रं स्वयं हन्तुं समुद्यतः ॥
धिक्त्वा नारायणं स्तौषि ममारिं स्तौषि चेत्पुनः
puṣpalāvaṃ laviṣyāmi śiraste'haṃ varāsinā ||
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā rudra indro varaṃ vada
||79||पुष्पलावं लविष्यामि शिरस्तेऽहं वरासिना ॥
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा रुद्र इन्द्रो वरं वद
ātmīyaṃ pitaraṃ muktvā kamanyaṃ stauṣi bālaka
||80||आत्मीयं पितरं मुक्त्वा कमन्यं स्तौषि बालक
yadā na paṭhate bālaḥ stauti no pitaraṃ svakam ||
daṇḍenāhatya guruṇā prahlādaḥ preritaḥ punaḥ ||
vadaikaṃ vacanaṃ śiṣya dehi me gurudakṣiṇām
||81||यदा न पठते बालः स्तौति नो पितरं स्वकम् ॥
दण्डेनाहत्य गुरुणा प्रह्लादः प्रेरितः पुनः ॥
वदैकं वचनं शिष्य देहि मे गुरुदक्षिणाम्
yathā me tuṣyate svāmī dadāti vipulaṃ dhanam
||82||यथा मे तुष्यते स्वामी ददाति विपुलं धनम्
prahlāda uvāca
praharasva prathamaṃ māṃ kariṣye vacanaṃ guro ||
staumi viṣṇumahaṃ yena trailokyaṃ sacarācaram
||83||प्रहरस्व प्रथमं मां करिष्ये वचनं गुरो ॥
स्तौमि विष्णुमहं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
kṛtaṃ saṃvarddhitaṃ śāṃtaṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu ||
brahmā viṣṇurharo viṣṇu rindro vāyuryamo'nalaḥ
||84||कृतं संवर्द्धितं शांतं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
ब्रह्मा विष्णुर्हरो विष्णु रिन्द्रो वायुर्यमोऽनलः
prakṛtyādīni tattvāni puruṣaṃ paṃcaviṃśakam ||
pitṛdehe gurordehe mama dehe'pi saṃsthitaḥ
||85||प्रकृत्यादीनि तत्त्वानि पुरुषं पंचविंशकम् ॥
पितृदेहे गुरोर्देहे मम देहेऽपि संस्थितः
evaṃ jānankathaṃ staumi mriyamāṇaṃ narādhamam
||86||एवं जानन्कथं स्तौमि म्रियमाणं नराधमम्
gururuvāca
nareṣu ko'dhamaḥ śiṣya janmādimaraṇe'dhama ||
kathaṃ na pitaraṃ stauṣi mriyamāṇo hariṃ harim
||87||नरेषु कोऽधमः शिष्य जन्मादिमरणेऽधम ॥
कथं न पितरं स्तौषि म्रियमाणो हरिं हरिम्
prahlāda uvāca
bhojane śayane yāne jvare niṣṭhīvane raṇe ||
harirityakṣaraṃ nāsti maraṇe'sau narādhamaḥ ||
bhaye rājakule yuddhe vyādhau strīsaṃgame vane ||
aśaktau vā'tha saṃnyāse maraṇe bhūmisaṃsthitāḥ ||
smaraṃti mātaraṃ mūrkhāḥ pitaraṃ ca narādhamāḥ
||89||भोजने शयने याने ज्वरे निष्ठीवने रणे ॥
हरिरित्यक्षरं नास्ति मरणेऽसौ नराधमः ॥
भये राजकुले युद्धे व्याधौ स्त्रीसंगमे वने ॥
अशक्तौ वाऽथ संन्यासे मरणे भूमिसंस्थिताः ॥
स्मरंति मातरं मूर्खाः पितरं च नराधमाः
mātā nāsti pitā nāsti nāsti me svajano janaḥ ||
hariṃ vinā na ko'pyasti yadyuktaṃ tadvidhīyatām
||90||माता नास्ति पिता नास्ति नास्ति मे स्वजनो जनः ॥
हरिं विना न कोऽप्यस्ति यद्युक्तं तद्विधीयताम्
ityādivacanaiḥ kruddho hantuṃ daityaḥ samutthitaḥ ||
tadā mātā samāgatya putrasya purataḥ sthitā
||91||इत्यादिवचनैः क्रुद्धो हन्तुं दैत्यः समुत्थितः ॥
तदा माता समागत्य पुत्रस्य पुरतः स्थिता
bhrātaraḥ svajano bhaginī bhāṣate mā hariṃ vada ||
ahaṃ mātā svasā ceyaṃ bhrātaraḥ svajano janaḥ ||
yathā saṃmilitairvatsa sthīyate vahuvāsaram
||92||भ्रातरः स्वजनो भगिनी भाषते मा हरिं वद ॥
अहं माता स्वसा चेयं भ्रातरः स्वजनो जनः ॥
यथा संमिलितैर्वत्स स्थीयते वहुवासरम्
prahlāda uvāca
mātā me kā svasā me kā bhrātaraḥ ke pitā ca kaḥ ||
svajanaṃ śṛṇu me mātaḥ sahitaiḥ sthīyate sadā
||93||माता मे का स्वसा मे का भ्रातरः के पिता च कः ॥
स्वजनं शृणु मे मातः सहितैः स्थीयते सदा
yasyāḥ pītaṃ mayā mūtraṃ purīṣamudare bahu ||
sā mātā narako'smākamagre vaktuṃ na śakyate
||94||यस्याः पीतं मया मूत्रं पुरीषमुदरे बहु ॥
सा माता नरकोऽस्माकमग्रे वक्तुं न शक्यते
nirmito na dvitīyastu nirmito viśvakarmaṇā ||
tvādṛśastu pumānkaścidyasya no hadaye hariḥ
||95||निर्मितो न द्वितीयस्तु निर्मितो विश्वकर्मणा ॥
त्वादृशस्तु पुमान्कश्चिद्यस्य नो हदये हरिः
daśamāsaṃ dhruvaṃ manye mūtraṃ pāsyati tarpitaḥ ||
bhrātaro bhrātaraḥ satyaṃ garbhe'pi syuḥ kathaṃ yadi
||96||दशमासं ध्रुवं मन्ये मूत्रं पास्यति तर्पितः ॥
भ्रातरो भ्रातरः सत्यं गर्भेऽपि स्युः कथं यदि
yudhyatastānkathaṃ mātā varākī vārayiṣyati ||
svajano dṛśyate vṛddhaḥ pareṣu paṇḍitāyate
||97||युध्यतस्तान्कथं माता वराकी वारयिष्यति ॥
स्वजनो दृश्यते वृद्धः परेषु पण्डितायते
kuṭuṃbaṃ bhaṇyate kasmādyaśca nāyāti yāti ca ||
baṃdhanaṃ ca kuṭumbasya jāyate narakāya naḥ
||98||कुटुंबं भण्यते कस्माद्यश्च नायाति याति च ॥
बंधनं च कुटुम्बस्य जायते नरकाय नः
mātā me vidyate cānyā pitānyo bhrātaraśca ye ||
svasā svajanasamvandhaṃ jñātvā muktimavāpnuyāt
||99||माता मे विद्यते चान्या पितान्यो भ्रातरश्च ये ॥
स्वसा स्वजनसम्वन्धं ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्
mātā prakṛtirasmākaṃ svasā buddhirnigadyate ||
ahaṃkārastato jāto yo'hamityanumīyate
||100||माता प्रकृतिरस्माकं स्वसा बुद्धिर्निगद्यते ॥
अहंकारस्ततो जातो योऽहमित्यनुमीयते
tanmātrāḥ sodarāḥ pañca ye gacchanti sahaiva me ||
eṣā prakṛtirasmākaṃ vikāraḥ svajano mama
||101||तन्मात्राः सोदराः पञ्च ये गच्छन्ति सहैव मे ॥
एषा प्रकृतिरस्माकं विकारः स्वजनो मम
eteṣāṃ vāhako yastu puruṣaḥ pañca viṃśakaḥ ||
sa me pitā śarīre'sminparamātmā hariḥ sthitaḥ
||102||एतेषां वाहको यस्तु पुरुषः पञ्च विंशकः ॥
स मे पिता शरीरेऽस्मिन्परमात्मा हरिः स्थितः
yadyasau cityante citte dṛśyate hṛdaye hariḥ ||
aṇimādiguṇaiśvaryaṃ padaṃ tasyaiva jāyate
||103||यद्यसौ चित्यन्ते चित्ते दृश्यते हृदये हरिः ॥
अणिमादिगुणैश्वर्यं पदं तस्यैव जायते
bhavatā sammataṃ rājyaṃ tanme nityaṃ tṛṇaiḥ samam ||
yatra no pūjyate viṣṇurbrahmā rudro'nilo'nalaḥ
||104||भवता सम्मतं राज्यं तन्मे नित्यं तृणैः समम् ॥
यत्र नो पूज्यते विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रोऽनिलोऽनलः
pratyakṣo dṛśyate yastu nirālambo bhramatyasau ||
sa eva bhagavānviṣṇurya ete gagane sthitāḥ
||105||प्रत्यक्षो दृश्यते यस्तु निरालम्बो भ्रमत्यसौ ॥
स एव भगवान्विष्णुर्य एते गगने स्थिताः
dhruve baddhā grahāḥ sarve ya ete'pyuḍavaḥ sthitāḥ ||
te sarve viṣṇuvacasā na pataṃti dharātale
||106||ध्रुवे बद्धा ग्रहाः सर्वे य एतेऽप्युडवः स्थिताः ॥
ते सर्वे विष्णुवचसा न पतंति धरातले
kāle vināśaḥ sarveṣāṃ tenaiva vihitaḥ svayam ||
iti saṃciṃtya me nāsti bhavadbhyo maraṇādbhayam
||107||काले विनाशः सर्वेषां तेनैव विहितः स्वयम् ॥
इति संचिंत्य मे नास्ति भवद्भ्यो मरणाद्भयम्
iti tadvacanasyāṃte padā hatvā pitā'bravīt ||
kutrā'sau hanmi tatpūrvaṃ paścāttvāṃ haribhāṣiṇam
||108||इति तद्वचनस्यांते पदा हत्वा पिताऽब्रवीत् ॥
कुत्राऽसौ हन्मि तत्पूर्वं पश्चात्त्वां हरिभाषिणम्
prahlāda uvāca
pṛthivyādīni bhūtāni tānyeva bhagavānhariḥ ||
sthale jale kiṃ bahunā sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat
||109||पृथिव्यादीनि भूतानि तान्येव भगवान्हरिः ॥
स्थले जले किं बहुना सर्वं विष्णुमयं जगत्
tṛṇe kāṣṭhe gṛhe kṣetre dravye dehe sthito hariḥ ||
jñāyate jñānayogena dṛśyate kiṃ nu cakṣuṣā
||110||तृणे काष्ठे गृहे क्षेत्रे द्रव्ये देहे स्थितो हरिः ॥
ज्ञायते ज्ञानयोगेन दृश्यते किं नु चक्षुषा
brahmālaye yāti rasātale vā dharātale'sau bhramati kṣaṇena ||
āghrāti gandhaṃ vidadhāti sarvaṃ śṛṇoti jānāti sa cātra viṣṇuḥ
||111||ब्रह्मालये याति रसातले वा धरातलेऽसौ भ्रमति क्षणेन ॥
आघ्राति गन्धं विदधाति सर्वं शृणोति जानाति स चात्र विष्णुः
ityuktaḥ sahajāṃ māyāṃ tyaktvā siṃhāsanotthitaḥ ||
dṛḍhaṃ parikaraṃ baddhvā khaṅgaṃ cākṛṣya cojjvalam
||112||इत्युक्तः सहजां मायां त्यक्त्वा सिंहासनोत्थितः ॥
दृढं परिकरं बद्ध्वा खङ्गं चाकृष्य चोज्ज्वलम्
hatvā taṃ phalakāgreṇa babhāṣe dussahaṃ vacaḥ ||
idānīṃ smara re viṣṇuṃ no cejjavalitaku ṇḍalam ||
patiṣyati śiro bhūmau phalaṃ pakvaṃ yathā nagāt
||113||हत्वा तं फलकाग्रेण बभाषे दुस्सहं वचः ॥
इदानीं स्मर रे विष्णुं नो चेज्जवलितकु ण्डलम् ॥
पतिष्यति शिरो भूमौ फलं पक्वं यथा नगात्
no ceddarśaya taṃ viṣṇumasmātstaṃbhādvinirgatam ||
prahlādastu bhayaṃ tyaktvā cakre padmāsanaṃ bhuvi
||114||नो चेद्दर्शय तं विष्णुमस्मात्स्तंभाद्विनिर्गतम् ॥
प्रह्लादस्तु भयं त्यक्त्वा चक्रे पद्मासनं भुवि
vidhāya kaṃdharāṃ netumuccaiḥ śvāsaṃ nirudhya ca ||
hṛdi dhyātvā hariṃ devaṃ maraṇāyonmukhaḥ sthitaḥ
||115||विधाय कंधरां नेतुमुच्चैः श्वासं निरुध्य च ॥
हृदि ध्यात्वा हरिं देवं मरणायोन्मुखः स्थितः
prabho mayā tadā dṛṣṭamāścaryaṃ gaganādbhuvi ||
puṣpamālā sthitā kaṇṭhe prahlādasya svayaṃ gatā
||116||प्रभो मया तदा दृष्टमाश्चर्यं गगनाद्भुवि ॥
पुष्पमाला स्थिता कण्ठे प्रह्लादस्य स्वयं गता
gaganaṃ vyāpyamānaṃ ca kiṃkimevaṃ kṛtaṃ janaiḥ ||
jhaṭiti truṭyati stambhācchabdena kṣubhito janaḥ
||117||गगनं व्याप्यमानं च किंकिमेवं कृतं जनैः ॥
झटिति त्रुट्यति स्तम्भाच्छब्देन क्षुभितो जनः
dharaṇī yāti pātālaṃ dyaurvā bhūmiṃ sameṣyati ||
patiṣyati śiro bhūmau khaḍgaghātāhataṃ nu kim
||118||धरणी याति पातालं द्यौर्वा भूमिं समेष्यति ॥
पतिष्यति शिरो भूमौ खड्गघाताहतं नु किम्
tāvatstaṃbhādviniṣkrāntaḥ siṃhanādo bhayaṃkaraḥ ||
bhūmau nipatitāḥ sarve daityāḥ śabdena mūrcchitāḥ
||119||तावत्स्तंभाद्विनिष्क्रान्तः सिंहनादो भयंकरः ॥
भूमौ निपतिताः सर्वे दैत्याः शब्देन मूर्च्छिताः
hiraṇyakaśiporhastātkhaḍgacarma papāta ca ||
na sa jānāti kiṃ kimetaditi punaḥpunaḥ
||120||हिरण्यकशिपोर्हस्तात्खड्गचर्म पपात च ॥
न स जानाति किं किमेतदिति पुनःपुनः
utthito vīkṣate yāvattāvatpaśyati taṃ harim ||
adho naraṃ sthitaṃ siṃhamupariṣṭādvibhī ṣaṇam
||121||उत्थितो वीक्षते यावत्तावत्पश्यति तं हरिम् ॥
अधो नरं स्थितं सिंहमुपरिष्टाद्विभी षणम्
daṃṣṭrā karālavadanaṃ lelihānamivāṃbaram ||
jājvalyamānavapuṣaṃ pucchācchoṭitamastakam
||122||दंष्ट्रा करालवदनं लेलिहानमिवांबरम् ॥
जाज्वल्यमानवपुषं पुच्छाच्छोटितमस्तकम्
mahākaṇṭhakṛtārāvaṃ saśabda miva toyadam ||
samucchvasitakeśāṃtaṃ durnirīkṣyaṃ surāsuraiḥ
||123||महाकण्ठकृतारावं सशब्द मिव तोयदम् ॥
समुच्छ्वसितकेशांतं दुर्निरीक्ष्यं सुरासुरैः
narasiṃhamatho dṛṣṭvā nipapāta punaḥ kṣitau ||
vigṛhya keśapāśe taṃ bhrāmayāmāsa cāṃbaram
||124||नरसिंहमथो दृष्ट्वा निपपात पुनः क्षितौ ॥
विगृह्य केशपाशे तं भ्रामयामास चांबरम्
bhrāmayitvā śataguṇaṃ pṛthivyāṃ samapothayat ||
na mamāra sa daityendro brahmaṇo varakāraṇāt
||125||भ्रामयित्वा शतगुणं पृथिव्यां समपोथयत् ॥
न ममार स दैत्येन्द्रो ब्रह्मणो वरकारणात्
gaganasthaistadā devai ruccaiḥ saṃsmārito hariḥ ||
daityaṃ jānuni cānīya vakṣo hṛṣṭo nirīkṣya ca
||126||गगनस्थैस्तदा देवै रुच्चैः संस्मारितो हरिः ॥
दैत्यं जानुनि चानीय वक्षो हृष्टो निरीक्ष्य च
jayajayeti yakṣānāṃ surāṇāṃ so'vadhārayat ||
śabdaṃ karṇe bhujau sajjau kṛtvā tau padmalāṃchitau
||127||जयजयेति यक्षानां सुराणां सोऽवधारयत् ॥
शब्दं कर्णे भुजौ सज्जौ कृत्वा तौ पद्मलांछितौ
bibheda vakṣo daityasya vajraghātakiṇāṃkitam ||
nakhaiḥ kundasumaprakhyairasthisaṃghātakarśitam
||128||बिभेद वक्षो दैत्यस्य वज्रघातकिणांकितम् ॥
नखैः कुन्दसुमप्रख्यैरस्थिसंघातकर्शितम्
bhinne vakṣasi daityendro mamāraca papāta ca ||
tadā saharṣamabhavattrailokyaṃ sacarācaram
||129||भिन्ने वक्षसि दैत्येन्द्रो ममारच पपात च ॥
तदा सहर्षमभवत्त्रैलोक्यं सचराचरम्
mamāpi tṛptiḥ sañjātā prasādāttava keśava ||
yadā puratraye dagdhe prasādācchaṃkarasya ca
||130||ममापि तृप्तिः सञ्जाता प्रसादात्तव केशव ॥
यदा पुरत्रये दग्धे प्रसादाच्छंकरस्य च
hiṇyākṣe punarjātā sā kāle vinipātite ||
idānīṃ nāsti me tṛptiḥ kutra yāmi karomi kim
||131||हिण्याक्षे पुनर्जाता सा काले विनिपातिते ॥
इदानीं नास्ति मे तृप्तिः कुत्र यामि करोमि किम्
pṛthivyāṃ kṣatriyāḥ santi na yudhyaṃte parasparam ||
devānāṃ dānavaiḥ sārddhaṃ nāsti yuddhaṃ kathaṃ prabho
||132||पृथिव्यां क्षत्रियाः सन्ति न युध्यंते परस्परम् ॥
देवानां दानवैः सार्द्धं नास्ति युद्धं कथं प्रभो
idānīṃ balinā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram ||
pañcamo yo'vatāraste na jāne kiṃ kariṣyati ||
valinigrahakālo'yaṃ taddarśaya janārdana
||133||इदानीं बलिना व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
पञ्चमो योऽवतारस्ते न जाने किं करिष्यति ॥
वलिनिग्रहकालोऽयं तद्दर्शय जनार्दन
sārasvata uvāca
tadetatsakalaṃ śrutvā babhāṣe vāmano munim
||134||तदेतत्सकलं श्रुत्वा बभाषे वामनो मुनिम्
vāmana uvāca
śṛṇu nārada yadvṛttaṃ hiṇyakaśipau hate ||
daityarājaḥ kṛto rājā prahlādo'tīva vaiṣṇavaḥ
||135||शृणु नारद यद्वृत्तं हिण्यकशिपौ हते ॥
दैत्यराजः कृतो राजा प्रह्लादोऽतीव वैष्णवः
tena rājyaṃ dharāpṛṣṭhe kṛtaṃ saṃvatsarānbahūn ||
tasyāpi kurvato rājyaṃ vigraho hi suraiḥ samam
||136||तेन राज्यं धरापृष्ठे कृतं संवत्सरान्बहून् ॥
तस्यापि कुर्वतो राज्यं विग्रहो हि सुरैः समम्
no paśyāmyapi daityānāṃ pūrvavairamanusmaran ||
utpādya putrānsabahūnrājyaṃ cakre sa puṣkalam
||137||नो पश्याम्यपि दैत्यानां पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥
उत्पाद्य पुत्रान्सबहून्राज्यं चक्रे स पुष्कलम्
virocanādbalirjāto bāla eva yadā'bhavat ||
ekānte sa hariṃ jñātvā tadā yogena kenacit
||138||विरोचनाद्बलिर्जातो बाल एव यदाऽभवत् ॥
एकान्ते स हरिं ज्ञात्वा तदा योगेन केनचित्
muktvā rājyaṃ priyānputrāngato'sau girisānuṣu ||
kalpāntasthāyinaṃ dehaṃ tasya cakre janārddanaḥ
||139||मुक्त्वा राज्यं प्रियान्पुत्रान्गतोऽसौ गिरिसानुषु ॥
कल्पान्तस्थायिनं देहं तस्य चक्रे जनार्द्दनः
daityānāṃ dānavānāṃ ca bahūnāṃ rājyakāraṇe ||
vivādotīva saṃjātaḥ ko no rājā bhavediti
||140||दैत्यानां दानवानां च बहूनां राज्यकारणे ॥
विवादोतीव संजातः को नो राजा भवेदिति
nārada uvāca
hiṇyākṣasya ye putrāḥ pautrāśca balavattarāḥ ||
virocanaprabhṛtayaḥ santi ye balavattarāḥ
||141||हिण्याक्षस्य ये पुत्राः पौत्राश्च बलवत्तराः ॥
विरोचनप्रभृतयः सन्ति ये बलवत्तराः
vṛṣaparvāpi balavānrājyārthe samupasthitaḥ ||
indravitteśavaruṇā vāyuḥ sūryonalo yamaḥ
||142||वृषपर्वापि बलवान्राज्यार्थे समुपस्थितः ॥
इन्द्रवित्तेशवरुणा वायुः सूर्योनलो यमः
daityena sadṛśā na syurbalarūpakṣamādibhiḥ ||
audāryādiguṇaiḥ kṛtvā santatyā cāsurādhikaḥ
||143||दैत्येन सदृशा न स्युर्बलरूपक्षमादिभिः ॥
औदार्यादिगुणैः कृत्वा सन्तत्या चासुराधिकः
śukreṇā cāryamāṇāste yuddhyaṃte ca parasparam ||
amṛtāharaṇe dauṣṭyaṃ yadā daityāḥ smaranti tat
||144||शुक्रेणा चार्यमाणास्ते युद्ध्यंते च परस्परम् ॥
अमृताहरणे दौष्ट्यं यदा दैत्याः स्मरन्ति तत्
pītāvaśeṣamamṛtaṃ kasmādyacchaṃti devatāḥ ||
nāsmākamiti saṃnahya yudhyante ca parasparam
||145||पीतावशेषममृतं कस्माद्यच्छंति देवताः ॥
नास्माकमिति संनह्य युध्यन्ते च परस्परम्
kadācidapi no yuddhaṃ viśrāṃtimupagacchati ||
ekakāryodyatā yasmādbahavo daityadānavāḥ
||146||कदाचिदपि नो युद्धं विश्रांतिमुपगच्छति ॥
एककार्योद्यता यस्माद्बहवो दैत्यदानवाः
pītvā'mṛtaṃ surā jātā amarāste jayanti ca ||
devadānavadaityānāṃ gandharvoragarakṣasām ||
viṣṇurbalādhiko yuddhe tadetatkāraṇaṃ vada
||147||पीत्वाऽमृतं सुरा जाता अमरास्ते जयन्ति च ॥
देवदानवदैत्यानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ॥
विष्णुर्बलाधिको युद्धे तदेतत्कारणं वद
vāmana uvāca
anādinidhanaḥ karttā pātā harttā janārdanaḥ ||
eko'yaṃ sa śivo devaḥ sa cāyaṃ brahmasaṃjñitaḥ ||
ekasya tu yadā kāryaṃ jāyate bhuvane nṛpa
||148||अनादिनिधनः कर्त्ता पाता हर्त्ता जनार्दनः ॥
एकोऽयं स शिवो देवः स चायं ब्रह्मसंज्ञितः ॥
एकस्य तु यदा कार्यं जायते भुवने नृप
tasya dehaṃ samāśritya mṛtyukāryaṃ kurvaṃti te ||
brahmāṃḍaṃ sakalaṃ viṣṇoḥ karadaṃ varado yataḥ ||
tasmādbalādhiko viṣṇurna tathānyo'sti kaścana
||149||तस्य देहं समाश्रित्य मृत्युकार्यं कुर्वंति ते ॥
ब्रह्मांडं सकलं विष्णोः करदं वरदो यतः ॥
तस्माद्बलाधिको विष्णुर्न तथान्योऽस्ति कश्चन
pālanāyodyato viṣṇuḥ kimanyaiścarmacakṣubhiḥ ||
indrādyāśca surāḥ sarve viṣṇorvyāpārakāriṇaḥ
||150||पालनायोद्यतो विष्णुः किमन्यैश्चर्मचक्षुभिः ॥
इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे विष्णोर्व्यापारकारिणः
sṛṣṭiṃ kṛtvā tato brahmā kailāse saṃsthito haraḥ ||
na śakyate surairviṣṇurbhrāmyante bhuvanatraye
||151||सृष्टिं कृत्वा ततो ब्रह्मा कैलासे संस्थितो हरः ॥
न शक्यते सुरैर्विष्णुर्भ्राम्यन्ते भुवनत्रये
jagatyasminyadā kaścidvaiparītyena vartate ||
tasyocchedaṃ samāgatya karotyeva janārdanaḥ
||152||जगत्यस्मिन्यदा कश्चिद्वैपरीत्येन वर्तते ॥
तस्योच्छेदं समागत्य करोत्येव जनार्दनः
tvamejaya mahābāho na mano nāradā'dayam ||
sarvapāpaharāṃ divyāṃ tāṃ kathāṃ kathayāmyaham
||153||त्वमेजय महाबाहो न मनो नारदाऽदयम् ॥
सर्वपापहरां दिव्यां तां कथां कथयाम्यहम्
purā vivadatāṃ teṣāṃ daityānāṃ rājyahetave ||
prahlādena samāgatya vyavasthā vihitā svayam
||154||पुरा विवदतां तेषां दैत्यानां राज्यहेतवे ॥
प्रह्लादेन समागत्य व्यवस्था विहिता स्वयम्
sarvalakṣaṇasaṃ panno dīrghāyurbalavattaraḥ ||
yajñaśīlaḥ sadānaṃdo bahuputrotidurjayaḥ
||155||सर्वलक्षणसं पन्नो दीर्घायुर्बलवत्तरः ॥
यज्ञशीलः सदानंदो बहुपुत्रोतिदुर्जयः
na yudhyate suraiḥ sākaṃ viṣṇuṃ yo vetti durjayam ||
saṃgrāme maraṇaṃ nāsti yasya yaḥ sarvadakṣiṇaḥ
||156||न युध्यते सुरैः साकं विष्णुं यो वेत्ति दुर्जयम् ॥
संग्रामे मरणं नास्ति यस्य यः सर्वदक्षिणः
ātmano vacanaṃ vyarthaṃ na karoti kathaṃcana ||
sarveṣāṃ putrapautrāṇāṃ madhye yo rājate śriyā
||157||आत्मनो वचनं व्यर्थं न करोति कथंचन ॥
सर्वेषां पुत्रपौत्राणां मध्ये यो राजते श्रिया
abhiṣiktastu śukreṇa sa vo rājā bhavediti ||
gurupramāṇamityuktvā yayau yatrāgataḥ punaḥ
||158||अभिषिक्तस्तु शुक्रेण स वो राजा भवेदिति ॥
गुरुप्रमाणमित्युक्त्वा ययौ यत्रागतः पुनः
tathā ca kṛtavaṃtaste sahitā daityadānavāḥ ||
virocanaprabhṛtayaḥ putrāḥ pautrāḥ svayaṃgatāḥ
||159||तथा च कृतवंतस्ते सहिता दैत्यदानवाः ॥
विरोचनप्रभृतयः पुत्राः पौत्राः स्वयंगताः
pratyekaṃ vīkṣitāḥ sarve guruṇā jñānapūrvakam ||
prahlādena guṇāḥ proktā na te saṃti virocane
||160||प्रत्येकं वीक्षिताः सर्वे गुरुणा ज्ञानपूर्वकम् ॥
प्रह्लादेन गुणाः प्रोक्ता न ते संति विरोचने
anyeṣāmapi daityānāṃ vṛṣaparvāpi nedṛśaḥ ||
yathā nirīkṣitāḥ putrā baliprabhṛtayo mune ||
sarvānsaṃvīkṣya śukreṇa balau dṛṣṭā guṇāstathā
||161||अन्येषामपि दैत्यानां वृषपर्वापि नेदृशः ॥
यथा निरीक्षिताः पुत्रा बलिप्रभृतयो मुने ॥
सर्वान्संवीक्ष्य शुक्रेण बलौ दृष्टा गुणास्तथा
balidehe'dhikāndṛṣṭvā daityebhyo viniveditāḥ ||
balirguṇādhiko daityāḥ kathaṃ kāryaṃ bhavenmayā
||162||बलिदेहेऽधिकान्दृष्ट्वा दैत्येभ्यो विनिवेदिताः ॥
बलिर्गुणाधिको दैत्याः कथं कार्यं भवेन्मया
kenāpi daivayogena baliriṃdro bhaviṣyati ||
yādṛśastu pitā loke tādṛśastu suto bhavet
||163||केनापि दैवयोगेन बलिरिंद्रो भविष्यति ॥
यादृशस्तु पिता लोके तादृशस्तु सुतो भवेत्
pautraśca niścitaṃ tādṛgbhavatīti na cetsutaḥ ||
prahlādastu mahāyogī vaiṣṇavo viṣṇuvallabhaḥ
||164||पौत्रश्च निश्चितं तादृग्भवतीति न चेत्सुतः ॥
प्रह्लादस्तु महायोगी वैष्णवो विष्णुवल्लभः
tasmādvirocane keciddhiraṇyakaśiporguṇāḥ ||
jyeṣṭho virocano rājye yadi cetkriyate'surāḥ ||
narasiṃhaḥ samāgatya niścitaṃ mārayiṣyati
||165||तस्माद्विरोचने केचिद्धिरण्यकशिपोर्गुणाः ॥
ज्येष्ठो विरोचनो राज्ये यदि चेत्क्रियतेऽसुराः ॥
नरसिंहः समागत्य निश्चितं मारयिष्यति
muktaṃ virocanenāpi rājyaṃ maraṇabhīruṇā ||
prahlādasya guṇāḥ sarve balidehe vyavasthitāḥ
||166||मुक्तं विरोचनेनापि राज्यं मरणभीरुणा ॥
प्रह्लादस्य गुणाः सर्वे बलिदेहे व्यवस्थिताः
evaṃ te samayaṃ kṛtvā baliṃ rājye'bhyaṣiṃcaya n ||
yaḥ prahlādaḥ sa vai viṣṇuryo viṣṇuḥ sa baliḥ svayam
||167||एवं ते समयं कृत्वा बलिं राज्येऽभ्यषिंचय न् ॥
यः प्रह्लादः स वै विष्णुर्यो विष्णुः स बलिः स्वयम्
ato mitrīkṛto devairvigrahaistu vivarjitaḥ ||
ekībhāvaṃ kṛtaṃ sarvaṃ balirājye surāsuraiḥ
||168||अतो मित्रीकृतो देवैर्विग्रहैस्तु विवर्जितः ॥
एकीभावं कृतं सर्वं बलिराज्ये सुरासुरैः
tasyāpi bhāṣitaṃ śrutvā deveṃdro mama maṃdire ||
samāgatā vālakhilyāḥ śaptohaṃ vāmanaḥ kṛtaḥ
||169||तस्यापि भाषितं श्रुत्वा देवेंद्रो मम मंदिरे ॥
समागता वालखिल्याः शप्तोहं वामनः कृतः
prasādya te mayā proktāḥ śāpamuktipradā mama ||
bhaviṣyatīti tairuktaṃ balinigrahaṇādanu
||170||प्रसाद्य ते मया प्रोक्ताः शापमुक्तिप्रदा मम ॥
भविष्यतीति तैरुक्तं बलिनिग्रहणादनु
tavāpi kautukaṃ yuddhe baliryajñaṃ karoti ca ||
devānāṃ nigraho nāsti sarve yajñe samāgatāḥ
||171||तवापि कौतुकं युद्धे बलिर्यज्ञं करोति च ॥
देवानां निग्रहो नास्ति सर्वे यज्ञे समागताः
sa māṃ yajati yajñena vadhaṃ tasya karotu kaḥ ||
ahaṃ ca vāmano jāto nāradaḥ kautukānvitaḥ
||172||स मां यजति यज्ञेन वधं तस्य करोतु कः ॥
अहं च वामनो जातो नारदः कौतुकान्वितः
viparītamidaṃ sarvaṃ varttate mama cetasi ||
tathā'pi kramayogena sarvaṃ bhavyaṃ karomyaham
||173||विपरीतमिदं सर्वं वर्त्तते मम चेतसि ॥
तथाऽपि क्रमयोगेन सर्वं भव्यं करोम्यहम्
nārada uvāca
prasādaṃ kuru deveśa yuddhārthaṃ kautukaṃ mama ||
ekena brāhmaṇenājau hanyaṃte kṣatriyā yadā ||
pitrā proktaṃ ca me pūrvaṃ tadā yuddhaṃ bhaviṣyati
||174||प्रसादं कुरु देवेश युद्धार्थं कौतुकं मम ॥
एकेन ब्राह्मणेनाजौ हन्यंते क्षत्रिया यदा ॥
पित्रा प्रोक्तं च मे पूर्वं तदा युद्धं भविष्यति
brāhmaṇosi bhavāñjātaḥ kadā yuddhaṃ kariṣyasi ||
vihasya vāmano brūte satyaṃ tava bhaviṣyati
||175||ब्राह्मणोसि भवाञ्जातः कदा युद्धं करिष्यसि ॥
विहस्य वामनो ब्रूते सत्यं तव भविष्यति
jamadagnisuto bhūtvā guruṃ kṛtvā maheśvaram ||
kārttavīryaṃ vadhiṣyāmi bahubhiḥ kṣatriyaiḥ saha
||176||जमदग्निसुतो भूत्वा गुरुं कृत्वा महेश्वरम् ॥
कार्त्तवीर्यं वधिष्यामि बहुभिः क्षत्रियैः सह
samaṃtapaṃcake paṃca kariṣye rudhirahradān ||
tatrāhaṃ tarpayiṣyāmi pitṝnatha pitāmahān
||177||समंतपंचके पंच करिष्ये रुधिरह्रदान् ॥
तत्राहं तर्पयिष्यामि पितॄनथ पितामहान्
puṇyakṣetraṃ kariṣyāmi bhavāṃstatrāgamiṣya ti ||
paraṃ ca kautukaṃ yuddhe bhaviṣyati tava priyam
||178||पुण्यक्षेत्रं करिष्यामि भवांस्तत्रागमिष्य ति ॥
परं च कौतुकं युद्धे भविष्यति तव प्रियम्
brāhmaṇebhyo grahīṣyaṃti yadā kuṃ kṣatriyāḥ punaḥ ||
tadaiva tānhaniṣyāmi punardā syāmi medinīm
||179||ब्राह्मणेभ्यो ग्रहीष्यंति यदा कुं क्षत्रियाः पुनः ॥
तदैव तान्हनिष्यामि पुनर्दा स्यामि मेदिनीम्
trisaptavāraṃ dāsyāmi jitvā jitvā vasuṃdharām ||
śastranyāsaṃ kariṣyāmi nirviṇṇo yuddhakarmaṇi ||
vihariṣyāmi ramyeṣu vaneṣu girisānuṣu
||180||त्रिसप्तवारं दास्यामि जित्वा जित्वा वसुंधराम् ॥
शस्त्रन्यासं करिष्यामि निर्विण्णो युद्धकर्मणि ॥
विहरिष्यामि रम्येषु वनेषु गिरिसानुषु
laṃkāyāṃ rāvaṇo rājyaṃ kariṣyati mahābalaḥ ||
trailokyakaṃṭakaṃ nāma yadāsau dhārayiṣyati
||181||लंकायां रावणो राज्यं करिष्यति महाबलः ॥
त्रैलोक्यकंटकं नाम यदासौ धारयिष्यति
tadā dāśarathī rāmaḥ kausalyānaṃdavarddhanaḥ ||
bhaviṣye bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ gamiṣye yajñamaṃḍape
||182||तदा दाशरथी रामः कौसल्यानंदवर्द्धनः ॥
भविष्ये भ्रातृभिः सार्द्धं गमिष्ये यज्ञमंडपे
tāḍakāṃ tāḍayitvāhaṃ subāhuṃ yajñamaṃdire ||
nītvā yajñādgamiṣyāmi sītāyāstu svayaṃvare
||183||ताडकां ताडयित्वाहं सुबाहुं यज्ञमंदिरे ॥
नीत्वा यज्ञाद्गमिष्यामि सीतायास्तु स्वयंवरे
pariṇeṣyābhi tāṃ sītāṃ bhaṃktvā māheśvaraṃ dhanuḥ ||
tyaktvā rājyaṃ gamiṣyāmi vane varṣāṃścaturdaśa
||184||परिणेष्याभि तां सीतां भंक्त्वा माहेश्वरं धनुः ॥
त्यक्त्वा राज्यं गमिष्यामि वने वर्षांश्चतुर्दश
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ prathamaṃ me bhaviṣyati ||
nāsākarṇavihīnāṃ tāṃ kariṣye rākṣasīṃ vane
||185||सीताहरणजं दुःखं प्रथमं मे भविष्यति ॥
नासाकर्णविहीनां तां करिष्ये राक्षसीं वने
caturddaśasahasrāṇi triśiraḥkharadūṣaṇān ||
dhatvā haniṣye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgarūpiṇam
||186||चतुर्द्दशसहस्राणि त्रिशिरःखरदूषणान् ॥
द्हत्वा हनिष्ये मारीचं राक्षसं मृगरूपिणम्
hṛtadāro gamiṣyāmi dagdhvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam ||
sugrīveṇa samaṃ maitrīṃ kṛtvā hatvā'tha vālinam
||187||हृतदारो गमिष्यामि दग्ध्वा गृध्रं जटायुषम् ॥
सुग्रीवेण समं मैत्रीं कृत्वा हत्वाऽथ वालिनम्
samudraṃ baṃdhayiṣyāmi nalapramukhavānaraiḥ ||
laṃkāṃ saṃveṣṭayiṣyāmi mārayiṣyāmi rākṣasān
||188||समुद्रं बंधयिष्यामि नलप्रमुखवानरैः ॥
लंकां संवेष्टयिष्यामि मारयिष्यामि राक्षसान्
kumbhakarṇaṃ nihatyājau meghanādaṃ tato raṇe ||
nihatya rāvaṇaṃ rakṣaḥ paśyatāṃ sarvarakṣasām
||189||कुम्भकर्णं निहत्याजौ मेघनादं ततो रणे ॥
निहत्य रावणं रक्षः पश्यतां सर्वरक्षसाम्
vibhīṣaṇāya dāsyāmi laṃkāṃ devavinirmitām ||
ayodhyāṃ punarāgatya kṛtvā rājyamakaṃṭakam
||190||विभीषणाय दास्यामि लंकां देवविनिर्मिताम् ॥
अयोध्यां पुनरागत्य कृत्वा राज्यमकंटकम्
kāladurvāsasościtracaritreṇāmarāvatīm ||
yāsyehaṃ bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ rājyaṃ putre nivedya ca
||191||कालदुर्वाससोश्चित्रचरित्रेणामरावतीम् ॥
यास्येहं भ्रातृभिः सार्द्धं राज्यं पुत्रे निवेद्य च
dvāpare samanuprāpte kṣatriyairbahubhirmahī ||
bhārākrāṃtā na śaknoti pātālaṃ gaṃtumudyatā
||192||द्वापरे समनुप्राप्ते क्षत्रियैर्बहुभिर्मही ॥
भाराक्रांता न शक्नोति पातालं गंतुमुद्यता
mathurāyāṃ tadā karttā kaṃso rājyaṃ mahāsuraḥ ||
śiśupālajarāsaṃdhau kālanemirmahāsuraḥ
||193||मथुरायां तदा कर्त्ता कंसो राज्यं महासुरः ॥
शिशुपालजरासंधौ कालनेमिर्महासुरः
pauṃḍrako vāsudevaśca bāṇo rājā mahāsuraḥ ||
gajavājituraṃgāḍhyā vadhyaṃte me tadā mune
||194||पौंड्रको वासुदेवश्च बाणो राजा महासुरः ॥
गजवाजितुरंगाढ्या वध्यंते मे तदा मुने
kalau svalpodakā meghā alpadugdhāśca dhenavaḥ ||
dugdhe ghṛtaṃ na caivāsti nāsti satyaṃ janeṣu ca
||195||कलौ स्वल्पोदका मेघा अल्पदुग्धाश्च धेनवः ॥
दुग्धे घृतं न चैवास्ति नास्ति सत्यं जनेषु च
corairupahatā lokā vyādhibhiḥ paripīḍitāḥ ||
trātāraṃ nābhi gacchaṃti yuddhāvasthāṃ gatā api
||196||चोरैरुपहता लोका व्याधिभिः परिपीडिताः ॥
त्रातारं नाभि गच्छंति युद्धावस्थां गता अपि
kṣudrāḥ paścimavāhinyo nadyaḥ śuṣyaṃti kārttike ||
ekādaśīvrataṃ nāsti kṛṣṇā yā ca caturddaśī
||197||क्षुद्राः पश्चिमवाहिन्यो नद्यः शुष्यंति कार्त्तिके ॥
एकादशीव्रतं नास्ति कृष्णा या च चतुर्द्दशी
na jānāti janaḥ kaścidvikrāṃtamapi sve gṛhe ||
daridropahataṃ sarvaṃ saṃdhyāsnānavivarjitam ||
bhaviṣyati kalau sarvaṃ na tatpūrvayugatraye
||198||न जानाति जनः कश्चिद्विक्रांतमपि स्वे गृहे ॥
दरिद्रोपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् ॥
भविष्यति कलौ सर्वं न तत्पूर्वयुगत्रये
pitaraṃ mātaraṃ putrastyaktvā bhāryāṃ niṣevate ||
na guruḥ svajanaḥ kaścitko'pi kaṃ nānusevate
||199||पितरं मातरं पुत्रस्त्यक्त्वा भार्यां निषेवते ॥
न गुरुः स्वजनः कश्चित्कोऽपि कं नानुसेवते
yathāyathā kalirvyāptiṃ karoti dharaṇītale ||
tathātathā janaḥ sarva ekākāro bhaviṣyati
||200||यथायथा कलिर्व्याप्तिं करोति धरणीतले ॥
तथातथा जनः सर्व एकाकारो भविष्यति
mlecchairupahataṃ sarvaṃ saṃdhyāsnānavivarjitam ||
kalkirityabhivikhyāto bhaviṣye brāhmaṇo hyaham
||201||म्लेच्छैरुपहतं सर्वं संध्यास्नानविवर्जितम् ॥
कल्किरित्यभिविख्यातो भविष्ये ब्राह्मणो ह्यहम्
mlecchānāṃ chedanaṃ kṛtvā yājñavalyapurohitaḥ ||
bahusvarṇena yajñena yakṣye niṣkṛtikāraṇāt
||202||म्लेच्छानां छेदनं कृत्वा याज्ञवल्यपुरोहितः ॥
बहुस्वर्णेन यज्ञेन यक्ष्ये निष्कृतिकारणात्
bhaviṣyaṃtyavatārā me yuddhaṃ teṣu bhaviṣyati ||
idānīṃ balinā yuddhaṃ kariṣyaṃti na devatāḥ
||203||भविष्यंत्यवतारा मे युद्धं तेषु भविष्यति ॥
इदानीं बलिना युद्धं करिष्यंति न देवताः
sa māṃ yajati daityendro na me vadhyo balirbhavet ||
sarvasvadānaniyamaṃ karoti sa mahādhvare
||204||स मां यजति दैत्येन्द्रो न मे वध्यो बलिर्भवेत् ॥
सर्वस्वदाननियमं करोति स महाध्वरे
sārasvata uvāca
ityuktvā nāradaṃ devo visṛjya tamathābhyagāt ||
draṣṭuṃ balikṛtaṃ yajñaṃ devakāryaprasiddhaye
||205||इत्युक्त्वा नारदं देवो विसृज्य तमथाभ्यगात् ॥
द्रष्टुं बलिकृतं यज्ञं देवकार्यप्रसिद्धये
vāmano nagaraṃ gatvā vīkṣamāṇo gṛhādgṛham ||
brāhmaṇānāṃ gṛhaṃ gatvā bhojanaṃ sa tu yācate
||206||वामनो नगरं गत्वा वीक्षमाणो गृहाद्गृहम् ॥
ब्राह्मणानां गृहं गत्वा भोजनं स तु याचते
nityaṃ snānaparo vipro vedādhyayanatatparaḥ ||
vāmano labhate bhikṣāṃ bhojanaṃ dvijamaṃdire
||207||नित्यं स्नानपरो विप्रो वेदाध्ययनतत्परः ॥
वामनो लभते भिक्षां भोजनं द्विजमंदिरे
catuṣpatheṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca ||
āste parivṛto lokaiścālayanvipulāṃ kaṭim
||208||चतुष्पथेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ॥
आस्ते परिवृतो लोकैश्चालयन्विपुलां कटिम्
śiro vidhūnate sthūlaṃ sthūlaskandho mahāhanuḥ ||
nṛtyate tālamānena gāyatyatimanoharam
||209||शिरो विधूनते स्थूलं स्थूलस्कन्धो महाहनुः ॥
नृत्यते तालमानेन गायत्यतिमनोहरम्
vedānadhīte caturo vāmano dvijasaṃsadi ||
daityānāṃ tanayāḥ sarve brāhmaṇānāṃ tathaiva ca
||210||वेदानधीते चतुरो वामनो द्विजसंसदि ॥
दैत्यानां तनयाः सर्वे ब्राह्मणानां तथैव च
vāmanaṃ paryupāsaṃte divārātraṃ manoramam ||
atha taiḥ sakalairnīto vāmano yajñamaṃḍape
||211||वामनं पर्युपासंते दिवारात्रं मनोरमम् ॥
अथ तैः सकलैर्नीतो वामनो यज्ञमंडपे
niścitaṃ maṭhikāsthānaṃ yācitavyo balistvayā ||
tadāsmākaṃ mahacchreyo deśasya nagarasya ca
||212||निश्चितं मठिकास्थानं याचितव्यो बलिस्त्वया ॥
तदास्माकं महच्छ्रेयो देशस्य नगरस्य च
vijñapto vāmanaḥ sarvairdaityadvijakumārakaiḥ ||
vāmana vastavyaṃ daityeṃdranagare sadā
||213||विज्ञप्तो वामनः सर्वैर्दैत्यद्विजकुमारकैः ॥
वामन वस्तव्यं दैत्येंद्रनगरे सदा
sārasvata uvāca
praviveśa tathetyuktvā vāmano yajñamaṃḍape ||
tataḥ kolāhalo jāto dvāḥsthairdvāri kṛto mahān
||214||प्रविवेश तथेत्युक्त्वा वामनो यज्ञमंडपे ॥
ततः कोलाहलो जातो द्वाःस्थैर्द्वारि कृतो महान्
brāhmaṇairbahubhiḥ sārddhaṃ vedānuccārayansthitaḥ ||
tato vedadhvanirjāto mahānvai yajñamaṃḍapre
||215||ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्द्धं वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥
ततो वेदध्वनिर्जातो महान्वै यज्ञमंडप्रे
praviṣṭau prathamaṃ daityau daityāya viniveditaḥ ||
draṣṭuṃ samāgato deva brāhmaṇo vāmano'dhvare
||216||प्रविष्टौ प्रथमं दैत्यौ दैत्याय विनिवेदितः ॥
द्रष्टुं समागतो देव ब्राह्मणो वामनोऽध्वरे
bhavaṃtaṃ kautukāttāvaddvāradeśe samāviśat ||
eka eva yathāyāti vāmanastava sannidhau
||217||भवंतं कौतुकात्तावद्द्वारदेशे समाविशत् ॥
एक एव यथायाति वामनस्तव सन्निधौ
nirīho vāmano deva yāvattatraiva kiṃcana ||
vedānāṃ tu dhvaniṃ kṛtvā caturṇāmekavaktrataḥ
||218||निरीहो वामनो देव यावत्तत्रैव किंचन ॥
वेदानां तु ध्वनिं कृत्वा चतुर्णामेकवक्त्रतः
balirhṛṣṭo'bravīdvākyaṃ dvāḥsthamenaṃ praveśaya ||
pūjayiṣyāmi vipredraṃ dāsye cāsya yadīpsitam
||219||बलिर्हृष्टोऽब्रवीद्वाक्यं द्वाःस्थमेनं प्रवेशय ॥
पूजयिष्यामि विप्रेद्रं दास्ये चास्य यदीप्सितम्
smarāmi smṛtivākyāni yāni prāha gururmama ||
kiṃcidvedamayaṃ pātraṃ kiṃcitpātraṃ tapomayam
||220||स्मरामि स्मृतिवाक्यानि यानि प्राह गुरुर्मम ॥
किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम्
āgamiṣyati yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati ||
yajñe pravarttamāne tu dātavyā dakṣiṇā mayā
||221||आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥
यज्ञे प्रवर्त्तमाने तु दातव्या दक्षिणा मया
vāmano na vicāryastu satyamastu vaco mama ||
iti śrutvā guruḥ śukro vārayāmāsa taṃ balim
||222||वामनो न विचार्यस्तु सत्यमस्तु वचो मम ॥
इति श्रुत्वा गुरुः शुक्रो वारयामास तं बलिम्
śukra uvāca
dvāri pūjyā dvijāḥ saveṃ dīnāṃdha kṛpaṇādayaḥ ||
badhirā vāmanāḥ kubjā rogiṇo ye tu niṣṭhurāḥ
||223||द्वारि पूज्या द्विजाः सवें दीनांध कृपणादयः ॥
बधिरा वामनाः कुब्जा रोगिणो ये तु निष्ठुराः
suvarṇarajatairvastrairvāmano dvāri pūjyatām ||
caturṇāṃ tu vṛthā janma vṛthā dānāni ṣoḍaśa
||224||सुवर्णरजतैर्वस्त्रैर्वामनो द्वारि पूज्यताम् ॥
चतुर्णां तु वृथा जन्म वृथा दानानि षोडश
aputrāṇāṃ vṛthā janma ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ ||
parapākaṃ ca yeśnaṃti paradāraratāśca ye
||225||अपुत्राणां वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः ॥
परपाकं च येश्नंति परदाररताश्च ये
anyāyenārjitaṃ vittaṃ na deyaṃ śreya icchatā ||
vyarthamabrāhmaṇe dānamārūḍhapatite tathā
||226||अन्यायेनार्जितं वित्तं न देयं श्रेय इच्छता ॥
व्यर्थमब्राह्मणे दानमारूढपतिते तथा
saṃdhyāhīne dvije naṣṭe patite taskare tathā ||
guroścāprītijanake pitṛmātṛparāṅmukhe
||227||संध्याहीने द्विजे नष्टे पतिते तस्करे तथा ॥
गुरोश्चाप्रीतिजनके पितृमातृपराङ्मुखे
brahmabandhau ca yaddataṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau ||
vedavikrayake caiva kṛtaghne grāmayājake
||228||ब्रह्मबन्धौ च यद्दतं यद्दत्तं वृषलीपतौ ॥
वेदविक्रयके चैव कृतघ्ने ग्रामयाजके
strīnirjite ca yaddattaṃ vyālagrāhe tathaiva ca ||
parivāreṣu yaddattaṃ vṛthā dānāni ṣoḍaśa
||229||स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ॥
परिवारेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश
sārasvata uvāca
atrāṃtare balirbrūte naivaṃ vācyaṃ tvayā guro ||
vedānadhīte yaḥ kaścitsa me viṣṇuḥ samāgataḥ
||230||अत्रांतरे बलिर्ब्रूते नैवं वाच्यं त्वया गुरो ॥
वेदानधीते यः कश्चित्स मे विष्णुः समागतः
na vilaṃbastu karttavyaḥ śrotriye gṛhamāgate ||
abhyutthānena vacasā pādaprakṣālanena ca
||231||न विलंबस्तु कर्त्तव्यः श्रोत्रिये गृहमागते ॥
अभ्युत्थानेन वचसा पादप्रक्षालनेन च
yathā śaktyā pradātavyaṃ bhojanaṃ gṛhamedhinā ||
apūjito yadā yāti vāmano maṃḍapādbahiḥ
||232||यथा शक्त्या प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिना ॥
अपूजितो यदा याति वामनो मंडपाद्बहिः
tadāyaṃ vyarthatāṃ yāti yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ ||
atrāṃtare samānīto vāmano balisaṃnidhau
||233||तदायं व्यर्थतां याति यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः ॥
अत्रांतरे समानीतो वामनो बलिसंनिधौ
āyāṃtaṃ dadṛśe daityo vāmanaṃ viṣṇurūpiṇam ||
jājvalyamānaṃ vapuṣā piṃgalaṃ sūryasaṃnibham
||234||आयांतं ददृशे दैत्यो वामनं विष्णुरूपिणम् ॥
जाज्वल्यमानं वपुषा पिंगलं सूर्यसंनिभम्
utthāyābhimukhaḥ prāyānnamaskṛtyāgrataḥ sthitaḥ ||
dhanyo'haṃ yasya me yajñe prāpto viṣṇusamo dvijaḥ
||235||उत्थायाभिमुखः प्रायान्नमस्कृत्याग्रतः स्थितः ॥
धन्योऽहं यस्य मे यज्ञे प्राप्तो विष्णुसमो द्विजः
vedimadhye samānīto dadau tasyāsanaṃ baliḥ ||
pādyamācamanīyaṃ ca dattvārghyaṃ viṣṭaraṃ baliḥ ||
śrīkhaṃḍagaṃdhapuṣpādyaiḥ pūjayitvāgrataḥ sthitaḥ
||236||वेदिमध्ये समानीतो ददौ तस्यासनं बलिः ॥
पाद्यमाचमनीयं च दत्त्वार्घ्यं विष्टरं बलिः ॥
श्रीखंडगंधपुष्पाद्यैः पूजयित्वाग्रतः स्थितः
madhuparkaṃ ca gāṃ tasmai satvaraṃ sa nivedya ca ||
āghrāte madhuparke ca vāmanena tataḥ param
||237||मधुपर्कं च गां तस्मै सत्वरं स निवेद्य च ॥
आघ्राते मधुपर्के च वामनेन ततः परम्
svāgataṃ balinā proktaṃ svastītyuktaṃ dvijanmanā ||
ahamarthī samāyāto dīyatāṃ vada kiṃ vibho
||238||स्वागतं बलिना प्रोक्तं स्वस्तीत्युक्तं द्विजन्मना ॥
अहमर्थी समायातो दीयतां वद किं विभो
medinīṃ dehi me daitya kiyanmātrāṃ dvijottama ||
vāsārthaṃ mama daityendra dīyatāṃ me krama trayam
||239||मेदिनीं देहि मे दैत्य कियन्मात्रां द्विजोत्तम ॥
वासार्थं मम दैत्येन्द्र दीयतां मे क्रम त्रयम्
vidhāya maṭhikāṃ divyāṃ śiṣyānadhyāpayāmyaham ||
dattaṃ kramatrayaṃ tubhyaṃ gṛhītaṃ vāmano'bravīt
||240||विधाय मठिकां दिव्यां शिष्यानध्यापयाम्यहम् ॥
दत्तं क्रमत्रयं तुभ्यं गृहीतं वामनोऽब्रवीत्
mā dehītyavadacchukro viṣṇureva sanātanaḥ ||
hṛṣṭo brūte baliḥ śukraṃ pātraṃ syātkimataḥ param
||241||मा देहीत्यवदच्छुक्रो विष्णुरेव सनातनः ॥
हृष्टो ब्रूते बलिः शुक्रं पात्रं स्यात्किमतः परम्
savyaṃ kṛtvā balirdarbhānsākṣatāndakṣiṇe kare ||
prayogaṃ na guruścakre na muṃcati jalaṃ kare
||242||सव्यं कृत्वा बलिर्दर्भान्साक्षतान्दक्षिणे करे ॥
प्रयोगं न गुरुश्चक्रे न मुंचति जलं करे
vismitā ṛṣayaḥ sarve hotāro ye sabhāsadaḥ ||
brāhmaṇā baṭavo daityā bhāryāputrāśca bāṃdhavāḥ
||243||विस्मिता ऋषयः सर्वे होतारो ये सभासदः ॥
ब्राह्मणा बटवो दैत्या भार्यापुत्राश्च बांधवाः
dattaṃ gṛhītamityukte kasmāttoyaṃ na muñcati ||
vāmanāya kare toyaṃ vivekāya pradīyate
||244||दत्तं गृहीतमित्युक्ते कस्मात्तोयं न मुञ्चति ॥
वामनाय करे तोयं विवेकाय प्रदीयते
yaddānaṃ vacasā dattaṃ karmaṇā nopapādyate ||
vidhāya narake pūye yajamānaṃ na niṣkṛtiḥ
||245||यद्दानं वचसा दत्तं कर्मणा नोपपाद्यते ॥
विधाय नरके पूये यजमानं न निष्कृतिः
uśanā prāha daityendra vāmano harirityayam ||
kenāpi daivayogena tvāṃ draṣṭuṃ samupāgataḥ
||246||उशना प्राह दैत्येन्द्र वामनो हरिरित्ययम् ॥
केनापि दैवयोगेन त्वां द्रष्टुं समुपागतः
apriyaṃ vā priyaṃ vāpi na jāne kiṃ kariṣyati ||
babhāṣe bhārgavaṃ yaṣṭā śrūyatāṃ vacanaṃ guro
||247||अप्रियं वा प्रियं वापि न जाने किं करिष्यति ॥
बभाषे भार्गवं यष्टा श्रूयतां वचनं गुरो
procyate dānakāleṣu yajamānairdvijairapi ||
ahamindro dvijo viṣṇurdravyamādityadevatā ||
tatkathaṃ na mayā deyaṃ viṣṇave prīyatāmiti
||248||प्रोच्यते दानकालेषु यजमानैर्द्विजैरपि ॥
अहमिन्द्रो द्विजो विष्णुर्द्रव्यमादित्यदेवता ॥
तत्कथं न मया देयं विष्णवे प्रीयतामिति
ityuktvā sa dadau toyaṃ vāmanāya kare baliḥ ||
tataḥ kimidamityuktvā saṃsthito maṇḍapādbahiḥ
||249||इत्युक्त्वा स ददौ तोयं वामनाय करे बलिः ॥
ततः किमिदमित्युक्त्वा संस्थितो मण्डपाद्बहिः
madhye'pi vāmano vipro balimātro vabhūva saḥ ||
dattahasto'surendreṇa grahītuṃ tu padatrayam
||250||मध्येऽपि वामनो विप्रो बलिमात्रो वभूव सः ॥
दत्तहस्तोऽसुरेन्द्रेण ग्रहीतुं तु पदत्रयम्
yajamānadvijau haṣṭau dṛṣṭau yajñe surādibhiḥ ||
vavṛdhe vāmanotīva kṛtvā rūpaṃ caturbhujam
||251||यजमानद्विजौ हष्टौ दृष्टौ यज्ञे सुरादिभिः ॥
ववृधे वामनोतीव कृत्वा रूपं चतुर्भुजम्
nārado'pi samāyāto babhāṣe ki kṛtaṃ bale ||
śiṣyābhyāṃ sahito hṛṣṭo narīnarti puraḥ sthitaḥ
||252||नारदोऽपि समायातो बभाषे कि कृतं बले ॥
शिष्याभ्यां सहितो हृष्टो नरीनर्ति पुरः स्थितः
gṛhāṇa dakṣiṇāṃ deva sabhāryo bhāṣate baliḥ ||
adya kiṃ na mayā prāptaṃ yadgṛhṇāti janārddanaḥ
||253||गृहाण दक्षिणां देव सभार्यो भाषते बलिः ॥
अद्य किं न मया प्राप्तं यद्गृह्णाति जनार्द्दनः
sārddhakramakṣayaṃ kṛtvā dharaṇīṃ yācate trayam ||
yadasti tena kartavyaḥ santoṣo madhusūdana
||254||सार्द्धक्रमक्षयं कृत्वा धरणीं याचते त्रयम् ॥
यदस्ति तेन कर्तव्यः सन्तोषो मधुसूदन
varddhamānaṃ hariṃ dṛṣṭvā brāhmaṇā ṛṣayaḥ surāḥ ||
tuṣṭuvurgagane yāṃtaṃ bhagavaṃtaṃ janārddanam
||255||वर्द्धमानं हरिं दृष्ट्वा ब्राह्मणा ऋषयः सुराः ॥
तुष्टुवुर्गगने यांतं भगवंतं जनार्द्दनम्
devarṣaya ūcuḥ
jaya deva jayānanta jaya viṣṇo jayā'cyuta ||
jaya matsya namastubhyaṃ jaya kūrma dharādhara
||256||जय देव जयानन्त जय विष्णो जयाऽच्युत ॥
जय मत्स्य नमस्तुभ्यं जय कूर्म धराधर
varāhāya namastubhyaṃ narasiṃha namonamaḥ ||
jāmadagnya namastubhyaṃ jaya rāma salakṣmaṇa
||257||वराहाय नमस्तुभ्यं नरसिंह नमोनमः ॥
जामदग्न्य नमस्तुभ्यं जय राम सलक्ष्मण
jaya kṛṣṇa jagannātha jaya devakinandana ||
namāmi buddhaṃ kṛṣṇaṃ ca kalkinaṃ praṇamāmyaham
||258||जय कृष्ण जगन्नाथ जय देवकिनन्दन ॥
नमामि बुद्धं कृष्णं च कल्किनं प्रणमाम्यहम्
sārasvata uvāca
narīnarti tathā stauti nārado gaganaṃ gataḥ ||
yoginaḥ sanakādyā ye stuvaṃti ca janārdanam
||259||नरीनर्ति तथा स्तौति नारदो गगनं गतः ॥
योगिनः सनकाद्या ये स्तुवंति च जनार्दनम्
antarikṣe gate kṛṣṇe varddhamāne baleḥ puraḥ ||
ūrdhvavaktrāḥ sthitāḥ sarve nirī kṣante divākaram
||260||अन्तरिक्षे गते कृष्णे वर्द्धमाने बलेः पुरः ॥
ऊर्ध्ववक्त्राः स्थिताः सर्वे निरी क्षन्ते दिवाकरम्
dṛṣṭacchatrākṛtistāvatpaścādūrdhvaṃ gato hariḥ ||
cūḍāmaṇirivābhāti bhāskaro harimastake
||261||दृष्टच्छत्राकृतिस्तावत्पश्चादूर्ध्वं गतो हरिः ॥
चूडामणिरिवाभाति भास्करो हरिमस्तके
daityairnirīkṣitaḥ samyaglalāṭe tilakāyate ||
hariḥ saṃvarddhate yāvatkarṇe'sau kuṇḍalāyate
||262||दैत्यैर्निरीक्षितः सम्यग्ललाटे तिलकायते ॥
हरिः संवर्द्धते यावत्कर्णेऽसौ कुण्डलायते
varddhamānasya ca harerhṛdaye kaustubhāyate ||
iṃdrādyā devatā rudrā vasavo gagane sthitāḥ
||263||वर्द्धमानस्य च हरेर्हृदये कौस्तुभायते ॥
इंद्राद्या देवता रुद्रा वसवो गगने स्थिताः
ūrdhvaṃ punaryatra harirna tatra gaganaṃ matam ||
vanamālā tadā kaṇṭhe vāsavena niveśitā
||264||ऊर्ध्वं पुनर्यत्र हरिर्न तत्र गगनं मतम् ॥
वनमाला तदा कण्ठे वासवेन निवेशिता
pṛthivī kampate sarvā divisthaṃ sūryamaṇḍalam ||
kiṃ bhaviṣyati daityāste bhītāḥ paśyaṃti bhāskaram
||265||पृथिवी कम्पते सर्वा दिविस्थं सूर्यमण्डलम् ॥
किं भविष्यति दैत्यास्ते भीताः पश्यंति भास्करम्
nābhau padmāyate sūryaḥ kaṭau ca raśanāyate ||
evaṃ saṃvarddhito viṣṇurjagṛhe ca padadvayam
||266||नाभौ पद्मायते सूर्यः कटौ च रशनायते ॥
एवं संवर्द्धितो विष्णुर्जगृहे च पदद्वयम्
sthānaṃ nāsti tṛtīyasya brahmāṃḍaṃ sakalaṃ kṛtam ||
ahardaṇḍo jagatsraṣṭā brahmadaṃḍāyate tadā
||267||स्थानं नास्ति तृतीयस्य ब्रह्मांडं सकलं कृतम् ॥
अहर्दण्डो जगत्स्रष्टा ब्रह्मदंडायते तदा
devadānava gaṃdharvamanuṣyoragapannagaiḥ ||
pūjyate caraṇo viṣṇoḥ stūyate cānumīyate
||268||देवदानव गंधर्वमनुष्योरगपन्नगैः ॥
पूज्यते चरणो विष्णोः स्तूयते चानुमीयते
dharmātmā yatadaṇḍo hi gaṃdharvairgīyate muhuḥ ||
jyotiścakrākṣadaṃḍaḥ kiṃ hariṇā nirmitaḥ svayam
||269||धर्मात्मा यतदण्डो हि गंधर्वैर्गीयते मुहुः ॥
ज्योतिश्चक्राक्षदंडः किं हरिणा निर्मितः स्वयम्
jitvedaṃ bhuvanaṃ gaṃgā dhvajadaṃḍo'maraiḥ kṛtaḥ ||
trivikramāṃghridaṇḍo'yaṃ kīrtidaṃḍāyate dhruvam
||270||जित्वेदं भुवनं गंगा ध्वजदंडोऽमरैः कृतः ॥
त्रिविक्रमांघ्रिदण्डोऽयं कीर्तिदंडायते ध्रुवम्
vegenākṣipya hariṇā nīto brahmāṃḍamastake ||
pādastanmastakaṃ bhittvā bahiryāsyati vegataḥ
||271||वेगेनाक्षिप्य हरिणा नीतो ब्रह्मांडमस्तके ॥
पादस्तन्मस्तकं भित्त्वा बहिर्यास्यति वेगतः
tāvadbrahmāṃḍavego'yaṃ virāḍiti hi saṃjñitaḥ ||
sa sarva bījarūpo hi paramātmeti gadyate
||272||तावद्ब्रह्मांडवेगोऽयं विराडिति हि संज्ञितः ॥
स सर्व बीजरूपो हि परमात्मेति गद्यते
tenedaṃ sakalaṃ jātaṃ pādasyāgre vyavasthitam ||
brahmāṃḍabhedanaṃ kṛtvā na gantavyaṃ bahistvayā
||273||तेनेदं सकलं जातं पादस्याग्रे व्यवस्थितम् ॥
ब्रह्मांडभेदनं कृत्वा न गन्तव्यं बहिस्त्वया
tenaiva saha brahmāṃḍe paphāla caraṇo hareḥ ||
brahmāṃḍaṃ jarjaraṃ jātaṃ pādasaṃkocanādapi
||274||तेनैव सह ब्रह्मांडे पफाल चरणो हरेः ॥
ब्रह्मांडं जर्जरं जातं पादसंकोचनादपि
bhinne tasminsamāyātaṃ brāhmaṃ toyaṃ jagattraye ||
viṣṇupādodbhavā gaṃgā mastakānniḥsṛtā tadā
||275||भिन्ने तस्मिन्समायातं ब्राह्मं तोयं जगत्त्रये ॥
विष्णुपादोद्भवा गंगा मस्तकान्निःसृता तदा
trailokyaplāvinī devī yā rudreṇa svayaṃ dhṛtā ||
svardhunī pūjyate svarge gaṃgeti gāṃ gatā satī
||276||त्रैलोक्यप्लाविनी देवी या रुद्रेण स्वयं धृता ॥
स्वर्धुनी पूज्यते स्वर्गे गंगेति गां गता सती
pātāle sā yadā prāptā khyātā tripathagaiva sā ||
yasyāḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||277||पाताले सा यदा प्राप्ता ख्याता त्रिपथगैव सा ॥
यस्याः स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
darśanādaśvamedhasya saṃpūrṇasya phalaṃ labhet ||
snānamātreṇa naśyeta saptajanmakṛtaṃ tvagham
||278||दर्शनादश्वमेधस्य संपूर्णस्य फलं लभेत् ॥
स्नानमात्रेण नश्येत सप्तजन्मकृतं त्वघम्
snātvā saṃpūjayedyastu devau hariharau naraḥ ||
indralokamatikramya viṣṇuloke mahīyate
||279||स्नात्वा संपूजयेद्यस्तु देवौ हरिहरौ नरः ॥
इन्द्रलोकमतिक्रम्य विष्णुलोके महीयते
viṣṇupādodakaṃ pītvā jñātvā tattvāni saṃyamī ||
upoṣya divasaṃ viṣṇormuktiṃ gacchati dehavān
||280||विष्णुपादोदकं पीत्वा ज्ञात्वा तत्त्वानि संयमी ॥
उपोष्य दिवसं विष्णोर्मुक्तिं गच्छति देहवान्
śuddhasvabhāvasattvasthā viraktā janmabhūmiṣu ||
saṃsārabaṃdhanaṃ chittvā yāti te paramāṃ gatim
||281||शुद्धस्वभावसत्त्वस्था विरक्ता जन्मभूमिषु ॥
संसारबंधनं छित्त्वा याति ते परमां गतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye balinigrahavṛttāṃtavarṇanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||