someśvarotpattivarṇanam
sārasvata uvāca
vastrāpathe mahākṣetre nagare vāmane purā ||
putraśokābhisaṃtapto vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ
||1||वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा ॥
पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः
ājagāma tapastaptuṃ svarṇarekhānadītaṭe ||
īśānakoṇe nagarātsvarṇarekhānadījale
||2||आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे ॥
ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले
snātvā dhyātvā śivaṃ devaṃ manasā'cintayadyadā ||
tadā rudraḥ samāyātastrinetro vṛṣabhadhvajaḥ ||
maharṣe tava tuṣṭo'haṃ kiṃ karomi vadasva tat
||3||स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा ॥
तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः ॥
महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्
vasiṣṭha uvāca
yadi tuṣṭo mahādeva varo deyo mamādhunā ||
tadā'tra bhavatā stheyaṃ yāvadācaṃdratārakam
||4||यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना ॥
तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्
atra snānaṃ kariṣyaṃti ye narāḥ pāpakarmiṇaḥ ||
teṣāṃ pāpakṣayo deva kartavyo bhavatā sadā
||5||अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः ॥
तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा
narā ye pāpakarmāṇaḥ pūjayaṃti trilocanam ||
tānnarānnaya deveśa vimānaiḥ śivamaṃdiram
||6||नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् ॥
तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्
sārasvata uvāca
tathetyuktā haro devastatraivāṃtara dhīyata ||
hiraṇyakaśipuṃ hatvā narasiṃho mahābalaḥ ||
trailokyamiṃdrāya dadau kālarudraṃ svayaṃ yayau
||7||तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत ॥
हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः ॥
त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ
tadanvaye balirjātaḥ sa cātīva balā dhikaḥ ||
ekātapatrāṃ pṛthivīṃ baliścakre balādhikaḥ ||
akṛṣṭapacyā sujalā dharitrī sasyaśālinī
||8||तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः ॥
एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः ॥
अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी
gandhavaṃti ca puṣpāṇi rasavaṃti phalāni ca ||
āskandhaphalino vṛkṣāḥ puṭake puṭake madhu
||9||गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च ॥
आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु
caturvedā dvijāḥ sarve kṣatriyā yuddhakovidāḥ ||
goṣu sevāparā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ
||10||चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः ॥
गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
sadācārā janapadā ītivyādhivivarjitāḥ ||
hṛṣṭapuṣṭajanāḥ sarve sadānaṃdāḥ sadodyatāḥ
||11||सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः ॥
हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः
kuṃkumāguruliptāṃgāḥ suveṣāḥ sādhumaṃḍitāḥ ||
dāridryaduḥkhamaraṇairvimuktāścirajīvinaḥ
||12||कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः ॥
दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः
dīpoddyotitabhūbhāgā rātrāvapi yathā dine ||
vicaraṃti tathā martyā devā devālaye yathā
||13||दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने ॥
विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा
pṛthivyāṃ svargarūpāyāṃ rājyaṃ cakre'suro baliḥ ||
nityaṃ vivāhavāditrairnāditaṃ bhūpamaṃdiram
||14||पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः ॥
नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्
dharitrīṃ bubhuje daityo devarājo yathā divi ||
devendro balinā nityaṃ yajñaiḥ saṃtoṣitastadā
||15||धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि ॥
देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा
devānāṃ dānavānāṃ ca nāsti yuddhaṃ parasparam ||
eka eva mahīpālo yuddhaṃ nāsti dharātale
||16||देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् ॥
एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले
sapatnakakalirnāma nāsti yuddhaṃ harergajaiḥ ||
na sarppanakulairnityaṃ na biḍālaiśca mūṣakaiḥ
||17||सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः ॥
न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः
maitrībhāvaṃ gataṃ sarvaṃ jagatsthāvara jaṃgamam ||
trailokyabhramaṇaṃ kṛtvā nārado naṃdane vane
||18||मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् ॥
त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने
gato na paśyate yuddhaṃ trailokye sacarācare ||
tāvattasyodare pīḍā mahatī samajāyata
||19||गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत
na me snānādinā kāryaṃ tarppaṇaiḥ kiṃ prayojanam ||
japahomādinā sarvamanyathā mama ceṣṭitam
||20||न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् ॥
जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्
tatsnānaṃ yatra yudhyante gajā daṃtavighaṭṭanaiḥ ||
sā saṃdhyā yatra nihataiḥ kabandhairbhūrvibhūṣitā
||21||तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः ॥
सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता
kuṃtaghātavinirbhinnagajakumbhodbhavāsṛjā ||
tṛpyaṃti yatra kravyādāstarpaṇaṃ tanmama priyam
||22||कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा ॥
तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्
gajaśīrṣairagamyāste nihatāḥ kṣatriyā raṇe ||
sa homo yatra hūyaṃte gajāśca narapuṃgavāḥ
||23||गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे ॥
स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः
śabdāgnau nāradasyāyaṃ homastrai lokyaviśrutaḥ ||
chinnapādaśirohastairaṃtarāṃtravilabitaiḥ
||24||शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः ॥
छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः
yadarcyate bhūmitalaṃ tanme nityaṃ surārcanam ||
kiṃ devairdivi me kāryaṃ kiṃ manuṣyairdharātale
||25||यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् ॥
किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले
pannagaiḥ kiṃ tu pātāle na yudhyante parasparam ||
tathā kariṣye devendrādupendrācca dharātale
||26||पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् ॥
तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले
rasātalaṃ baliryātu satyamastu vaco mama ||
jīvitenāpi rājyena yadā dāmodaraṃ harim
||27||रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम ॥
जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्
toṣayiṣyati yatnena tadendro'sau bhaviṣyati ||
devendro vṛtrahā bhūtvā bhraṣṭarājyo bhaviṣyati
||28||तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति ॥
देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति
yadā vastrāpathe gatvā bhavaṃ bhāvena pūjayet ||
surādhipastadā bhūyo brahmahatyāvivarjitaḥ
||29||यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् ॥
सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः
anena mantrajāpyena sa śāṃtodarave danaḥ ||
nārado devarājasya samīpaṃ sahasā yayau
||30||अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः ॥
नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ
siṃhāsanaṃ samāruhya nandane saṃsthito hariḥ ||
āste parivṛto deverdevarājo mahābalaḥ
||31||सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः ॥
आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः
nirīkṣamāṇo nṛtyantīṃ raṃbhāṃ tāṃ surasundarīm ||
āyāṃtaṃ dadṛśe devo nāradaṃ vismayānvitaḥ
||32||निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् ॥
आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः
aho viruddho bhagavānnārado mayi dṛśyate ||
nṛtyate kiṃ na vā nṛtye gīyate kiṃ na gīyate
||33||अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते ॥
नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते
vādyatāṃ tālamānaiḥ kiṃ yāvacciṃtāparo hariḥ ||
ṛṣiḥ samāgatastāvajjalābhyukṣaṇata tparaḥ
||34||वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः ॥
ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः
siṃhāsanaṃ parityajya samutthāyāgrataḥ sthitaḥ ||
svāgatenābhivādyātha babhāṣe nāradaṃ hariḥ
||32||सिंहासनं परित्यज्य समुत्थायाग्रतः स्थितः ॥
स्वागतेनाभिवाद्याथ बभाषे नारदं हरिः
maharṣe svāgataṃ te'dya kuto vā''ga myate tvayā ||
snāne saṃdhyārcane home kuśalaṃ tava vidyate
||36||महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽऽग म्यते त्वया ॥
स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते
iti prokto vihasyātha babhāṣe nārado harim ||
yadyetajjāyate mahyaṃ kimanyena prayojanam
||37||इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् ॥
यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्
prekṣaṇīkasya te sthānaṃ nāhaṃ paśyāmi svarpate ||
yāvadrājyaṃ balestāvattvayā me na prayojanam
||38||प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते ॥
यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्
ādityādyā grahāḥ sarve kāla mānena yojitāḥ ||
āhutyā plāvitā meghā varṣaṃti hṛṣitā bhuvi
||39||आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः ॥
आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि
rogādimaraṇaṃ nāsti yamo dharmeṇa pīḍitaḥ
||40||रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः
ekātapatrāṃ pṛthivīṃ bubhuje sa narādhipaḥ ||
trailokyanātheti mahānṛpeti saṃgrāmavidyākuśaleti nityam ||
trailokyalakṣmīkucakāmuketi saṃstūyate cāraṇabaṃdivṛndaiḥ
||41||एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः ॥
त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् ॥
त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः
brahmeti kṛṣṇeti hareti bhūmāviṃdreti sūryeti dhanādhipeti ||
devārinātheti surādhipeti jegīyate cāraṇabaṃdivṛndaiḥ
||42||ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति ॥
देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः
yuddhaṃ vinā daityagaṇā hasaṃti mattāḥ pramattāḥ kariṇo nadaṃti ||
rathādhirūḍhāḥ puruṣā bhramaṃti senādhipā strīṣu gṛhe ramaṃti
||43||युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति ॥
रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति
yajñāgnidhūmena nabho virājate suvarṇarūpā pṛthivī virājate ||
śūnyaṃ tu vedairbhuvanaṃ ca śobhate dhiṣṇyaṃ balerdairtyaigaṇaiśca śobhate
||44||यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते ॥
शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते
balirna jānāti surādhipaṃ tvāṃ surāśca sarve baliyajñabhojinaḥ ||
tvameva te'riṃ hṛdi ciṃtaya svayaṃ yuktaṃ tavedaṃ kathitaṃ mayeti
||45||बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः ॥
त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति
raṃbhā na rājate raṃge menakā tvāṃ na manyate ||
tilottamāpi manute balirājaṃ sureśvaram
||46||रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते ॥
तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्
urvaśī caiva taṃ yāti sukeśā saha bhāṣate ||
mañjughoṣā mukhaṃ vaktraṃ kṛtvā tvāṃ na nirīkṣate
||47||उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते ॥
मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते
pulomā pulakodbhedaṃ na karoti baliṃ vinā ||
paulomī purato gatvā baliṃ stauti ca maṃtharā
||48||पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना ॥
पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा
nāradaḥ parvataścaiva hāhā hūhūśca tuṃburuḥ ||
balirājyaṃ praśaṃsaṃti rudrasyāgre mayā śrutam
||49||नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः ॥
बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्
ājyāhutībhiḥ santuṣṭā ṛṣayo brahmasadmani ||
brahmaṇo'gre praśaṃsaṃti tadevaṃ kathitaṃ mayā
||50||आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि ॥
ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया
bṛhaspatiryadācaṣṭe na tadvācyaṃ mayā tava ||
iṃdrāṇī balinaṃ matvā baliṃ citreṣu paśyati
||51||बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव ॥
इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति
anena vākyena surādhipastu cacāla kopāvaritastadānīm ||
gajeti vajreti jagāda sūtaṃ samānayāsiṃ kavacaṃ rathaṃ ca
||52||अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् ॥
गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च
rathena sūryo maruto gajena vṛṣeṇa rudro mahiṣeṇa sauriḥ ||
vādyaṃtu vādyāni raṇāya me'dya caṇḍī gaṇeśāstvaritāḥ prayātu
||53||रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः ॥
वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु
dṛṣṭvā surendraṃ saṃkruddhaṃ bṛhaspatirudāradhīḥ ||
ṛṣimadhye gato vidvānbabhāṣe samayocitam
||54||दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः ॥
ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्
sāmādyā nītayaḥ proktāścatasro manunā purā ||
sāmasādhyeṣu kāryeṣu daṇḍastena na pātyatām
||55||सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा ॥
सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्
ato hyupendrmāhūya maṃtrayantu surottamāḥ ||
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||56||अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः ॥
तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
vinaṣṭeṣu ca kāryeṣu tasya vācyaṃ śubhāśubham ||
sa eva prathamaṃ gacchetpṛthivyāṃ svārthasiddhaye
||57||विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् ॥
स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये
tatheti devairvijñaptastathā cakre sureśvaraḥ ||
mandare'tha girau viṣṇuḥ satyalokātsamāgataḥ
||58||तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः ॥
मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः
ṛṣayastatra te yāṃtu samānetuṃ janārddanam ||
ityukto nāradaḥ svargātsnātuṃ prāptaḥ sa mandare
||59||ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् ॥
इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे
gautamo'trirbharadvājo viśvāmitro'tha kaśyapaḥ ||
jamadagnirvasiṣṭhaśca saṃprāptā harimandire
||60||गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः ॥
जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे
girau gaṃgā jale snānaṃ saṃdhyāṃ cakre sa nāradaḥ ||
yāvadāste tadā hṛṣṭā vālakhilyā maharṣayaḥ
||61||गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः ॥
यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः
vinayenābhivādyātha kathayāmāsa nāradaḥ ||
ṛṣayo mandare prāptā viṣṇuṃ netuṃ surālaye
||62||विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः ॥
ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये
ṛṣayo darśanaṃ karttuṃ bhavatāmapi yujyate ||
tadetadvacanaṃ śrutvā harṣitāste maharṣayaḥ
||63||ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते ॥
तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः
aṃguṣṭhaparvamātrāṃstānvāmanānharimandire ||
gatāngaṃgājale snātuṃ vālakhilyānpuro hariḥ
||64||अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे ॥
गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः
jahāsa vāmanānsarvānbhāvikāryabalāttataḥ ||
brahmaputrā vālakhilyāḥ sarve te śaṃsitavratāḥ
||65||जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः ॥
ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः
lajjānvitāḥ krodhaparā uccairūcuḥ parasparam ||
kenāpi devakāryeṇa vāmano'yaṃ bhaviṣyati
||66||लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् ॥
केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति
ṛṣibhirvi ṣṇunā sarve pratibodhya prasāditāḥ ||
bhāgyamokṣaḥ kadā viṣṇorbhaviṣyati taducyatām
||67||ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः ॥
भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्
prabhāsādadhikaṃ kṣetraṃ yadā vastrāpathaṃ bhavet ||
bhaviṣyati tadā vṛddhirdhruvamaṇḍalavyāpinī ||
tathā vastrāpathaṃ kṣetraṃ bhaviṣyati yavādhikam
||68||प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् ॥
भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी ॥
तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्
dṛṣṭvā someśvaraṃ devaṃ doṣamukto bhaviṣyati ||
asādhyasādhanī śaktirbhaviṣyati sthirā tava
||69||दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति ॥
असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव
vastrāpathe somanāthaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
indropendrau samāliṃgyāthāsīnau tau varāsane
||70||वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति ॥
इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने
viṣṇuruvāca
kiṃ te kāryaṃ devarāja tadavaśyaṃ karomyaham
||71||किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्
indra uvāca
hiraṇyakaśiporvaṃśe balirdaityo mahā balaḥ ||
tenedaṃ sakalaṃ vyāptaṃ devā yajñabhujaḥ kṛtāḥ
||72||हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः ॥
तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः
devaloke bhūmiloko gataḥ sarvo'pi keśava ||
yāvanno vikṛtiṃ yāti pūrvavairamanusmaran ||
bhraṣṭarājyo balistāvatpātālamadhitiṣṭhatu
||73||देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव ॥
यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥
भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु
sūryasomānvaye kaścidrājā bhavatu bhūtale
||74||सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले
sārasvata uvāca
ityetadvacanaṃ śrutvā svayaṃ saṃcintya cetasā ||
tathā kariṣye taṃ procya munīnprāha janārdanaḥ
||75||इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा ॥
तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः
ṛṣayastatra gacchaṃtu kārayantu mahāmakham ||
ahaṃ tatrāgamiṣyāmi sādhayiṣyāmi taṃ balim
||76||ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् ॥
अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्
ityuktā munayaḥ sarve gatāste yajñamaṇḍape ||
dvādaśāho mahāyajñaḥ prārabdhaḥ sarvadakṣiṇaḥ
||77||इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे ॥
द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः
surāṣṭradeśaṃ vikhyātaṃ kṣetraṃ vastrāpathaṃ nṛpa ||
tasya dakṣiṇadigbhāge baleḥ siddhaṃ mahāpuram
||78||सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप ॥
तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्
kṣetrādbahiḥ samārabdho yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ ||
śukreṇāmantritāḥ sarve munayo yajñakarmaṇi ||
atihṛṣṭo baliryajñe dadau dānānyanekadhā
||79||क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः ॥
शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि ॥
अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा
svarṇapātreṣu sarveṣu dīyate bhojanaṃ bahu ||
atithirbrāhmaṇo vidvānsarvasvenāpi pūjyate ||
dānādyajño bhavetpūrṇo dānahīno vṛthā bhavet
||80||स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु ॥
अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते ॥
दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्
etasminneva kāle tu viṣṇurvāmanatāṃ gataḥ ||
madhyadeśe caturvedo brāhmaṇastīrthayātrikaḥ ||
mahodaro hrasvabhujaḥ khañjapādo mahāśirāḥ
||81||एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः ॥
मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः ॥
महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः
mahāhanuḥ sthūlajaṃghaḥ sthūlagrīvo'tilaṃpaṭaḥ ||
śvetavastro baddhaśikhaśchatropānatkamaṇḍalūn
||82||महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः ॥
श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्
draṣṭuṃ tīrthānyanekāni babhrāma sa mahītale ||
surāṣṭradeśe saṃprāptaḥ kṣetre vastrāpathe dvijaḥ
||83||द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले ॥
सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः
svarṇarekhā nadītīre ciṃtayāmāsa vāmanaḥ ||
prathamaṃ kiṃ bhavaṃ dṛṣṭvā yāmi someśvaraṃ śivam
||84||स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः ॥
प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्
atha someśvaraṃ pūjya paścādyāsyāmi mandaram ||
iti cintāparo bhūtvā kṛtyaṃ sañcintya cetasā ||
atra sthitaḥ somanāthaṃ pūjayiṣyāmi niścitam
||85||अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् ॥
इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा ॥
अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्
vastrāpathe mahākṣetre bhavaṃ someśvaraṃ vṛthā ||
pūjayaṃti janā nityaṃ tathā kāryaṃ mayā dhuvam
||86||वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा ॥
पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्
deśānāmuttamo deśo girīṇāmuttamo giriḥ ||
kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ nadīnāmuttamā sarit
||87||देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः ॥
क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्
divyaṃ vanaṃ vanānāṃ tu devānāmuttamo bhavaḥ ||
yadā someśvaro devo bhūmiṃ bhittvā bhaviṣyati
||88||दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः ॥
यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति
tadāmramaṇḍale divyaṃ kṣetrametadyavādhikam ||
caitra śuklacaturdaśyāmagnisādhanatatparaḥ
||89||तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् ॥
चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः
ūrdhvabāhuḥ sūryakāle bhavaṃ tāvatsa paśyati ||
madhyaṃdinaṃ paraṃ yāte dinanāthe vilaṃbite
||90||ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति ॥
मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते
agni tāpāṃgasaṃtaptastāvatpaśyati śaṃkaram ||
somanāthaṃ śivaṃ śāṃtaṃ sarvadevanamaskṛtam ||
arghyeṇa puṣpamiśreṇa jalamiśreṇa bhāmini
||91||अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् ॥
सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥
अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि
sārasvata uvāca
bhūmiṃ bhittvātha deveśaḥ svayaṃ someśvaraḥ sthitaḥ ||
liṃgarūpo mahādevo yāvadābrahmavāsaram
||92||भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः ॥
लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्
someśvara uvāca
siddhastvaṃ matprasādena kāryaṃ siddhaṃ bhaviṣyati ||
ityukto vāmano devaṃ pratyuvāca maheśvaram
||93||सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति ॥
इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्
vāmana uvāca
yadi tuṣṭo mahādeva yadi deyo varo mama ||
tadā'tra liṃge sthātavyamastu divyaṃ puro mama
||94||यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम ॥
तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम
yastu svāyaṃbhuvaṃ liṃgaṃ vāmane nagare mama ||
pūjayiṣyati brahmaghno goghno vā bālaghātakaḥ
||95||यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम ॥
पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः
gurudrohī svarṇacoro mucyate sarvapātakaiḥ ||
nirdoṣaḥ pūjayedyastu sakṛtsomeśvaraṃ haram
||96||गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः ॥
निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्
mṛto vimānamāruhya divyastrīpariveṣṭitaḥ ||
saṃstūyamāno dikpālairyātu svarge śivālaye
||97||मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः ॥
संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये
brahmalokamatikramya rudraloke sa gacchatu ||
tathetyuktvā somanāthastatraivāntaradhīyata
||98||ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु ॥
तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत
prakāśya vāmano ligaṃ somanāthaṃ svayaṃbhuvam ||
prāptajñāno labdhavṛddhiryayau draṣṭuṃ bhavaṃ haram
||99||प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् ॥
प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ svarṇarekhājale sthitāḥ ||
etāṃ someśvarotpattiṃ ye śṛṇvaṃti narāḥ striyaḥ ||
sarvapāpakṣayasteṣāṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
||100||गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः ॥
एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः ॥
सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye someśvarotpattivarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||