śivarātrimāhātmyavarṇanam
rājovāca
athāsau vāmano vipraḥ praviṣṭo gahane vane ||
ekākī kiṃ cakārātha kautukaṃ tadvadasva me
||1||अथासौ वामनो विप्रः प्रविष्टो गहने वने ॥
एकाकी किं चकाराथ कौतुकं तद्वदस्व मे
sārasvata uvāca
athāsau vāmano vipro gatvā raivatake girau ||
svarṇarekhānadītoye snātvātha vidhipūrvakam
||2||अथासौ वामनो विप्रो गत्वा रैवतके गिरौ ॥
स्वर्णरेखानदीतोये स्नात्वाथ विधिपूर्वकम्
sugaṃdhapuṣpadhūpādyairdevaṃ saṃpūjya bhaktitaḥ ||
tasthau tadagrato rājannekākī nirjane vane
||3||सुगंधपुष्पधूपाद्यैर्देवं संपूज्य भक्तितः ॥
तस्थौ तदग्रतो राजन्नेकाकी निर्जने वने
sarvasattvasamāyukte sarīsṛpasamākule ||
anekasvarasaṃghuṣṭe mayūradhvaninādite
||4||सर्वसत्त्वसमायुक्ते सरीसृपसमाकुले ॥
अनेकस्वरसंघुष्टे मयूरध्वनिनादिते
kokilārāvaramye ca vanakukkuṭaghoṣite ||
khadyotadyotite tasminvalīmukhavidhūnite
||5||कोकिलारावरम्ये च वनकुक्कुटघोषिते ॥
खद्योतद्योतिते तस्मिन्वलीमुखविधूनिते
kvacidvaṃśāgninā śāṃte kvacitpuṣpitapādape ||
gaganāsaktaviṭape sūryatāpavivarjite
||6||क्वचिद्वंशाग्निना शांते क्वचित्पुष्पितपादपे ॥
गगनासक्तविटपे सूर्यतापविवर्जिते
lubdhakāghāta saṃtrastabhrāṃtasūkaraśaṃbare ||
saṃhṛṣṭakṣatriyavātasthānadānavicakṣaṇe
||7||लुब्धकाघात संत्रस्तभ्रांतसूकरशंबरे ॥
संहृष्टक्षत्रियवातस्थानदानविचक्षणे
anekāścaryasaṃpannaṃ sasmāra manasā harim ||
taṃ bhītamiva vijñāya narasiṃhaḥ samāyayau
||8||अनेकाश्चर्यसंपन्नं सस्मार मनसा हरिम् ॥
तं भीतमिव विज्ञाय नरसिंहः समाययौ
rakṣārthaṃ tasya viprasya babhāṣe purataḥ sthitaḥ ||
na bhetavyaṃ tvayā vipra vada te kiṃ karomyaham
||9||रक्षार्थं तस्य विप्रस्य बभाषे पुरतः स्थितः ॥
न भेतव्यं त्वया विप्र वद ते किं करोम्यहम्
vipra uvāca
yadi tuṣṭo varo deyo narasiṃha tvayā mama ||
sadātra rakṣā karttavyā sarveṣāṃ tīrthavāsinām
||10||यदि तुष्टो वरो देयो नरसिंह त्वया मम ॥
सदात्र रक्षा कर्त्तव्या सर्वेषां तीर्थवासिनाम्
devasyāgre sadā stheyaṃ yāvadiṃdrāścaturddaśa ||
evamastviti taṃ procya tathā cakre haristadā
||11||देवस्याग्रे सदा स्थेयं यावदिंद्राश्चतुर्द्दश ॥
एवमस्त्विति तं प्रोच्य तथा चक्रे हरिस्तदा
ato dāmodarasyāgre narasiṃhaḥ sa pūjyate ||
vanaṃ saumyaṃ kṛtaṃ tena tīrtharakṣāṃ karoti saḥ
||12||अतो दामोदरस्याग्रे नरसिंहः स पूज्यते ॥
वनं सौम्यं कृतं तेन तीर्थरक्षां करोति सः
bhūtapretādisaṃvāso vane tasminna jāyate ||
narasiṃhaprabhāvena naṣṭaṃ siṃhādijaṃ bhayam
||13||भूतप्रेतादिसंवासो वने तस्मिन्न जायते ॥
नरसिंहप्रभावेन नष्टं सिंहादिजं भयम्
kārttike vāsare viṣṇordvādaśyāṃ pāraṇe kṛte ||
dāmodaraṃ namaskṛtya bhavaṃ draṣṭuṃ tato yayau
||14||कार्त्तिके वासरे विष्णोर्द्वादश्यां पारणे कृते ॥
दामोदरं नमस्कृत्य भवं द्रष्टुं ततो ययौ
caturdaśyāṃ kṛtasnāno bhavaṃ saṃpūjya bhāvataḥ ||
bhavabhāvabhavaṃ pāpaṃ bhasmībhūtaṃ bhavārcanāt
||15||चतुर्दश्यां कृतस्नानो भवं संपूज्य भावतः ॥
भवभावभवं पापं भस्मीभूतं भवार्चनात्
sa kṣīṇapāpanicayo jāto devasya darśanāt ||
bhavasyāgre sthitaṃ śāṃtaṃ tathā vastrāpathasya ca
||16||स क्षीणपापनिचयो जातो देवस्य दर्शनात् ॥
भवस्याग्रे स्थितं शांतं तथा वस्त्रापथस्य च
taṃ kālameghaṃ samabhyarcya tato vastrāpathaṃ yayau ||
devaṃ saṃpūjya maṃtraiḥ sa vedoktairvidhipūrvakam
||17||तं कालमेघं समभ्यर्च्य ततो वस्त्रापथं ययौ ॥
देवं संपूज्य मंत्रैः स वेदोक्तैर्विधिपूर्वकम्
dhūpadīpādinaivedyaiḥ sarvaṃ cakre sa vāmanaḥ ||
pradakṣiṇāśataṃ kṛtvā bhavasyāgre vyavasthitaḥ
||18||धूपदीपादिनैवेद्यैः सर्वं चक्रे स वामनः ॥
प्रदक्षिणाशतं कृत्वा भवस्याग्रे व्यवस्थितः
yāvannirīkṣate sarvaṃ tāvatpaśyati parvatam ||
ujjayaṃtaṃ girivaraṃ mainākasya sahodaram
||19||यावन्निरीक्षते सर्वं तावत्पश्यति पर्वतम् ॥
उज्जयंतं गिरिवरं मैनाकस्य सहोदरम्
surāṣṭradeśe vikhyātaṃ yugādau prathamaṃ sthitam ||
bhūdharaṃ bhūdharairyuktaṃ śilāpādapamaṃḍitam
||20||सुराष्ट्रदेशे विख्यातं युगादौ प्रथमं स्थितम् ॥
भूधरं भूधरैर्युक्तं शिलापादपमंडितम्
taṃ dṛṣṭvā ciṃtayāmāsa sūkṣmāndharmānsa vāmanaḥ ||
alpāyāsānsubahulānputralakṣmīpradāyakān
||21||तं दृष्ट्वा चिंतयामास सूक्ष्मान्धर्मान्स वामनः ॥
अल्पायासान्सुबहुलान्पुत्रलक्ष्मीप्रदायकान्
avaśyaṃ kriya māṇeṣu svadharma upajāyate ||
dṛṣṭvā nadīṃ sāgaragāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate
||22||अवश्यं क्रिय माणेषु स्वधर्म उपजायते ॥
दृष्ट्वा नदीं सागरगां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते
gāṃ spṛṣṭvā brāhmaṇaṃ natvā saṃpūjya gurudevatāḥ ||
tapasvinaṃ yatiṃ śāṃtaṃ śrotriyaṃ brahmacāriṇam
||23||गां स्पृष्ट्वा ब्राह्मणं नत्वा संपूज्य गुरुदेवताः ॥
तपस्विनं यतिं शांतं श्रोत्रियं ब्रह्मचारिणम्
pitaraṃ mātaraṃ bhaginīṃ tatpatiṃ duhitāṃ patim ||
bhāgineyamatha dauhitraṃ mitrasaṃbadhibāṃdhavān ||
saṃbhojya pātakaiḥ sarvairmucyaṃte gṛhamedhinaḥ
||24||पितरं मातरं भगिनीं तत्पतिं दुहितां पतिम् ॥
भागिनेयमथ दौहित्रं मित्रसंबधिबांधवान् ॥
संभोज्य पातकैः सर्वैर्मुच्यंते गृहमेधिनः
rājā gajāśvanakulaṃ satīvṛṣamahīdharāḥ ||
ādarśakṣīravṛkṣāśca satatānnapradāstu te
||25||राजा गजाश्वनकुलं सतीवृषमहीधराः ॥
आदर्शक्षीरवृक्षाश्च सततान्नप्रदास्तु ते
dṛṣṭamātrāḥ punantyete ye nityaṃ satyavādinaḥ ||
vedadharmakathāṃ śrutvā bhuktimuktipradā narān
||26||दृष्टमात्राः पुनन्त्येते ये नित्यं सत्यवादिनः ॥
वेदधर्मकथां श्रुत्वा भुक्तिमुक्तिप्रदा नरान्
smṛtvā hariharau gaṃgāṃ kṛtvā tīreṇa mārjanam ||
gatvā jāgaraṇe viṣṇordattvā dānaṃ ca śaktitaḥ
||27||स्मृत्वा हरिहरौ गंगां कृत्वा तीरेण मार्जनम् ॥
गत्वा जागरणे विष्णोर्दत्त्वा दानं च शक्तितः
tāṃbūlaṃ kusumaṃ dīpaṃ naivedyaṃ tulasīdalam ||
gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca vidhāya suramaṃdire
||28||तांबूलं कुसुमं दीपं नैवेद्यं तुलसीदलम् ॥
गीतं नृत्यं च वाद्यं च विधाय सुरमंदिरे
ete sūkṣmāḥ smṛtā dharmāḥ kriyamāṇā mahodayāḥ ||
ato girīndraṃ paśyāmi sarvadevālayaṃ śubham
||29||एते सूक्ष्माः स्मृता धर्माः क्रियमाणा महोदयाः ॥
अतो गिरीन्द्रं पश्यामि सर्वदेवालयं शुभम्
teṣāṃ karatale svargaḥ śikharaṃ yāṃti ye narāḥ
||30||तेषां करतले स्वर्गः शिखरं यांति ये नराः
iti jñātvā samā rūḍho vāmano girimūrddhani ||
airāvatapadākrāṃtyā yatra toyaṃ viniḥsṛtam
||31||इति ज्ञात्वा समा रूढो वामनो गिरिमूर्द्धनि ॥
ऐरावतपदाक्रांत्या यत्र तोयं विनिःसृतम्
tataḥ śikharamārūḍhāṃ bhavānīṃ skandamātaram ||
draṣṭuṃ sa vāmano yāti śikhare gaganāśrite
||32||ततः शिखरमारूढां भवानीं स्कन्दमातरम् ॥
द्रष्टुं स वामनो याति शिखरे गगनाश्रिते
yathāyathā girivare samārohaṃti mānavāḥ ||
tathātathā vimucyaṃte pātakaiḥ sarvadehinaḥ
||33||यथायथा गिरिवरे समारोहंति मानवाः ॥
तथातथा विमुच्यंते पातकैः सर्वदेहिनः
iti kṛtvā matiṃ vipro jagāma girimūrddhani ||
bhavabhakto bhavānīṃ sa dadarśa skandamātaram
||34||इति कृत्वा मतिं विप्रो जगाम गिरिमूर्द्धनि ॥
भवभक्तो भवानीं स ददर्श स्कन्दमातरम्
aṃbeti bhāṣate skaṃdastato'nye sarvadevatāḥ ||
pṛthivyāṃ mānavāḥ sarve pātāle sarvapannagāḥ
||35||अंबेति भाषते स्कंदस्ततोऽन्ये सर्वदेवताः ॥
पृथिव्यां मानवाः सर्वे पाताले सर्वपन्नगाः
ato hyaṃbeti vikhyātā pūjyate girimūrddhani ||
saṃpūjya vividhairmukhyaiḥ phalairnānāvidhairdvijaḥ
||36||अतो ह्यंबेति विख्याता पूज्यते गिरिमूर्द्धनि ॥
संपूज्य विविधैर्मुख्यैः फलैर्नानाविधैर्द्विजः
gaganāsaktaśikhare saṃsthitaḥ kautukānvitaḥ ||
ekākī śikhare tasminnūrddhvabāhurvyavasthitaḥ
||37||गगनासक्तशिखरे संस्थितः कौतुकान्वितः ॥
एकाकी शिखरे तस्मिन्नूर्द्ध्वबाहुर्व्यवस्थितः
nirīkṣya medinīṃ sarvāṃ saparvatasasāgarām ||
ādyaṃ sanātanaṃ devaṃ bhāskaraṃ triguṇātmakam
||38||निरीक्ष्य मेदिनीं सर्वां सपर्वतससागराम् ॥
आद्यं सनातनं देवं भास्करं त्रिगुणात्मकम्
sarvatejomayaṃ sarvadevaṃ devairnamaskṛtam ||
bhramamāṇaṃ nirādhāraṃ kālamānaprayojakam
||39||सर्वतेजोमयं सर्वदेवं देवैर्नमस्कृतम् ॥
भ्रममाणं निराधारं कालमानप्रयोजकम्
yāvatpaśyati taṃ viprastāvatpaśyati śaṃkaram ||
digaṃbaraṃ bhavaṃ devaṃ samaṃtādaśmaguṃṭhitam
||40||यावत्पश्यति तं विप्रस्तावत्पश्यति शंकरम् ॥
दिगंबरं भवं देवं समंतादश्मगुंठितम्
buddharūpākṛtiṃ devaṃ sarvajñaṃ guṇabhūṣitam ||
kṛśāṃgaṃ jaṭilaṃ saumyaṃ vyomamārge svayaṃ sthitam
||41||बुद्धरूपाकृतिं देवं सर्वज्ञं गुणभूषितम् ॥
कृशांगं जटिलं सौम्यं व्योममार्गे स्वयं स्थितम्
śrīśiva uvāca
śṛṇu vāmana tuṣṭo'haṃ dāsye te vividhānvarān ||
trailokyavyāpinī vṛddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ
||42||शृणु वामन तुष्टोऽहं दास्ये ते विविधान्वरान् ॥
त्रैलोक्यव्यापिनी वृद्धिर्भविष्यति न संशयः
pratibhāsyaṃti te vedā gītanṛtyādikaṃ ca yat ||
asādhyasādhanī śakti bhaviṣyati tava sthirā ||
paraṃ vastrāpathe gatvā kuru tīrthāvalokanam
||43||प्रतिभास्यंति ते वेदा गीतनृत्यादिकं च यत् ॥
असाध्यसाधनी शक्ति भविष्यति तव स्थिरा ॥
परं वस्त्रापथे गत्वा कुरु तीर्थावलोकनम्
vāmana uvāca
vastrāpathe mahādeva yāni tīrthāni tāni me ||
vada deva viśeṣeṇa yadyasti karuṇā mayi
||44||वस्त्रापथे महादेव यानि तीर्थानि तानि मे ॥
वद देव विशेषेण यद्यस्ति करुणा मयि
rudra uvāca
vastrāpathasya vāyavye koṇe divyaṃ sarovaram ||
tasya paścimadigbhāge jālirgahanapallavā
||45||वस्त्रापथस्य वायव्ये कोणे दिव्यं सरोवरम् ॥
तस्य पश्चिमदिग्भागे जालिर्गहनपल्लवा
bilvavṛkṣamayī madhye liṃgaṃ tatrāsti mṛnmayam ||
yatrāsau lubdhakaḥ siddho gato mama pure purā
||46||बिल्ववृक्षमयी मध्ये लिंगं तत्रास्ति मृन्मयम् ॥
यत्रासौ लुब्धकः सिद्धो गतो मम पुरे पुरा
tasya darśanamātreṇa brahmahatyā vinaśyati ||
iṃdro vai vṛtrahā yasminvimukto brahmahatyayā
||47||तस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति ॥
इंद्रो वै वृत्रहा यस्मिन्विमुक्तो ब्रह्महत्यया
tasmādruttaradigbhāge dhanadena pratiṣṭhitam ||
liṃgaṃ trailokyavikhyātaṃ tatra devī triśūlinī
||48||तस्माद्रुत्तरदिग्भागे धनदेन प्रतिष्ठितम् ॥
लिंगं त्रैलोक्यविख्यातं तत्र देवी त्रिशूलिनी
yasyā darśanamātreṇa putro'sya nalakūbara ||
pāśānuṣaktahasto'bhūddevaṃ cakre triśūlinam
||49||यस्या दर्शनमात्रेण पुत्रोऽस्य नलकूबर ॥
पाशानुषक्तहस्तोऽभूद्देवं चक्रे त्रिशूलिनम्
bhavasya nairṛte koṇe gaṇo heraṃbasaṃjñitaḥ ||
yamena kurvatā liṃgaṃ prathamaṃ ca pratiṣṭhitaḥ
||50||भवस्य नैर्ऋते कोणे गणो हेरंबसंज्ञितः ॥
यमेन कुर्वता लिंगं प्रथमं च प्रतिष्ठितः
vicitraṃ tasya māhātmyaṃ citragupto'ti vismitaḥ ||
dṛṣṭvā samāgato draṣṭuṃ devaṃ taṃ mṛnmayaṃ purā
||51||विचित्रं तस्य माहात्म्यं चित्रगुप्तोऽति विस्मितः ॥
दृष्ट्वा समागतो द्रष्टुं देवं तं मृन्मयं पुरा
tenāpi nirmitaṃ liṃgaṃ tasminkṣetre dvijottama ||
citragupteśvaraṃnāma vikhyātaṃ bhuvana traye
||52||तेनापि निर्मितं लिंगं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम ॥
चित्रगुप्तेश्वरंनाम विख्यातं भुवन त्रये
paścimena cakāroccaiḥ prajāpatirudāradhīḥ ||
kedārākhyaṃ tadā liṃgaṃ girau raivatake sthitam ||
prajāpatiḥ svayaṃ tasthau tatra parvatasānuni
||53||पश्चिमेन चकारोच्चैः प्रजापतिरुदारधीः ॥
केदाराख्यं तदा लिंगं गिरौ रैवतके स्थितम् ॥
प्रजापतिः स्वयं तस्थौ तत्र पर्वतसानुनि
rudra uvāca
iṃdreśvarasya māhātmyaṃ kathayiṣye śṛṇuṣva tat ||
īśānakoṇe vikhyātaṃ bhavasya viditaṃ mama
||54||इंद्रेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्ये शृणुष्व तत् ॥
ईशानकोणे विख्यातं भवस्य विदितं मम
vāmana uvāca
kasmādiṃdraḥ samāyātaḥ kathaṃ cakre haraṃ hariḥ ||
kathāṃ savistarāmetāṃ kathayasva mama prabho
||55||कस्मादिंद्रः समायातः कथं चक्रे हरं हरिः ॥
कथां सविस्तरामेतां कथयस्व मम प्रभो
rudra uvāca
lubdhakastu purā siddhaḥ śivarātriprajāgarāt ||
śivaloke tadā prāptaṃ vimānaṃ gaṇasaṃyutam
||56||लुब्धकस्तु पुरा सिद्धः शिवरात्रिप्रजागरात् ॥
शिवलोके तदा प्राप्तं विमानं गणसंयुतम्
sarvatragaṃ suruciraṃ divyastrīgītanāditam ||
tadāruhya samāyāto draṣṭuṃ tāṃ nagarīṃ hareḥ
||57||सर्वत्रगं सुरुचिरं दिव्यस्त्रीगीतनादितम् ॥
तदारुह्य समायातो द्रष्टुं तां नगरीं हरेः
yasyāṃ yuddhaṃ samabhavadgaṇānāṃ yamakiṃkaraiḥ ||
āgacchamānaṃ taṃ jñātvā devarājena ciṃtitam
||58||यस्यां युद्धं समभवद्गणानां यमकिंकरैः ॥
आगच्छमानं तं ज्ञात्वा देवराजेन चिंतितम्
pūjyo'yaṃ haravatsarvaiścitraguptayamādibhiḥ ||
iṃdro gajaṃ samāruhya mahiṣeṇa yamo yataḥ
||59||पूज्योऽयं हरवत्सर्वैश्चित्रगुप्तयमादिभिः ॥
इंद्रो गजं समारुह्य महिषेण यमो यतः
vidhāya lekhanīṃ karṇe citragupto yamājñayā ||
tato hūtā gaṇāḥ sarve ye nītā dharaṇītalāt
||60||विधाय लेखनीं कर्णे चित्रगुप्तो यमाज्ञया ॥
ततो हूता गणाः सर्वे ये नीता धरणीतलात्
nijāparādhasaṃtaptā gatāste dakṣiṇāmukham ||
āthityapū jā kartavyā lubdhake gṛhamāgate
||61||निजापराधसंतप्ता गतास्ते दक्षिणामुखम् ॥
आथित्यपू जा कर्तव्या लुब्धके गृहमागते
apūjite gate hyasminharo māṃ śapayiṣyati ||
tasmātpūjāṃ kariṣyāmi yathā tuṣyati śaṃkaraḥ
||62||अपूजिते गते ह्यस्मिन्हरो मां शपयिष्यति ॥
तस्मात्पूजां करिष्यामि यथा तुष्यति शंकरः
devaṃ draṣṭuṃ samāyātaṃ dadarśādūrataḥ sthitam ||
vimānasthaṃ harākāraṃ sūryakoṭisamaprabham
||63||देवं द्रष्टुं समायातं ददर्शादूरतः स्थितम् ॥
विमानस्थं हराकारं सूर्यकोटिसमप्रभम्
saṃstūyamānaṃ caritaiḥ śivarātreḥ śivasya ca ||
māghe māse caturddaśyāṃ kṛṣṇāyāṃ jāgare kṛte
||64||संस्तूयमानं चरितैः शिवरात्रेः शिवस्य च ॥
माघे मासे चतुर्द्दश्यां कृष्णायां जागरे कृते
tadevaṃ jāyate sarvaṃ sureśvara dharātale ||
evaṃ devāṃganā kācidācakṣaṃtī puraṃdaram ||
nivārya hastamudyamya gajeṃdraṃ cārulocanā
||65||तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले ॥
एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् ॥
निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना
kiṃ dānairbahubhirdattairvrataiḥ kiṃ kiṃ surārcanaiḥ ||
kiṃ yogaiḥ kiṃ tapobhiśca brahmacaryyaiḥ sureśvara
||66||किं दानैर्बहुभिर्दत्तैर्व्रतैः किं किं सुरार्चनैः ॥
किं योगैः किं तपोभिश्च ब्रह्मचर्य्यैः सुरेश्वर
gayāyāṃ piṃḍadānena prayāgamaraṇena kim ||
someśvare sarasvatyāṃ somaparvaṇi kiṃ gataiḥ
||67||गयायां पिंडदानेन प्रयागमरणेन किम् ॥
सोमेश्वरे सरस्वत्यां सोमपर्वणि किं गतैः
kurukṣetragataiḥ kiṃ syādrāhugraste divākare ||
tulāsuvarṇadānena vedapāṭhena kiṃ bhavet
||68||कुरुक्षेत्रगतैः किं स्याद्राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
तुलासुवर्णदानेन वेदपाठेन किं भवेत्
sarvapāpakṣayo yena vṛṣotsargeṇa tena kim ||
godānaṃ kiṃ karotyevaṃ jaladānaṃ tathaiva ca
||69||सर्वपापक्षयो येन वृषोत्सर्गेण तेन किम् ॥
गोदानं किं करोत्येवं जलदानं तथैव च
ayane viṣuve caiva saṃkrāṃtau kīdṛśaṃ phalam ||
māghamāse caturdaśyāṃ yādṛśaṃ jāgare kṛte
||70||अयने विषुवे चैव संक्रांतौ कीदृशं फलम् ॥
माघमासे चतुर्दश्यां यादृशं जागरे कृते
yamaḥ saṃbhāṣate vāṇyā mahiṣopari saṃsthitaḥ ||
paśya rudrasya māhātmyaṃ citragupta vicāraya
||71||यमः संभाषते वाण्या महिषोपरि संस्थितः ॥
पश्य रुद्रस्य माहात्म्यं चित्रगुप्त विचारय
ayaṃ sa lubdhako yena haraḥ saṃpūjitaḥ purā ||
surāṣṭradeśe vikhyātaṃ tīrthaṃ vastrāpathaṃ śṛṇu
||72||अयं स लुब्धको येन हरः संपूजितः पुरा ॥
सुराष्ट्रदेशे विख्यातं तीर्थं वस्त्रापथं शृणु
ujjayaṃto giristatra tathā raivatako giriḥ ||
mahatī varttate jālistayormadhye mayā śrutam
||73||उज्जयंतो गिरिस्तत्र तथा रैवतको गिरिः ॥
महती वर्त्तते जालिस्तयोर्मध्ये मया श्रुतम्
mṛnmayaṃ vartate ligaṃ rātrau cānena pūjitaḥ ||
rātrau jāgaraṇaṃ karttuṃ yena kāryeṇa cāgataḥ
||74||मृन्मयं वर्तते लिगं रात्रौ चानेन पूजितः ॥
रात्रौ जागरणं कर्त्तुं येन कार्येण चागतः
tadasmābhiḥ kathaṃ vācyaṃ svayaṃ jānaṃti te surāḥ ||
varāṃganā varaṃ draṣṭuṃ varayaṃti parasparam ||
iṃdrāvāsātsamāyātā naṃdane vegavattarāḥ
||75||तदस्माभिः कथं वाच्यं स्वयं जानंति ते सुराः ॥
वरांगना वरं द्रष्टुं वरयंति परस्परम् ॥
इंद्रावासात्समायाता नंदने वेगवत्तराः
viraṃcinā rāyaṇaśaṃkaratviṣā dehena cāgacchati ko'pi pūruṣaḥ ||
purīṃ sureśādhipaternirīkṣituṃ bharttā mamāyaṃ tava cāsti kiṃ patiḥ
||76||विरंचिना रायणशंकरत्विषा देहेन चागच्छति कोऽपि पूरुषः ॥
पुरीं सुरेशाधिपतेर्निरीक्षितुं भर्त्ता ममायं तव चास्ति किं पतिः
mṛdaṃgavīṇā paṭahasvarastutaiḥ pravodhitābhiḥ surarājamandire ||
devo haro'yaṃ na naro harākṛtirdṛṣṭoṃganābhistava kiṃ kimāvayoḥ
||77||मृदंगवीणा पटहस्वरस्तुतैः प्रवोधिताभिः सुरराजमन्दिरे ॥
देवो हरोऽयं न नरो हराकृतिर्दृष्टोंगनाभिस्तव किं किमावयोः
gāyaṃti kāścidvihasaṃti kāścinnṛtyaṃti kāścitprapaṭhaṃti kāścit ||
vadanti kāścijjayaśabdasaṃyutairvākyairanekairgurusannidhāne
||78||गायंति काश्चिद्विहसंति काश्चिन्नृत्यंति काश्चित्प्रपठंति काश्चित् ॥
वदन्ति काश्चिज्जयशब्दसंयुतैर्वाक्यैरनेकैर्गुरुसन्निधाने
kācicchivaṃ stauti śivāṃ tathānyā pṛcchatyathānyā kimu bilvapatrāt ||
kiṃ vopavāsena phalaṃ tavedaṃ nidrākṣayeṇātha phalaṃ tavaitat
||79||काचिच्छिवं स्तौति शिवां तथान्या पृच्छत्यथान्या किमु बिल्वपत्रात् ॥
किं वोपवासेन फलं तवेदं निद्राक्षयेणाथ फलं तवैतत्
tāsāṃ nānāvidhā vācaḥ śrūyante nandane vane ||
brahmalokādikā vārttāḥ kṛtvā ca tadanantaram
||80||तासां नानाविधा वाचः श्रूयन्ते नन्दने वने ॥
ब्रह्मलोकादिका वार्त्ताः कृत्वा च तदनन्तरम्
devendro lubdhakaṃ bhūyo babhāṣe kautukānvitaḥ ||
kasmindeśe girau jālirliṃgaṃ yatrāsti darśaya
||81||देवेन्द्रो लुब्धकं भूयो बभाषे कौतुकान्वितः ॥
कस्मिन्देशे गिरौ जालिर्लिंगं यत्रास्ति दर्शय
lubdhaka uvāca
surāṣṭradeśe vikhyāto yasmindeśe sarasvatī ||
vāḍavaṃ śirasā dhṛtvā praviṣṭā lavaṇodadhau
||82||सुराष्ट्रदेशे विख्यातो यस्मिन्देशे सरस्वती ॥
वाडवं शिरसा धृत्वा प्रविष्टा लवणोदधौ
yatra sā gomatī yāti yatrāste gandhamādanaḥ ||
ujjayaṃto girivaro yatra raivatako giriḥ
||83||यत्र सा गोमती याति यत्रास्ते गन्धमादनः ॥
उज्जयंतो गिरिवरो यत्र रैवतको गिरिः
tatra vastrāpathaṃ kṣetraṃ bhavastatra vyavasthitaḥ ||
tatrāste mṛnmayaṃ liṃgaṃ jālimadhye surottama
||84||तत्र वस्त्रापथं क्षेत्रं भवस्तत्र व्यवस्थितः ॥
तत्रास्ते मृन्मयं लिंगं जालिमध्ये सुरोत्तम
indra uvāca
sahitaistatra gaṃtavyaṃ pūjayiṣye bhavaṃ svayam ||
jālimadhye tathā liṃgaṃ darśayasva ca lubdhaka
||85||सहितैस्तत्र गंतव्यं पूजयिष्ये भवं स्वयम् ॥
जालिमध्ये तथा लिंगं दर्शयस्व च लुब्धक
paradārādikaṃ pāpaṃ daityānāṃ tu vikṛṃtane ||
vadhe vṛtrasya saṃjātaṃ tatsarvaṃ kṣālayāmyaham
||86||परदारादिकं पापं दैत्यानां तु विकृंतने ॥
वधे वृत्रस्य संजातं तत्सर्वं क्षालयाम्यहम्
ityuktvā sahitāḥ sarve saṃprāptā girimūrddhani ||
vāhanāni ca te tyaktvā prasthitāḥ pādacāriṇaḥ
||87||इत्युक्त्वा सहिताः सर्वे संप्राप्ता गिरिमूर्द्धनि ॥
वाहनानि च ते त्यक्त्वा प्रस्थिताः पादचारिणः
ujjayantagirermūrdhni gajarājaḥ samāgataḥ ||
tadāgracaraṇaṃ tasya dadau mūrdhani kāraṇāt
||88||उज्जयन्तगिरेर्मूर्ध्नि गजराजः समागतः ॥
तदाग्रचरणं तस्य ददौ मूर्धनि कारणात्
tenākrānto girivarastoyaṃ susrāva nirmalam ||
gajapādodbhavaṃ vāri bhaviṣyati sadā sthiram
||89||तेनाक्रान्तो गिरिवरस्तोयं सुस्राव निर्मलम् ॥
गजपादोद्भवं वारि भविष्यति सदा स्थिरम्
iti proktaṃ surendreṇa lokānāṃ hitakāmyayā ||
sarve samāgatāstatra yatra jālirvyavasthitā
||90||इति प्रोक्तं सुरेन्द्रेण लोकानां हितकाम्यया ॥
सर्वे समागतास्तत्र यत्र जालिर्व्यवस्थिता
saṃpūjya vividhaiḥ puṣpairmāghamāse caturdaśī ||
tasyāṃ jāgaraṇaṃ kṛtvā sañjāto nirmalo hariḥ
||91||संपूज्य विविधैः पुष्पैर्माघमासे चतुर्दशी ॥
तस्यां जागरणं कृत्वा सञ्जातो निर्मलो हरिः
vastrāpathe bhavaṃ pūjya hariṃ raivatake girau ||
indreśvaraṃ pratiṣṭhāpya saṃprāptaḥ svanikatanam
||92||वस्त्रापथे भवं पूज्य हरिं रैवतके गिरौ ॥
इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य संप्राप्तः स्वनिकतनम्
lubdhako'pi vimānena saṃprāpto harimandire ||
ityuktvā sa bhavo devastatraivāṃtaradhīyata
||93||लुब्धकोऽपि विमानेन संप्राप्तो हरिमन्दिरे ॥
इत्युक्त्वा स भवो देवस्तत्रैवांतरधीयत
vāmanopi tataścakre tatra tīrthāvagāhanam ||
yādṛgrūpaḥ śivo dṛṣṭaḥ sūryabiṃbe digaṃbaraḥ
||94||वामनोपि ततश्चक्रे तत्र तीर्थावगाहनम् ॥
यादृग्रूपः शिवो दृष्टः सूर्यबिंबे दिगंबरः
padmāsanasthitaḥ saumyastathā taṃ tatra saṃsmaran ||
pratiṣṭhāpya mahāmūrttiṃ pūjayāmāsa vāsaram
||95||पद्मासनस्थितः सौम्यस्तथा तं तत्र संस्मरन् ॥
प्रतिष्ठाप्य महामूर्त्तिं पूजयामास वासरम्
mano'bhīṣṭārthasiddhyarthaṃ tataḥ siddhimavāptavān ||
nemināthaśivetyevaṃ nāma cakre sa vāmanaḥ
||96||मनोऽभीष्टार्थसिद्ध्यर्थं ततः सिद्धिमवाप्तवान् ॥
नेमिनाथशिवेत्येवं नाम चक्रे स वामनः
bhavasya paścime bhāge pratyāsanne dharātale ||
vāmano vasatiṃ cakre tīrthe vastrāpathe tadā
||97||भवस्य पश्चिमे भागे प्रत्यासन्ने धरातले ॥
वामनो वसतिं चक्रे तीर्थे वस्त्रापथे तदा
ato yavādhikaṃ proktaṃ tīrthaṃ devaiḥ savāsavaiḥ ||
iṃdreṇa kurvatā devaṃ samāgatya bhavāgrataḥ
||98||अतो यवाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवैः सवासवैः ॥
इंद्रेण कुर्वता देवं समागत्य भवाग्रतः
yavādhikaṃ prabhāsāttu tīrthametadbhavājñayā ||
anyeṣāṃ ṣaḍguṇaṃ tīrthaṃ bhaviṣyati śivājñayā
||99||यवाधिकं प्रभासात्तु तीर्थमेतद्भवाज्ञया ॥
अन्येषां षड्गुणं तीर्थं भविष्यति शिवाज्ञया
ityetatkathitaṃ sarvaṃ kimanyatparipṛcchasi
||100||इत्येतत्कथितं सर्वं किमन्यत्परिपृच्छसि
rājovāca
śivarātriprabhāvoyamatulaḥ parikīrttitaḥ ||
ajānatā kṛtā tena lubdhakena purā śrutam
||101||शिवरात्रिप्रभावोयमतुलः परिकीर्त्तितः ॥
अजानता कृता तेन लुब्धकेन पुरा श्रुतम्
idānīṃ vada karttavyā kathamanyairjanairvibho ||
kiṃ grāhyaṃ kiṃ nu moktavyaṃ śivarātryāṃ vadasva me
||102||इदानीं वद कर्त्तव्या कथमन्यैर्जनैर्विभो ॥
किं ग्राह्यं किं नु मोक्तव्यं शिवरात्र्यां वदस्व मे
sārasvata uvāca
saṃprāpya mānuṣaṃ janma jñātvā devaṃ maheśvaram ||
śivarātriḥ sadā kāryā bhuktimuktipradāyinī
||103||संप्राप्य मानुषं जन्म ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् ॥
शिवरात्रिः सदा कार्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
īdṛśaṃ jāyate puṇyamekayā kṛtayā nṛpa ||
ye kurvaṃti sadā marttyāsteṣāṃ puṇyamanaṃtakam
||104||ईदृशं जायते पुण्यमेकया कृतया नृप ॥
ये कुर्वंति सदा मर्त्त्यास्तेषां पुण्यमनंतकम्
dvādaśābdaṃ vratamidaṃ karttavyaṃ prativatsaram ||
jīvitaṃ caṃcalaṃ nṛṇāṃ yadi kartuṃ na śakyate
||105||द्वादशाब्दं व्रतमिदं कर्त्तव्यं प्रतिवत्सरम् ॥
जीवितं चंचलं नृणां यदि कर्तुं न शक्यते
tadā dvādaśabhirmāsairvrata metatsamāpyate ||
māghamāse caturdaśyāṃ prārambhaḥ kriyate nṛpa
||106||तदा द्वादशभिर्मासैर्व्रत मेतत्समाप्यते ॥
माघमासे चतुर्दश्यां प्रारम्भः क्रियते नृप
pratimāsaṃ tataḥ kāryaṃ pauṣāṃte tu samāpyate ||
vighnaścejjāyate madhye kathaṃ ciddaivayogataḥ
||107||प्रतिमासं ततः कार्यं पौषांते तु समाप्यते ॥
विघ्नश्चेज्जायते मध्ये कथं चिद्दैवयोगतः
na bhavedvratabhaṃgastu punaḥ kāryamanantaram ||
dvādaśaiva prakartavyāḥ kṛtvā saṃkhyā viśeṣataḥ
||108||न भवेद्व्रतभंगस्तु पुनः कार्यमनन्तरम् ॥
द्वादशैव प्रकर्तव्याः कृत्वा संख्या विशेषतः
kṛtaṃ na naśyate loke śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
kṛṣṇāyāṃ tu caturdaśyāṃ kṛtapūrvāhnikakriyaḥ
||109||कृतं न नश्यते लोके शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
कृष्णायां तु चतुर्दश्यां कृतपूर्वाह्निकक्रियः
upavāsaniyamo grāhyo nadyāṃ snānaṃ vidhīyate ||
tadabhāve taḍāgādau kāryaṃ snānaṃ svaśaktitaḥ
||110||उपवासनियमो ग्राह्यो नद्यां स्नानं विधीयते ॥
तदभावे तडागादौ कार्यं स्नानं स्वशक्तितः
tailābhyaṃgo na karttavyo na kāryaṃ gamanaṃ kvacit ||
tīrthasevā prakarttavyā tasmiṃścāgamanaṃ śubham
||111||तैलाभ्यंगो न कर्त्तव्यो न कार्यं गमनं क्वचित् ॥
तीर्थसेवा प्रकर्त्तव्या तस्मिंश्चागमनं शुभम्
śivarātriḥ sadā kāryā liṃge svāyaṃbhuve naraiḥ ||
tadabhāve mahāpuṇye liṃge varṣaśatādhike
||112||शिवरात्रिः सदा कार्या लिंगे स्वायंभुवे नरैः ॥
तदभावे महापुण्ये लिंगे वर्षशताधिके
girau vane samudrāṃte nadyāṃ yacca śivālaye ||
tadvai svāyaṃbhuvaṃ liṃgaṃ svayaṃ tatraiva saṃsthitam
||113||गिरौ वने समुद्रांते नद्यां यच्च शिवालये ॥
तद्वै स्वायंभुवं लिंगं स्वयं तत्रैव संस्थितम्
vāluliṃgādikaṃ liṃgaṃ pūjitaṃ phaladaṃ smṛtam ||
divā saṃpūjya yatnena puṣpadhūpādinā naraḥ
||114||वालुलिंगादिकं लिंगं पूजितं फलदं स्मृतम् ॥
दिवा संपूज्य यत्नेन पुष्पधूपादिना नरः
varjayenmadirāṃ dyūtaṃ nārīṃ nakhanikṛntanam ||
brahmacaryaparaiḥ śāṃtaiḥ karttavyaṃ samupoṣaṇam
||115||वर्जयेन्मदिरां द्यूतं नारीं नखनिकृन्तनम् ॥
ब्रह्मचर्यपरैः शांतैः कर्त्तव्यं समुपोषणम्
rātrau devāgrato gatvā karttavyāḥ sapta parvatāḥ ||
pakvānnaphalatāṃbūlapuṣpadhūpādicarcitāḥ
||116||रात्रौ देवाग्रतो गत्वा कर्त्तव्याः सप्त पर्वताः ॥
पक्वान्नफलतांबूलपुष्पधूपादिचर्चिताः
ghṛtena dīpaḥ karttavyaḥ pāpanāśanahetave ||
yato dīpasya māhātmyaṃ vijñeyaṃ muktidāyakam
||117||घृतेन दीपः कर्त्तव्यः पापनाशनहेतवे ॥
यतो दीपस्य माहात्म्यं विज्ञेयं मुक्तिदायकम्
dīpaḥ sadaiva karttavyo gṛhe devālaye naraiḥ ||
divā niśi ca saṃdhyāyāṃ dīpaḥ kāryaḥ svaśaktitaḥ
||118||दीपः सदैव कर्त्तव्यो गृहे देवालये नरैः ॥
दिवा निशि च संध्यायां दीपः कार्यः स्वशक्तितः
kiñciduddyotamātreṇa devāstuṣyaṃti bhūtale ||
pitṝṇāṃ prathamaṃ dīpaḥ karttavyaḥ śrāddhakarmaṇi
||119||किञ्चिदुद्द्योतमात्रेण देवास्तुष्यंति भूतले ॥
पितॄणां प्रथमं दीपः कर्त्तव्यः श्राद्धकर्मणि
rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ yathā nidrā na jā yate ||
śivarātriprabhāvo'yaṃ śrotavyaḥ śivasaṃnidhau
||120||रात्रौ जागरणं कार्यं यथा निद्रा न जा यते ॥
शिवरात्रिप्रभावोऽयं श्रोतव्यः शिवसंनिधौ
śivasya caritaṃ rātrau śrotavyaṃ bahuvistaram ||
gītaṃ nṛtyaṃ tathā vādyaṃ kartavyaṃ śivasaṃnidhau
||121||शिवस्य चरितं रात्रौ श्रोतव्यं बहुविस्तरम् ॥
गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कर्तव्यं शिवसंनिधौ
evaṃ sā nīyate rātrirmukhyaṃ jāgaraṇaṃ yataḥ ||
rātrau deyāni dānāni śaktyā vai tatra jāgare
||122||एवं सा नीयते रात्रिर्मुख्यं जागरणं यतः ॥
रात्रौ देयानि दानानि शक्त्या वै तत्र जागरे
punaḥ snātvā prabhāte tu karttavyaṃ śivapūjanam ||
pūjanīyāśca yatayo bhojanācchādanādibhiḥ
||123||पुनः स्नात्वा प्रभाते तु कर्त्तव्यं शिवपूजनम् ॥
पूजनीयाश्च यतयो भोजनाच्छादनादिभिः
tapasvināṃ pradātavyaṃ bhojanaṃ gṛhamedhibhiḥ ||
dvādaśāṣṭau ca catvāro bhoktavyā eka eva vā
||124||तपस्विनां प्रदातव्यं भोजनं गृहमेधिभिः ॥
द्वादशाष्टौ च चत्वारो भोक्तव्या एक एव वा
eko'pi brahmacārī yo brahmavicchivapūjakaḥ ||
sahasrāṇāṃ samo bhaktyā gṛhe saṃbhojito bhavet
||125||एकोऽपि ब्रह्मचारी यो ब्रह्मविच्छिवपूजकः ॥
सहस्राणां समो भक्त्या गृहे संभोजितो भवेत्
akṣārālavaṇaṃ patre bhoktavyaṃ vāgyataiḥ svayam ||
putramitrakalatrāṇāṃ dātavyaṃ bhojanaṃ puraḥ
||126||अक्षारालवणं पत्रे भोक्तव्यं वाग्यतैः स्वयम् ॥
पुत्रमित्रकलत्राणां दातव्यं भोजनं पुरः
anena vidhinā kāryā śivarātriḥ śivavrataiḥ ||
dvādaśaitā yadā pūrṇāstilapātrāṇi vai tadā
||127||अनेन विधिना कार्या शिवरात्रिः शिवव्रतैः ॥
द्वादशैता यदा पूर्णास्तिलपात्राणि वै तदा
dvādaśaiva pradeyānigurubrāhmaṇajñātiṣu ||
vratāṃte gauḥ pradātavyā kṛṣṇā vatsayutā dṛḍhā
||128||द्वादशैव प्रदेयानिगुरुब्राह्मणज्ञातिषु ॥
व्रतांते गौः प्रदातव्या कृष्णा वत्सयुता दृढा
savastrābharaṇā deyā ghaṃṭābharaṇabhūṣitā ||
aṃgulīyakavāsāṃsi cchatropānatkamaṇḍalu
||129||सवस्त्राभरणा देया घंटाभरणभूषिता ॥
अंगुलीयकवासांसि च्छत्रोपानत्कमण्डलु
gurave dakṣiṇā deyābrāhmaṇebhyaḥ svaśaktitaḥ ||
evaṃ kṛtvā tato deyaṃ tapasvibhyo'tha bhojanam ||
miṣṭānnaṃ vividhaṃ dattvā kṣamāpya ca visarjayet
||130||गुरवे दक्षिणा देयाब्राह्मणेभ्यः स्वशक्तितः ॥
एवं कृत्वा ततो देयं तपस्विभ्योऽथ भोजनम् ॥
मिष्टान्नं विविधं दत्त्वा क्षमाप्य च विसर्जयेत्
evaṃ yaḥ kurute satyaṃ tasya pāpaṃ na vidyate ||
saṃtānamuttamaṃ labdhvā bhuktvā bhogānanuttamān
||131||एवं यः कुरुते सत्यं तस्य पापं न विद्यते ॥
संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्
divyavimānamārūḍho divyastrīpariveṣṭitaḥ ||
gativāditranirghoṣairnīyate śivamandire
||132||दिव्यविमानमारूढो दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः ॥
गतिवादित्रनिर्घोषैर्नीयते शिवमन्दिरे
tadetatkathitaṃ puṇyaṃ śivarātrivrataṃ mayā ||
kṛtena yena lokānāṃ sarvapāpakṣayo bhavet
||133||तदेतत्कथितं पुण्यं शिवरात्रिव्रतं मया ॥
कृतेन येन लोकानां सर्वपापक्षयो भवेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye śivarātrimāhātmyavarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||