baliyajñaprabhāvavarṇanam
rājovāca
vicitramidamākhyānaṃ tvatprasādācchrutaṃ mayā ||
dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ śakraṃ nārado maṃdare girau
||1||विचित्रमिदमाख्यानं त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया ॥
दृष्ट्वा नारायणं शक्रं नारदो मंदरे गिरौ
kiṃ cakāra munīṃdro'tha tanme vistarato mune ||
vada saṃsārasaraṇodbhūtamāyāprapīḍitam ||
kathāmṛtajalaughena vitṛṣaṃ kuru māṃ prabho
||2||किं चकार मुनींद्रोऽथ तन्मे विस्तरतो मुने ॥
वद संसारसरणोद्भूतमायाप्रपीडितम् ॥
कथामृतजलौघेन वितृषं कुरु मां प्रभो
sārasvata uvāca
athāsau nārado devaṃ jñātvā śaptaṃ dvijanmanā ||
bhṛguṇā ca tathā pūrvaṃ nānyathaitadbhaviṣyati
||3||अथासौ नारदो देवं ज्ञात्वा शप्तं द्विजन्मना ॥
भृगुणा च तथा पूर्वं नान्यथैतद्भविष्यति
bhaviṣyaṃ yadbhavaṃ deva vartamānaṃ viciṃtyatām ||
ayaṃ ca vāmano bhūtvā viṣṇuryāsyati tāṃ purīm
||4||भविष्यं यद्भवं देव वर्तमानं विचिंत्यताम् ॥
अयं च वामनो भूत्वा विष्णुर्यास्यति तां पुरीम्
nigrahaṃ sa baleḥ paścātkariṣyati mama priyam ||
yuddhaṃ vinā kathaṃ stheyaṃ vartamānaṃ maholbaṇam
||5||निग्रहं स बलेः पश्चात्करिष्यति मम प्रियम् ॥
युद्धं विना कथं स्थेयं वर्तमानं महोल्बणम्
devadānavayuddhāni daityagandharva rakṣasām ||
nivāritāni sarvāṇi sarīsṛpapatatriṇām
||6||देवदानवयुद्धानि दैत्यगन्धर्व रक्षसाम् ॥
निवारितानि सर्वाणि सरीसृपपतत्रिणाम्
sāpatnajaḥ kalirnāsti mama bhāgyaparikṣaye ||
devendro guruṇā pūrvaṃ vāritaḥ kiṃ karomyaham
||7||सापत्नजः कलिर्नास्ति मम भाग्यपरिक्षये ॥
देवेन्द्रो गुरुणा पूर्वं वारितः किं करोम्यहम्
mānanīyo gururme'yamatastaṃ na śapāmyaham ||
yuddhārthaṃ tu tato yatno na sidhyati karomi kim
||8||माननीयो गुरुर्मेऽयमतस्तं न शपाम्यहम् ॥
युद्धार्थं तु ततो यत्नो न सिध्यति करोमि किम्
kenāpi daivayogena puruṣārtho na sidhyati ||
tathāpi yatnaḥ kartavyaḥ puruṣārthe vipaścitā ||
daivaṃ puruṣakāreṇa vināpi phalati kvacit
||9||केनापि दैवयोगेन पुरुषार्थो न सिध्यति ॥
तथापि यत्नः कर्तव्यः पुरुषार्थे विपश्चिता ॥
दैवं पुरुषकारेण विनापि फलति क्वचित्
yaduktaṃ tadvaco vyarthaṃ yataḥ siddhiḥ prayatnataḥ ||
baliṃ gatvā bhaṇiṣyāmi yathā yuddhaṃ kariṣyati
||10||यदुक्तं तद्वचो व्यर्थं यतः सिद्धिः प्रयत्नतः ॥
बलिं गत्वा भणिष्यामि यथा युद्धं करिष्यति
na śroṣyati sa cedvākyaṃ niścitaṃ taṃ śapāmyaham ||
ityuktvā sa yayau vegānnārado balimaṃdire ||
nimeṣāṃtaramātreṇa śiṣyābhyāṃ gagane sthitaḥ
||11||न श्रोष्यति स चेद्वाक्यं निश्चितं तं शपाम्यहम् ॥
इत्युक्त्वा स ययौ वेगान्नारदो बलिमंदिरे ॥
निमेषांतरमात्रेण शिष्याभ्यां गगने स्थितः
prāsāde śailasaṃkāśe saptabhaume mahojjvale ||
tasyopari sabhā divyā nirmitā viśvakarmaṇā
||12||प्रासादे शैलसंकाशे सप्तभौमे महोज्ज्वले ॥
तस्योपरि सभा दिव्या निर्मिता विश्वकर्मणा
tasyāṃ siṃhāsanaṃ divyaṃ tatrāsīno balirnṛpa ||
daityaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ prauḍhihāsyakathāparaiḥ
||13||तस्यां सिंहासनं दिव्यं तत्रासीनो बलिर्नृप ॥
दैत्यैः परिवृतः सर्वैः प्रौढिहास्यकथापरैः
ṛṣibhirbrāhmaṇaiḥ śāṃtaista thaivośanasā svayam ||
putramitrakalatraiśca saṃvṛto divyamandire
||14||ऋषिभिर्ब्राह्मणैः शांतैस्त थैवोशनसा स्वयम् ॥
पुत्रमित्रकलत्रैश्च संवृतो दिव्यमन्दिरे
devāṃganākaragrāhagṛhītairdivyacāmaraiḥ ||
saṃvījyamāno daityendraḥ stūyamānaḥ sa cāraṇaiḥ
||15||देवांगनाकरग्राहगृहीतैर्दिव्यचामरैः ॥
संवीज्यमानो दैत्येन्द्रः स्तूयमानः स चारणैः
yāvadāste madonmattā mantrayaṃti parasparam ||
daityadānavamukhyā ye te sarve yuddhakāṃkṣiṇaḥ
||16||यावदास्ते मदोन्मत्ता मन्त्रयंति परस्परम् ॥
दैत्यदानवमुख्या ये ते सर्वे युद्धकांक्षिणः
utthāyotthāya bhāṣaṃte pragalbhaṃte suraiḥ saha ||
asmadīyamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sāṃprataṃ gatam
||17||उत्थायोत्थाय भाषंते प्रगल्भंते सुरैः सह ॥
अस्मदीयमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सांप्रतं गतम्
śukrabuddhyā vinā yuddhaṃ prāpsyate kiṃ mahodayaḥ ||
daityendro devarājena snehaṃ ca kuruto yadi
||18||शुक्रबुद्ध्या विना युद्धं प्राप्स्यते किं महोदयः ॥
दैत्येन्द्रो देवराजेन स्नेहं च कुरुतो यदि
airāvaṇaṃ sadā mattaṃ kathaṃ no yācate baliḥ ||
caturaṃ turagaṃ kasmānnārpayati divākaraḥ
||19||ऐरावणं सदा मत्तं कथं नो याचते बलिः ॥
चतुरं तुरगं कस्मान्नार्पयति दिवाकरः
yāvannākramyate lubdho dhanādhyakṣo raṇājire ||
tāvannārpayate vittaṃ yadā tatsaṃcitaṃ suraiḥ
||20||यावन्नाक्रम्यते लुब्धो धनाध्यक्षो रणाजिरे ॥
तावन्नार्पयते वित्तं यदा तत्संचितं सुरैः
na darśayati ratnāni jalarāśī rasātalāt ||
yāvanna mandaraṃ kṣiptvā vimathnīmo vayaṃ ca tam
||21||न दर्शयति रत्नानि जलराशी रसातलात् ॥
यावन्न मन्दरं क्षिप्त्वा विमथ्नीमो वयं च तम्
yathāmṛtakalāścandrādbhujyante kramaśaḥ suraiḥ ||
evaṃ bhāgaṃ baleḥ kasmānna dadāti jalātmakaḥ
||22||यथामृतकलाश्चन्द्राद्भुज्यन्ते क्रमशः सुरैः ॥
एवं भागं बलेः कस्मान्न ददाति जलात्मकः
svardhunī śītalo vātaḥ padmarkijalkavāsitaḥ ||
svarge vāti śanairyadvattathā na balimaṃdire
||23||स्वर्धुनी शीतलो वातः पद्मर्किजल्कवासितः ॥
स्वर्गे वाति शनैर्यद्वत्तथा न बलिमंदिरे
indracāpodyatā meghā jalaṃ muṃcaṃti bhūtale ||
balikhaṅgoddhutāḥ svargaṃ punaste yāṃti bhūtalāt
||24||इन्द्रचापोद्यता मेघा जलं मुंचंति भूतले ॥
बलिखङ्गोद्धुताः स्वर्गं पुनस्ते यांति भूतलात्
asmadīye dharāpṛṣṭhe yamo mārayate janam ||
naivaṃ svarge na pātāle paśyāho kāryakāraṇam
||25||अस्मदीये धरापृष्ठे यमो मारयते जनम् ॥
नैवं स्वर्गे न पाताले पश्याहो कार्यकारणम्
āyurvṛttiṃ sutānsaukhyamasmākaṃ likhati svayam ||
lalāṭe citragupto'sau na devānāṃ tu tatsamam
||26||आयुर्वृत्तिं सुतान्सौख्यमस्माकं लिखति स्वयम् ॥
ललाटे चित्रगुप्तोऽसौ न देवानां तु तत्समम्
varṣāśītātapāḥ kālā vartaṃte bhuvi sāṃpratam ||
na svarge naiva pātāle bhītā bhūmau bhramaṃti hi
||27||वर्षाशीतातपाः काला वर्तंते भुवि सांप्रतम् ॥
न स्वर्गे नैव पाताले भीता भूमौ भ्रमंति हि
ekavīryodbhavā yūyaṃ svasrīyā devadānavāḥ ||
bhūmau sthitā vayaṃ kasmāddevāḥ kenoparikṛtāḥ
||28||एकवीर्योद्भवा यूयं स्वस्रीया देवदानवाः ॥
भूमौ स्थिता वयं कस्माद्देवाः केनोपरिकृताः
samudre mathyamāne tu daityendro vaṃcitaḥ suraiḥ ||
ekataḥ sarvadevāśca baliścaivaikataḥ sthitaḥ
||29||समुद्रे मथ्यमाने तु दैत्येन्द्रो वंचितः सुरैः ॥
एकतः सर्वदेवाश्च बलिश्चैवैकतः स्थितः
utpanneṣu ca ratneṣu bhāgyaṃ vai yasya yādṛśam ||
gajāśvakalpavṛkṣādyāścaṃdragogaṇadaṃtinaḥ
||30||उत्पन्नेषु च रत्नेषु भाग्यं वै यस्य यादृशम् ॥
गजाश्वकल्पवृक्षाद्याश्चंद्रगोगणदंतिनः
gṛhītvā hyamṛtaṃ devairvayaṃ pāne niyojitāḥ ||
etayā cūrṇitā yūyaṃ na jānīthātigarvitāḥ
||31||गृहीत्वा ह्यमृतं देवैर्वयं पाने नियोजिताः ॥
एतया चूर्णिता यूयं न जानीथातिगर्विताः
pītāvaśeṣaṃ pīyūṣaṃ satyaloke dhṛtaṃ suraiḥ ||
ahotikuṭilā devāḥ kasmāccheṣaṃ na dīyate
||32||पीतावशेषं पीयूषं सत्यलोके धृतं सुरैः ॥
अहोतिकुटिला देवाः कस्माच्छेषं न दीयते
surāmṛtamiti jñātvā pīyūṣādvaṃcitā vayam ||
tilatailamevamiṣṭaṃ yairna dṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kvacit
||33||सुरामृतमिति ज्ञात्वा पीयूषाद्वंचिता वयम् ॥
तिलतैलमेवमिष्टं यैर्न दृष्टं घृतं क्वचित्
viṣṇorvakracaritrāṇāṃ saṃkhyā kartu na śakyate ||
tathāpi kathyate tuṣṭairhṛṣṭaistairyadanuṣṭhitam
||34||विष्णोर्वक्रचरित्राणां संख्या कर्तु न शक्यते ॥
तथापि कथ्यते तुष्टैर्हृष्टैस्तैर्यदनुष्ठितम्
gaurāṃgī sundarī subhrūḥ pīnonnatapayodharā ||
sukeśā caṃdravadanā karṇāsaktavilocanā
||35||गौरांगी सुन्दरी सुभ्रूः पीनोन्नतपयोधरा ॥
सुकेशा चंद्रवदना कर्णासक्तविलोचना
valitrayāṃkitā madhye bālā muṣṭyāpi gṛhyate ||
sthalāraviṃdacaraṇā lateva bhujabhūṣitā
||36||वलित्रयांकिता मध्ये बाला मुष्ट्यापि गृह्यते ॥
स्थलारविंदचरणा लतेव भुजभूषिता
sā sarvābharaṇopetā sarvalakṣaṇasaṃyutā ||
trailokyamohinī devī saṃjātā'mṛtamanthane
||37||सा सर्वाभरणोपेता सर्वलक्षणसंयुता ॥
त्रैलोक्यमोहिनी देवी संजाताऽमृतमन्थने
amṛtādutthitā pūrvaṃ yasya sā tasya taddhruvam ||
trailokyaṃ vaśagaṃ tasya yasya sā cārulocanā
||38||अमृतादुत्थिता पूर्वं यस्य सा तस्य तद्ध्रुवम् ॥
त्रैलोक्यं वशगं तस्य यस्य सा चारुलोचना
tayā saṃmohitāḥ sarve devadānavarākṣasāḥ ||
vimucya manthanaṃ sarve tāṃ grahītuṃ samudyatāḥ
||39||तया संमोहिताः सर्वे देवदानवराक्षसाः ॥
विमुच्य मन्थनं सर्वे तां ग्रहीतुं समुद्यताः
ekā strī bahavo devā dānavādaityarākṣasāḥ ||
vivādaḥ sumahāñjātaḥ kathamatra bhaviṣyati
||40||एका स्त्री बहवो देवा दानवादैत्यराक्षसाः ॥
विवादः सुमहाञ्जातः कथमत्र भविष्यति
āgatya viṣṇunā sarve bhuje dhṛtvā nivāritāḥ ||
asyārthe kimaho vādaḥ kriyate bhoḥ parasparam
||41||आगत्य विष्णुना सर्वे भुजे धृत्वा निवारिताः ॥
अस्यार्थे किमहो वादः क्रियते भोः परस्परम्
amṛtārthe samārambho mahilārthe vinaśyati ||
saṃketaṃ prathamaṃ kṛtvā viṣṇunā cuṃbitā punaḥ
||42||अमृतार्थे समारम्भो महिलार्थे विनश्यति ॥
संकेतं प्रथमं कृत्वा विष्णुना चुंबिता पुनः
divyarūpadharaḥ sragvī vanamālāvibhūṣitaḥ ||
kaustubhoddyotitatanuḥ śaṃkhacakragadādharaḥ
||43||दिव्यरूपधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः ॥
कौस्तुभोद्द्योतिततनुः शंखचक्रगदाधरः
tasyā haste śubhāṃ mālāṃ dattvā viṣṇuḥ puraḥ sthitaḥ ||
uddhṛtya bāhuṃ sarveṣāṃ babhāṣe vacanaṃ hariḥ
||44||तस्या हस्ते शुभां मालां दत्त्वा विष्णुः पुरः स्थितः ॥
उद्धृत्य बाहुं सर्वेषां बभाषे वचनं हरिः
kurvaṃtu kuṇḍalaṃ sarve tiṣṭhantu svayamāsane ||
vilokya svecchayā lakṣmīrvaramālāṃ prayacchatu
||45||कुर्वंतु कुण्डलं सर्वे तिष्ठन्तु स्वयमासने ॥
विलोक्य स्वेच्छया लक्ष्मीर्वरमालां प्रयच्छतु
svayaṃvaravibhedaṃ yaḥ kariṣyatyatilaṃpaṭaḥ ||
sa vadhyaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ parastrīlubdhako yathā
||46||स्वयंवरविभेदं यः करिष्यत्यतिलंपटः ॥
स वध्यः सहितैः सर्वैः परस्त्रीलुब्धको यथा
paradārakṛtaṃ pāpaṃ strīvadhyā tasya jāyatām ||
anyo'pi yaḥ karotyevamevamastu taducyatām
||47||परदारकृतं पापं स्त्रीवध्या तस्य जायताम् ॥
अन्योऽपि यः करोत्येवमेवमस्तु तदुच्यताम्
sādhāraṇaṃ hariṃ jñātvā tathetyuktvā tathā kṛtam ||
devadānavadaityānāṃ gaṃdharvoragarakṣasām ||
madhye yo'bhimato bhartā sa te satyaṃ bhavediti
||48||साधारणं हरिं ज्ञात्वा तथेत्युक्त्वा तथा कृतम् ॥
देवदानवदैत्यानां गंधर्वोरगरक्षसाम् ॥
मध्ये योऽभिमतो भर्ता स ते सत्यं भवेदिति
tenāsau mohitā pūrvaṃ dṛṣṭidānena karṣitā ||
ādyaṃ saṃmohanaṃ strīṇāṃ cakre dṛṣṭinirīkṣaṇam
||49||तेनासौ मोहिता पूर्वं दृष्टिदानेन कर्षिता ॥
आद्यं संमोहनं स्त्रीणां चक्रे दृष्टिनिरीक्षणम्
evameveti tatkarṇe hastaṃ dattvā yaducyate ||
dadhāti hṛdi yaṃ nārī kāmabāṇaprapīḍitā
||50||एवमेवेति तत्कर्णे हस्तं दत्त्वा यदुच्यते ॥
दधाति हृदि यं नारी कामबाणप्रपीडिता
tameva varayedatra kaścinnāstyeva saṃśayaḥ ||
saṃjāte kalahe pūrvaṃ hariṇā taṃ nivartitum
||51||तमेव वरयेदत्र कश्चिन्नास्त्येव संशयः ॥
संजाते कलहे पूर्वं हरिणा तं निवर्तितुम्
yadā gṛhītā sarvaiḥ sā hariṃ naiva vimuṃcati ||
tvameva bhartā sā''caṣṭe muṃca māṃ vraja dūrataḥ
||52||यदा गृहीता सर्वैः सा हरिं नैव विमुंचति ॥
त्वमेव भर्ता साऽऽचष्टे मुंच मां व्रज दूरतः
muktvā dūraṃ tato viṣṇuḥ praviṣṭaḥ suramaṇḍale ||
tadā sarve ca māmuktvā yathāsthānaṃ svayaṃ gatāḥ
||53||मुक्त्वा दूरं ततो विष्णुः प्रविष्टः सुरमण्डले ॥
तदा सर्वे च मामुक्त्वा यथास्थानं स्वयं गताः
ācaṣṭa vijayā pūrvaṃ sarvāndevānyathākramam ||
sā ca nirīkṣate paścāttaṃ vicārya vimuñcati
||54||आचष्ट विजया पूर्वं सर्वान्देवान्यथाक्रमम् ॥
सा च निरीक्षते पश्चात्तं विचार्य विमुञ्चति
udāsīnaḥ śivaḥ śāṃto gaurīkāṃtastrilocanaḥ ||
nānyāṃ nirīkṣate nityaṃ dhyānāsaktastrilocanaḥ
||55||उदासीनः शिवः शांतो गौरीकांतस्त्रिलोचनः ॥
नान्यां निरीक्षते नित्यं ध्यानासक्तस्त्रिलोचनः
pitāmahoyamityuktaṃ yadā sakhyā tadā tayā ||
namaskṛtya gataṃ dūre kṛtvā maunaṃ na paśyati
||56||पितामहोयमित्युक्तं यदा सख्या तदा तया ॥
नमस्कृत्य गतं दूरे कृत्वा मौनं न पश्यति
ādityaṃ padmakaṃ muñca dahanaṃ dahanātmakam ||
vāti vāto gatā dūre varuṇo me pitā yataḥ
||57||आदित्यं पद्मकं मुञ्च दहनं दहनात्मकम् ॥
वाति वातो गता दूरे वरुणो मे पिता यतः
paulomīvadanāsakto devendro me na rocate
||58||पौलोमीवदनासक्तो देवेन्द्रो मे न रोचते
vadhabaṃdhakṛtacchedabhedadaṇḍavikarṣa ṇam ||
kurvanna kurute saumyaṃ rūpaṃ vaivasvato yamaḥ
||59||वधबंधकृतच्छेदभेददण्डविकर्ष णम् ॥
कुर्वन्न कुरुते सौम्यं रूपं वैवस्वतो यमः
devadānavagaṃdharvadaityapannagarākṣasān
||60||देवदानवगंधर्वदैत्यपन्नगराक्षसान्
dṛṣṭvātyugrāṃstato yāti dṛṣṭo'sau puruṣo ttamaḥ ||
karṇāṃtalocanabhrāṃtavaktraṃ dṛṣṭyāvalokya tam
||61||दृष्ट्वात्युग्रांस्ततो याति दृष्टोऽसौ पुरुषो त्तमः ॥
कर्णांतलोचनभ्रांतवक्त्रं दृष्ट्यावलोक्य तम्
saubhāgyātiśayākrāṃtaṃ ramyaṃ kāmamanoharam ||
saṃjātapulakodbhedasvedavārikaṇāṃkitam
||62||सौभाग्यातिशयाक्रांतं रम्यं काममनोहरम् ॥
संजातपुलकोद्भेदस्वेदवारिकणांकितम्
devadānavadaityendrakrodhadṛṣṭinirīkṣitam ||
ramyaṃ rāmā varaṃ cakre dadau mālāṃ tataḥ svayam
||63||देवदानवदैत्येन्द्रक्रोधदृष्टिनिरीक्षितम् ॥
रम्यं रामा वरं चक्रे ददौ मालां ततः स्वयम्
daityāḥ parasparaṃ procuḥ prekṣya tatsuraceṣṭitam ||
vibhāgaṃ paśya devānāṃ svarge sarve svayaṃ gatāḥ
||64||दैत्याः परस्परं प्रोचुः प्रेक्ष्य तत्सुरचेष्टितम् ॥
विभागं पश्य देवानां स्वर्गे सर्वे स्वयं गताः
pātālasya tale yūyaṃ mānavā dharaṇītale ||
devāstribhuvane yāṃtu na vayaṃ svargagāminaḥ
||65||पातालस्य तले यूयं मानवा धरणीतले ॥
देवास्त्रिभुवने यांतु न वयं स्वर्गगामिनः
mānavāḥ kṣatriyā rājyaṃ kurvaṃtu pṛthivītale ||
pātālaṃ tu parityajya dhātrī yadi tu rakṣyate
||66||मानवाः क्षत्रिया राज्यं कुर्वंतु पृथिवीतले ॥
पातालं तु परित्यज्य धात्री यदि तु रक्ष्यते
daityadānavajaiḥ kaiścidrākṣasaistanna śobhanam ||
atha kiṃ bahunoktena rājā tribhuvane baliḥ
||67||दैत्यदानवजैः कैश्चिद्राक्षसैस्तन्न शोभनम् ॥
अथ किं बहुनोक्तेन राजा त्रिभुवने बलिः
saṃvibhajyātha ratnāni samaṃ rājyaṃ vidhīyatām ||
yāvadevaṃ pragalbhaṃte tāvatpaśyaṃti nāradam
||68||संविभज्याथ रत्नानि समं राज्यं विधीयताम् ॥
यावदेवं प्रगल्भंते तावत्पश्यंति नारदम्
gaganātsamupāyāṃtaṃ dvitīyamiva bhāskaram ||
brahmadaṃḍakarāsaktayuddhapustakadhāriṇam
||69||गगनात्समुपायांतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥
ब्रह्मदंडकरासक्तयुद्धपुस्तकधारिणम्
kṛṣṇājinadharaṃ śāṃtaṃ chatravīṇākamaṇḍalūn ||
mauṃjīguṇatrayāsaktagraṃthipravaramekhalam
||70||कृष्णाजिनधरं शांतं छत्रवीणाकमण्डलून् ॥
मौंजीगुणत्रयासक्तग्रंथिप्रवरमेखलम्
brahmarūpadharaṃ śāṃtaṃ divyarudrākṣabhūṣitam ||
gata kalpakṛtagraṃthisūtramālāvalaṃbitam
||71||ब्रह्मरूपधरं शांतं दिव्यरुद्राक्षभूषितम् ॥
गत कल्पकृतग्रंथिसूत्रमालावलंबितम्
viraṃciharasaṃvādo janmāhaṃkāragarvitaḥ ||
saṃkruddhaiḥ kriyate ko'dya ciṃtātatparamānasam
||72||विरंचिहरसंवादो जन्माहंकारगर्वितः ॥
संक्रुद्धैः क्रियते कोऽद्य चिंतातत्परमानसम्
āyātaṃ nāradaṃ dṛṣṭvā vismitāḥ samupasthitāḥ ||
prabho prasādaḥ kriyatāmāgaṃtavyaṃ gṛhe mama
||73||आयातं नारदं दृष्ट्वा विस्मिताः समुपस्थिताः ॥
प्रभो प्रसादः क्रियतामागंतव्यं गृहे मम
dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ yasya me tvaṃ gṛhāgataḥ ||
ityukto balinā vipro viveśāsuramaṃdire ||
āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca dattvā saṃpūjito dvijaḥ
||74||धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वं गृहागतः ॥
इत्युक्तो बलिना विप्रो विवेशासुरमंदिरे ॥
आसनं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा संपूजितो द्विजः
praviśya sahitāḥ sarve saṃviṣṭā daityadānavāḥ ||
śukreṇa sahito daityo babhāṣe nāradaṃ baliḥ
||75||प्रविश्य सहिताः सर्वे संविष्टा दैत्यदानवाः ॥
शुक्रेण सहितो दैत्यो बभाषे नारदं बलिः
idaṃ rājyamime dārā ime putrā ahaṃ baliḥ ||
brūhi yenātra te kāryaṃ dānaṃ me prathamaṃ vratam
||76||इदं राज्यमिमे दारा इमे पुत्रा अहं बलिः ॥
ब्रूहि येनात्र ते कार्यं दानं मे प्रथमं व्रतम्
nārada uvāca
bhaktyā tuṣyaṃti ye viprāste viprā bhūmidevatāḥ ||
na tu ye pūjitāḥ śaktyā punaryācaṃti te'dhamāḥ
||77||भक्त्या तुष्यंति ये विप्रास्ते विप्रा भूमिदेवताः ॥
न तु ये पूजिताः शक्त्या पुनर्याचंति तेऽधमाः
tvayā'haṃ pūjito hṛṣṭo na vittairme prayojanam ||
hṛṣṭo'haṃ tava rājyena yajñairdānairvrataistathā ||
devaiḥ kṛtaṃ vipriyaṃ te kiṃcitpaśyāmyahaṃ bale ||
tvayā saṃpūjyamāno'pi devarājo na tuṣyati
||79||त्वयाऽहं पूजितो हृष्टो न वित्तैर्मे प्रयोजनम् ॥
हृष्टोऽहं तव राज्येन यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तथा ॥
देवैः कृतं विप्रियं ते किंचित्पश्याम्यहं बले ॥
त्वया संपूज्यमानोऽपि देवराजो न तुष्यति
na kṣamaṃti surāḥ sarve tava rājyaṃ dharātale ||
svarge me tāpako jāto devānāṃ tava vigrahe
||80||न क्षमंति सुराः सर्वे तव राज्यं धरातले ॥
स्वर्गे मे तापको जातो देवानां तव विग्रहे
saṃnahya prathamaṃ yāti yaḥ sainyaṃ śatrubhūmiṣu ||
sa kṣatriyo vijayate tasya rājyaṃ ca vardhate
||81||संनह्य प्रथमं याति यः सैन्यं शत्रुभूमिषु ॥
स क्षत्रियो विजयते तस्य राज्यं च वर्धते
ucchedastava rājyasya bhaviṣyati śrutaṃ mayā ||
evaṃ jñātvā yathāyuktaṃ tacchīghraṃ tu vidhīyatām
||82||उच्छेदस्तव राज्यस्य भविष्यति श्रुतं मया ॥
एवं ज्ञात्वा यथायुक्तं तच्छीघ्रं तु विधीयताम्
baliruvāca
yairguṇaiḥ kurute rājyaṃ rājā tānvada me vibho ||
dānaṃ pātre pradātavyaṃ mayā tvamapi taṃ vada
||83||यैर्गुणैः कुरुते राज्यं राजा तान्वद मे विभो ॥
दानं पात्रे प्रदातव्यं मया त्वमपि तं वद
nārada uvāca
ṣaḍviṃśadguṇasaṃpanno rājā rājyaṃ karoti ca ||
sa rājyaphalamāpnoti śṛṇu tatkathayāmyaham
||84||षड्विंशद्गुणसंपन्नो राजा राज्यं करोति च ॥
स राज्यफलमाप्नोति शृणु तत्कथयाम्यहम्
careddharmānakaṭuko muṃcetsnehamanāstike ||
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ
||85||चरेद्धर्मानकटुको मुंचेत्स्नेहमनास्तिके ॥
अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः
priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ ||
dātā cā''yāmavarjaḥ syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ
||86||प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ॥
दाता चाऽऽयामवर्जः स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः
saṃdadhīta na cānāryānvigṛhṇīyānna baṃdhubhiḥ ||
nānāptaiścārayeccārānkuryātkāryamapīḍayan
||87||संदधीत न चानार्यान्विगृह्णीयान्न बंधुभिः ॥
नानाप्तैश्चारयेच्चारान्कुर्यात्कार्यमपीडयन्
arthānbrūyānna cāpatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ ||
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet
||88||अर्थान्ब्रूयान्न चापत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः ॥
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत्
nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca maṃtraṃ prakāśayet ||
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu
||89||नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मंत्रं प्रकाशयेत् ॥
विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु
āptaiḥ suguptadāraḥ syādrakṣyaścānyo ghṛṇī nṛpaḥ ||
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuṃjīta nā'hitam
||90||आप्तैः सुगुप्तदारः स्याद्रक्ष्यश्चान्यो घृणी नृपः ॥
स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुंजीत नाऽहितम्
asteyaḥ pūjayenmānyānguruṃ sevedamāyayā ||
arcyo devo na dambhena śriyamicchedakutsitām
||91||अस्तेयः पूजयेन्मान्यान्गुरुं सेवेदमायया ॥
अर्च्यो देवो न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम्
seveta praṇayaṃ kṛtvā dakṣaḥ syādatha kālavit ||
sāṃtvavākyaṃ sadā vācyamanugṛhṇanna cākṣipet
||92||सेवेत प्रणयं कृत्वा दक्षः स्यादथ कालवित् ॥
सांत्ववाक्यं सदा वाच्यमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत्
praharenna ca viprāya hatvā śatrūnna śeṣayet ||
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu
||93||प्रहरेन्न च विप्राय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् ॥
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु
evaṃ rājye ciraṃ stheyaṃ yadi śreya ihecchasi ||
tapaḥsvādhyāyadānāni tīrthayātrā''śramāṇi ca
||94||एवं राज्ये चिरं स्थेयं यदि श्रेय इहेच्छसि ॥
तपःस्वाध्यायदानानि तीर्थयात्राऽऽश्रमाणि च
yogenātmaprabodhasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm ||
tvayā saṃsāravairāgyaṃ karttavyaṃ viprapūjanam
||95||योगेनात्मप्रबोधस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥
त्वया संसारवैराग्यं कर्त्तव्यं विप्रपूजनम्
yaṣṭavyaṃ vividhairyajñairdhyeyo nārāyaṇo hariḥ ||
prasaṃgena samāyāto yāsye raivatake girau
||96||यष्टव्यं विविधैर्यज्ञैर्ध्येयो नारायणो हरिः ॥
प्रसंगेन समायातो यास्ये रैवतके गिरौ
tatrāste bhagavānviṣṇurnadī trailokyapāvanī ||
tatrāste ca śivāvṛkṣo bahupuṣpaphalānvitaḥ ||
tatra gatvā kariṣyāmi vrataṃ tadviṣṇuvallabham
||97||तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्नदी त्रैलोक्यपावनी ॥
तत्रास्ते च शिवावृक्षो बहुपुष्पफलान्वितः ॥
तत्र गत्वा करिष्यामि व्रतं तद्विष्णुवल्लभम्
baliruvāca
ko'yaṃ raivatakonāma vrataṃ kiṃ viṣṇuvallabham ||
śivāvṛkṣāstu ke proktāstatkathaṃ kathayasva me
||98||कोऽयं रैवतकोनाम व्रतं किं विष्णुवल्लभम् ॥
शिवावृक्षास्तु के प्रोक्तास्तत्कथं कथयस्व मे
nārada uvāca
purā yugādau daityendra sapakṣāḥ parvatāḥ kṛtāḥ ||
saṃciṃtya brahmaṇā paścādacalāste kṛtāḥ punaḥ
||99||पुरा युगादौ दैत्येन्द्र सपक्षाः पर्वताः कृताः ॥
संचिंत्य ब्रह्मणा पश्चादचलास्ते कृताः पुनः
utpataṃti mahākāyā nipataṃti yadṛcchayā ||
merumaṃdarakailāsā vacasā saṃsthitāḥ sthirāḥ
||100||उत्पतंति महाकाया निपतंति यदृच्छया ॥
मेरुमंदरकैलासा वचसा संस्थिताः स्थिराः
vāritā na sthitā ye tu ta iṃdreṇa sthirīkṛtāḥ ||
merordakṣiṇa śṛṃge tu kumudeti sa parvataḥ
||101||वारिता न स्थिता ये तु त इंद्रेण स्थिरीकृताः ॥
मेरोर्दक्षिण शृंगे तु कुमुदेति स पर्वतः
divyaḥ sapakṣaḥ sauvarṇo divyavṛkṣaiḥ samāvṛtaḥ ||
tasyopari purī divyā vaiṣṇavī viṣṇunā kṛtā
||102||दिव्यः सपक्षः सौवर्णो दिव्यवृक्षैः समावृतः ॥
तस्योपरि पुरी दिव्या वैष्णवी विष्णुना कृता
tasyā madhye gṛhaṃ divyaṃ yasmillam̐kṣmīḥ sadā sthitā ||
meroḥ śṛṃge purī ramyā gṛhaṃ tatra manoramam
||103||तस्या मध्ये गृहं दिव्यं यस्मिल्लँक्ष्मीः सदा स्थिता ॥
मेरोः शृंगे पुरी रम्या गृहं तत्र मनोरमम्
tatrāste sa bhavo devo bhavānī yatra saṃsthitā ||
sabhā māheśvarī ramyā sauvarṇī ratnamaṃḍitā
||104||तत्रास्ते स भवो देवो भवानी यत्र संस्थिता ॥
सभा माहेश्वरी रम्या सौवर्णी रत्नमंडिता
tatrāste bhagavānviṣṇurdevairbrahmādibhirvṛtaḥ ||
tasyāṃ viṣṇuḥ sadā yāti devaṃ draṣṭuṃ maheśvaram
||105||तत्रास्ते भगवान्विष्णुर्देवैर्ब्रह्मादिभिर्वृतः ॥
तस्यां विष्णुः सदा याति देवं द्रष्टुं महेश्वरम्
sauvarṇaiḥ kumudairyasmādasau sarvatra maṃḍitaḥ ||
kumudeti kṛtaṃ nāma devaistatra samāgataiḥ
||106||सौवर्णैः कुमुदैर्यस्मादसौ सर्वत्र मंडितः ॥
कुमुदेति कृतं नाम देवैस्तत्र समागतैः
ekadā bhagavānrudro girau tasminsamāgataḥ ||
draṣṭuṃ tacchikhare ramye tāṃ purīṃ viṣṇupālitām
||107||एकदा भगवान्रुद्रो गिरौ तस्मिन्समागतः ॥
द्रष्टुं तच्छिखरे रम्ये तां पुरीं विष्णुपालिताम्
gṛhāgataṃ haraṃ dṛṣṭvā hariṇā sa tu pūjitaḥ ||
lakṣmyā saṃpūjitā gaurī harṣitā tatra saṃsthitā
||108||गृहागतं हरं दृष्ट्वा हरिणा स तु पूजितः ॥
लक्ष्म्या संपूजिता गौरी हर्षिता तत्र संस्थिता
ekāsanopaviṣṭau tau maṃtrayaṃtau parasparam ||
hareṇa kāraṇaṃ jñātvā tatsarvaṃ kathitaṃ hareḥ
||109||एकासनोपविष्टौ तौ मंत्रयंतौ परस्परम् ॥
हरेण कारणं ज्ञात्वा तत्सर्वं कथितं हरेः
tvayeyaṃ nagarī kāryā maṃdare parvatottame ||
praṣṭavyaḥ kāraṇaṃ nāhamavaśyaṃ tadbhaviṣyati
||110||त्वयेयं नगरी कार्या मंदरे पर्वतोत्तमे ॥
प्रष्टव्यः कारणं नाहमवश्यं तद्भविष्यति
hara eva vijānāti kāraṇaṃ katamo'pi na ||
evaṃ tatheti tau proktvā saṃsthitau parvato'pi saḥ
||111||हर एव विजानाति कारणं कतमोऽपि न ॥
एवं तथेति तौ प्रोक्त्वा संस्थितौ पर्वतोऽपि सः
taṃ dṛṣṭvā saṃgataṃ rudraṃ kumudaḥ svayamāyayau ||
dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ yasya me gṛhamāgatau
||112||तं दृष्ट्वा संगतं रुद्रं कुमुदः स्वयमाययौ ॥
धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे गृहमागतौ
dvābhyāmukto girivaro dadāva kiṃ varaṃ tava ||
ityuktaḥ parvatastābhyāṃ varaṃ vavre sa mūḍhadhīḥ
||113||द्वाभ्यामुक्तो गिरिवरो ददाव किं वरं तव ॥
इत्युक्तः पर्वतस्ताभ्यां वरं वव्रे स मूढधीः
bhaviṣyatkāryahetutvādbhaviṣyati na tadvṛthā ||
yatrāhaṃ tatra vastavyaṃ bhavadbhyāmastu me varaḥ
||114||भविष्यत्कार्यहेतुत्वाद्भविष्यति न तद्वृथा ॥
यत्राहं तत्र वस्तव्यं भवद्भ्यामस्तु मे वरः
matsannidhau samāgatya sthātavyaṃ brahmavāsaram ||
tathetyuktvā sapatnīkau gatau hariharāvubhau
||116||मत्सन्निधौ समागत्य स्थातव्यं ब्रह्मवासरम् ॥
तथेत्युक्त्वा सपत्नीकौ गतौ हरिहरावुभौ
pañcamo yo manuḥ pūrvaṃ raivato nāma viśrutaḥ ||
tasyotpattau tu yadvṛttaṃ kumudāgre śṛṇuṣva tat
||116||पञ्चमो यो मनुः पूर्वं रैवतो नाम विश्रुतः ॥
तस्योत्पत्तौ तु यद्वृत्तं कुमुदाग्रे शृणुष्व तत्
ṛṣirāsīnmahābhāga ṛtavāgiti viśrutaḥ ||
tasyāputrasya putro'bhūdrevatyante mahātmanaḥ
||117||ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः ॥
तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः
sa tasya vidhivaccakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ ||
tathopanayanādyāśca sa cāśīlo'bhavannṛpa
||118||स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः ॥
तथोपनयनाद्याश्च स चाशीलोऽभवन्नृप
yataḥ prabhṛti jāto'sau tataḥ prabhṛtyasāvṛṣiḥ ||
dīrgharogaparāmarśamavāpātīva durddharam
||119||यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृत्यसावृषिः ॥
दीर्घरोगपरामर्शमवापातीव दुर्द्धरम्
mātā cāsya parāmārtiṃ kuṣṭharogābhipīḍitā ||
jagāma cintāṃ sa ṛṣiḥ kimetaditi duḥkhitaḥ
||120||माता चास्य परामार्तिं कुष्ठरोगाभिपीडिता ॥
जगाम चिन्तां स ऋषिः किमेतदिति दुःखितः
mūrkhastu maṃdadhīḥ putro duḥkhaṃ janayate pituḥ ||
amārgago viśeṣeṇa duḥkhādduḥkhataraṃ hi tat
||121||मूर्खस्तु मंदधीः पुत्रो दुःखं जनयते पितुः ॥
अमार्गगो विशेषेण दुःखाद्दुःखतरं हि तत्
aputratā manuṣyāṇāṃ śreyase na kuputratā ||
suhṛdāṃ nopakārāya pitṝṇāṃ nāpi tṛptaye
||122||अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता ॥
सुहृदां नोपकाराय पितॄणां नापि तृप्तये
suputro hṛdaye'bhyeti mātāpitrordinedine ||
pitrorduḥkhāya dhigjanma tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ
||123||सुपुत्रो हृदयेऽभ्येति मातापित्रोर्दिनेदिने ॥
पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः
dhanyāste tanayā ye syuḥ savarlokābhisaṃmatāḥ ||
paropakāriṇaḥ śāṃtāḥ sādhukarmaṇyanuvratāḥ
||124||धन्यास्ते तनया ये स्युः सवर्लोकाभिसंमताः ॥
परोपकारिणः शांताः साधुकर्मण्यनुव्रताः
anirvṛtaṃ nirānaṃdaṃ duḥkhaśokapariplutam ||
narakāya na svargāya kuputratvaṃ hi janminaḥ
||125||अनिर्वृतं निरानंदं दुःखशोकपरिप्लुतम् ॥
नरकाय न स्वर्गाय कुपुत्रत्वं हि जन्मिनः
karoti suhṛdāṃ dainyamahitānāṃ tathā mudam ||
akāle tu jarāṃ pitroḥ kuputraḥ kurute kila
||126||करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् ॥
अकाले तु जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते किल
nārada uvāca
evaṃ so'tyantaduṣṭasya putrasya caritairmuniḥ ||
dahyamānamanovṛttirvṛddhagargamapṛcchata
||127||एवं सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः ॥
दह्यमानमनोवृत्तिर्वृद्धगर्गमपृच्छत
ṛtavāguvāca
suvratena purā vedā adhītā vidhinā mayā ||
samāpya vidyā vidhavatkṛto dāraparigrahaḥ
||128||सुव्रतेन पुरा वेदा अधीता विधिना मया ॥
समाप्य विद्या विधवत्कृतो दारपरिग्रहः
sadāreṇa hi yāḥ kāryāḥ śrautasmārttādikāḥ kriyāḥ ||
tāḥ kṛtāśca vidhānena kāmaṃ samanurudhya ca
||129||सदारेण हि याः कार्याः श्रौतस्मार्त्तादिकाः क्रियाः ॥
ताः कृताश्च विधानेन कामं समनुरुध्य च
putrārthaṃ janitaścāyaṃ puṃnāmno vicyutau mune ||
so'yaṃ kimātmadoṣeṇa māturdoṣeṇa kiṃ mama ||
asmadduḥkhāvaho jāto dauḥśīlyādvada kovida
||130||पुत्रार्थं जनितश्चायं पुंनाम्नो विच्युतौ मुने ॥
सोऽयं किमात्मदोषेण मातुर्दोषेण किं मम ॥
अस्मद्दुःखावहो जातो दौःशील्याद्वद कोविद
garga uvāca
revatyante muniśreṣṭha jāto'yaṃ tanayastava ||
tena duḥkhāya te duṣṭe kāle yasmādajāyata
||131||रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव ॥
तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत
tavāpacāro naivāsya māturnāpi kulasya ca ||
anyaddauḥśīlyahetutvaṃ revatyaṃta upāgatam
||132||तवापचारो नैवास्य मातुर्नापि कुलस्य च ॥
अन्यद्दौःशील्यहेतुत्वं रेवत्यंत उपागतम्
revatī aśvinormadhyamāśleṣāmaghayostathā ||
jyeṣṭhāmūlarkṣayoḥ proktaṃ gaṃḍāṃtaṃ tu bhayāvaham
||133||रेवती अश्विनोर्मध्यमाश्लेषामघयोस्तथा ॥
ज्येष्ठामूलर्क्षयोः प्रोक्तं गंडांतं तु भयावहम्
gaṃḍatraye tu ye jātā naranārīturaṃgamāḥ ||
tiṣṭhaṃti na ciraṃ gehe tiṣṭhanto'pi bhayaṃkarāḥ ||
evamukto'tha gargeṇa cukrodhātīva kopanaḥ
||134||गंडत्रये तु ये जाता नरनारीतुरंगमाः ॥
तिष्ठंति न चिरं गेहे तिष्ठन्तोऽपि भयंकराः ॥
एवमुक्तोऽथ गर्गेण चुक्रोधातीव कोपनः
ṛtavāguvāca
yasmānmamaika putrasya revatyante samudbhavaḥ
||135||यस्मान्ममैक पुत्रस्य रेवत्यन्ते समुद्भवः
revatī kiṃ na jānāti māṃ vipraḥ śāpayiṣyati ||
jājvalyamānā gaganāttasmātpatatu revatī
||136||रेवती किं न जानाति मां विप्रः शापयिष्यति ॥
जाज्वल्यमाना गगनात्तस्मात्पततु रेवती
nārada uvāca
tenaivaṃ vyāhṛte vākye revatyṛkṣaṃ papāta ha ||
paśyataḥ sarvalokasya vismayāviṣṭacetasaḥ
||137||तेनैवं व्याहृते वाक्ये रेवत्यृक्षं पपात ह ॥
पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः
īśvarecchāprabhāvena patitā girimūrddhani ||
revatyṛkṣaṃ nipatitaṃ kumudādrau samantataḥ
||138||ईश्वरेच्छाप्रभावेन पतिता गिरिमूर्द्धनि ॥
रेवत्यृक्षं निपतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः
surāṣṭradeśe sa prāptaḥ patito bhūtale śubhe ||
himācalasya putro ya ujjayaṃto girirmahān
||139||सुराष्ट्रदेशे स प्राप्तः पतितो भूतले शुभे ॥
हिमाचलस्य पुत्रो य उज्जयंतो गिरिर्महान्
kumudena samaṃ maitrī kṛtā pūrvaṃ parasparam ||
yatra tvaṃ sthāsyase sthātā tatrāhamapi niścitam
||140||कुमुदेन समं मैत्री कृता पूर्वं परस्परम् ॥
यत्र त्वं स्थास्यसे स्थाता तत्राहमपि निश्चितम्
iti kṛtvā gṛhītvātha gaṃgāvāri sayāmunam ||
sārasvataṃ tathā puṇyaṃ siṃcituṃ taṃ samāgataḥ
||141||इति कृत्वा गृहीत्वाथ गंगावारि सयामुनम् ॥
सारस्वतं तथा पुण्यं सिंचितुं तं समागतः
āhūtasaṃplavaṃ yāvatsaṃsthitau tau parasparam ||
kumudādriśca tatpātātkhyāto raivatako'bhavat
||142||आहूतसंप्लवं यावत्संस्थितौ तौ परस्परम् ॥
कुमुदाद्रिश्च तत्पातात्ख्यातो रैवतकोऽभवत्
atīva ramyaḥ sarvasyāṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||
kumudādriśca sauvarṇo revatīcyavanātpunaḥ
||143||अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
कुमुदाद्रिश्च सौवर्णो रेवतीच्यवनात्पुनः
paṃkajābhaḥ sa bāhyena jāto varṇena bhūpate ||
meruvarṇaḥ sa madhye tu sauvarṇaḥ parvatottamaḥ
||144||पंकजाभः स बाह्येन जातो वर्णेन भूपते ॥
मेरुवर्णः स मध्ये तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः
tataḥ sañjanayāmāsa kanyāṃ raivatako giriḥ ||
revatīkāṃti saṃbhūtāṃ revatīsadṛśānanām
||145||ततः सञ्जनयामास कन्यां रैवतको गिरिः ॥
रेवतीकांति संभूतां रेवतीसदृशाननाम्
pramuco nāma rājarṣistena dṛṣṭā varāṃganā ||
pitṛvadrevatīnāma kṛtaṃ tasyā nṛpottama
||146||प्रमुचो नाम राजर्षिस्तेन दृष्टा वरांगना ॥
पितृवद्रेवतीनाम कृतं तस्या नृपोत्तम
revatīti ca vikhyātā sā sarvatra varāṃganā ||
sarvatejomayaṃ sthānaṃ sarvatīrthajalāśrayam
||147||रेवतीति च विख्याता सा सर्वत्र वरांगना ॥
सर्वतेजोमयं स्थानं सर्वतीर्थजलाश्रयम्
gaṃgājalapravāhaiśca saṃyuktaṃ yāmunaistathā ||
sthitaṃ sārasvataṃ toyaṃ tatra garteṣu tattrayam
||148||गंगाजलप्रवाहैश्च संयुक्तं यामुनैस्तथा ॥
स्थितं सारस्वतं तोयं तत्र गर्तेषु तत्त्रयम्
vikhyātaṃ revatīkuṃḍaṃ yatra jātā ca revatī ||
smaraṇāddarśanātsnānātsarvapāpakṣayo bhavet
||149||विख्यातं रेवतीकुंडं यत्र जाता च रेवती ॥
स्मरणाद्दर्शनात्स्नानात्सर्वपापक्षयो भवेत्
sā bālā varddhitā tena pramuṃcena mahātmanā ||
yauvanaṃ tu tayā prāptaṃ tasminraivatake girau
||150||सा बाला वर्द्धिता तेन प्रमुंचेन महात्मना ॥
यौवनं तु तया प्राप्तं तस्मिन्रैवतके गिरौ
tāṃ tu yauvanasaṃpannāṃ dṛṣṭvā'tha pramuco muni ||
ekāṃte cintayāmāsa ko'syā bhartā bhaviṣyati
||151||तां तु यौवनसंपन्नां दृष्ट्वाऽथ प्रमुचो मुनि ॥
एकांते चिन्तयामास कोऽस्या भर्ता भविष्यति
hūtvāhūtvā sa papraccha guruṃ vahniṃ dvijottamaḥ ||
prasādaṃ kuru me brūhi ko'syā bhartā bhaviṣyati
||152||हूत्वाहूत्वा स पप्रच्छ गुरुं वह्निं द्विजोत्तमः ॥
प्रसादं कुरु मे ब्रूहि कोऽस्या भर्ता भविष्यति
anyo'syāḥ sadṛśaḥ ko'pi vaṃśe nāsti karomi kim ||
vahnikuṇḍātsamutthāya proktavānhavyavāhanaḥ
||153||अन्योऽस्याः सदृशः कोऽपि वंशे नास्ति करोमि किम् ॥
वह्निकुण्डात्समुत्थाय प्रोक्तवान्हव्यवाहनः
śṛṇu me vacanaṃ vipra yo'syā bhartā bhaviṣyati ||
priyavratānvayabhavo mahābalaparākramaḥ
||154||शृणु मे वचनं विप्र योऽस्या भर्ता भविष्यति ॥
प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः
putro vikramaśīlasya kāliṃdījaṭharodbhavaḥ ||
durdamo nāma bhavitā bhartā hyasyā mahīpatiḥ
||155||पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिंदीजठरोद्भवः ॥
दुर्दमो नाम भविता भर्ता ह्यस्या महीपतिः
atrāṃtare samāyāto durdamaḥ sa mahīpatiḥ ||
girau mṛgavadhākāṃkṣī muniṃ gehe na paśyati ||
priye'yi tātaḥ kva gata ehi satyaṃ bravīhi me
||156||अत्रांतरे समायातो दुर्दमः स महीपतिः ॥
गिरौ मृगवधाकांक्षी मुनिं गेहे न पश्यति ॥
प्रियेऽयि तातः क्व गत एहि सत्यं ब्रवीहि मे
nārada uvāca
agniśālāsthitenaiva tacchrutaṃ vacanaṃ priyam ||
priyetyāmantraṇaṃ ko'yaṃ karoti mama veśmani
||157||अग्निशालास्थितेनैव तच्छ्रुतं वचनं प्रियम् ॥
प्रियेत्यामन्त्रणं कोऽयं करोति मम वेश्मनि
sa dadarśa mahātmānaṃ rājānaṃ durdamaṃ muniḥ ||
jaharṣa durdamaṃ dṛṣṭvā muniḥ prāha sa gautamam
||158||स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्दमं मुनिः ॥
जहर्ष दुर्दमं दृष्ट्वा मुनिः प्राह स गौतमम्
śiṣyaṃ vinayasampannamarghyaṃ pādyaṃ samānaya ||
ekaṃ tāvadayaṃ bhūpaścirakālādupāgataḥ
||159||शिष्यं विनयसम्पन्नमर्घ्यं पाद्यं समानय ॥
एकं तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः
jāmātā sāṃprataṃ rājā yogyāsya ca sutā mama ||
tataḥ sa ciṃtayāmāsa rājā jāmātṛ kāraṇam
||160||जामाता सांप्रतं राजा योग्यास्य च सुता मम ॥
ततः स चिंतयामास राजा जामातृ कारणम्
maunena vidhinā rājā jagṛhe'rghyaṃ dvijājñayā ||
tamāsanagataṃ vipro gṛhītārghyaṃ mahāmuniḥ
||161||मौनेन विधिना राजा जगृहेऽर्घ्यं द्विजाज्ञया ॥
तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घ्यं महामुनिः
prastutaṃ prāha rājendraṃ nṛpate kuśalaṃ pure ||
kośe bale ca mitre ca bhṛtyāmātya prajāsu ca ||
tathātmani mahābāho yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam
||162||प्रस्तुतं प्राह राजेन्द्रं नृपते कुशलं पुरे ॥
कोशे बले च मित्रे च भृत्यामात्य प्रजासु च ॥
तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्
patnī ca te kuśalinī yā'tra sthāne hi tiṣṭhati ||
anyāsāṃ kuśalaṃ brūhi yāḥ saṃti tava maṃdire
||163||पत्नी च ते कुशलिनी याऽत्र स्थाने हि तिष्ठति ॥
अन्यासां कुशलं ब्रूहि याः संति तव मंदिरे
rājovāca
tvatprasādādakuśalaṃ nāsti rājye kvacinmama ||
jātakautūhalo'smyasmi mama bhāryā'tra kā mune
||164||त्वत्प्रसादादकुशलं नास्ति राज्ये क्वचिन्मम ॥
जातकौतूहलोऽस्म्यस्मि मम भार्याऽत्र का मुने
pramuca uvāca
revatī te varā bhāryā kiṃ na vetsi nṛpottama ||
trailokyasundarī yā tu kathaṃ sā vismṛtā tava
||165||रेवती ते वरा भार्या किं न वेत्सि नृपोत्तम ॥
त्रैलोक्यसुन्दरी या तु कथं सा विस्मृता तव
rājovāca
subhadrāṃ śāṃtapāpāṃ ca kāverītanayāṃ tathā ||
sūrātmajānujātāṃ ca kadaṃbāṃ ca varaprajām
||166||सुभद्रां शांतपापां च कावेरीतनयां तथा ॥
सूरात्मजानुजातां च कदंबां च वरप्रजाम्
vipāṭhāṃ naṃdinīṃ caiva vedmi bhāryāṃ gṛhe mama ||
tiṣṭhanti naiva jānāmi bhāryā me revatī kutaḥ
||367||विपाठां नंदिनीं चैव वेद्मि भार्यां गृहे मम ॥
तिष्ठन्ति नैव जानामि भार्या मे रेवती कुतः
ṛṣiruvāca
priyeti sāṃprataṃ proktā revatī sā priyā tava ||
tadanyathā na bhavitā vacanaṃ nṛpasattama
||168||प्रियेति सांप्रतं प्रोक्ता रेवती सा प्रिया तव ॥
तदन्यथा न भविता वचनं नृपसत्तम
rājovāca
nāsti bhāvakṛto doṣaḥ kṣamyatāṃ tadvaco mama ||
vinirgataṃ vacovaktrānnāhaṃ jāne dvijottama
||169||नास्ति भावकृतो दोषः क्षम्यतां तद्वचो मम ॥
विनिर्गतं वचोवक्त्रान्नाहं जाने द्विजोत्तम
ṛṣiruvāca
nāsti bhāvakṛto doṣaḥ parivedmi kuruṣva tat ||
vahninā kathitastvaṃ me jāmātādya bhaviṣyasi
||170||नास्ति भावकृतो दोषः परिवेद्मि कुरुष्व तत् ॥
वह्निना कथितस्त्वं मे जामाताद्य भविष्यसि
ityādivacanai rājā bhāryā mene sa revatīm ||
ṛṣistathodyataḥ kartuṃ vivāhaṃ vidhi pūrvakam ||
uvāca kanyā pitaraṃ kiñcinme śrūyatāṃ pitaḥ
||171||इत्यादिवचनै राजा भार्या मेने स रेवतीम् ॥
ऋषिस्तथोद्यतः कर्तुं विवाहं विधि पूर्वकम् ॥
उवाच कन्या पितरं किञ्चिन्मे श्रूयतां पितः
yadi me patinā tāta vivāhaṃ kartumicchasi ||
revatyṛkṣaṃ vivāhaṃ me tatkarotu prasādataḥ
||172||यदि मे पतिना तात विवाहं कर्तुमिच्छसि ॥
रेवत्यृक्षं विवाहं मे तत्करोतु प्रसादतः
ṛṣiruvāca
revatyṛkṣaśca na vai bhadre candrayoge divi sthitam ||
ṛkṣāṇyanyānyapi saṃti subhrūrvaivāhakāni ca
||173||रेवत्यृक्षश्च न वै भद्रे चन्द्रयोगे दिवि स्थितम् ॥
ऋक्षाण्यन्यान्यपि संति सुभ्रूर्वैवाहकानि च
kanyovāca
tāta tena vinā kālo vikalaḥ pratibhāti me ||
vivāho vikale tāta madvidhāyāḥ kathaṃ bhavet ||
pramuñca uvāca ||
ṛtavāgiti vikhyātastapasvī revatīṃ prati ||
cakāra kopaṃ kruddhena tenarkṣaṃ tannipātitam
||175||तात तेन विना कालो विकलः प्रतिभाति मे ॥
विवाहो विकले तात मद्विधायाः कथं भवेत् ॥
प्रमुञ्च उवाच ॥
ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति ॥
चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं तन्निपातितम्
mayā cāsmai pratijñātā bhāryeti viditaṃ tava ||
na cecchasi vivāhaṃ tvaṃ saṃkaṭaṃ naḥ samāgatam
||176||मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति विदितं तव ॥
न चेच्छसि विवाहं त्वं संकटं नः समागतम्
kanyovāca
ṛtavāgeva sa muniḥ kimetattaptavānsvayam ||
na tvayā mama tātena brahmabandhoḥ sutā'smi kim
||177||ऋतवागेव स मुनिः किमेतत्तप्तवान्स्वयम् ॥
न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुताऽस्मि किम्
ṛṣiruvāca
brahmabandhoḥ sutā na tvaṃ tapasvī nāsti me'dhikaḥ ||
sutā tvaṃ ca mayā deyā nānyatkartuṃ samutsahe
||178||ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं तपस्वी नास्ति मेऽधिकः ॥
सुता त्वं च मया देया नान्यत्कर्तुं समुत्सहे
kanyovāca
tapasvī yadi me tātastatkimṛkṣamidaṃ divi ||
samāropya vivāho me kasmānna kriyate punaḥ
||179||तपस्वी यदि मे तातस्तत्किमृक्षमिदं दिवि ॥
समारोप्य विवाहो मे कस्मान्न क्रियते पुनः
ṛṣiruvāca
evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhadre prītimatī bhava ||
āropayāmīndumārge revatyṛkṣaṃ kṛte tava
||180||एवं भवतु भद्रं ते भद्रे प्रीतिमती भव ॥
आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव
tatastapaḥprabhāvena revatyṛkṣaṃ mahāmuniḥ ||
yathā pūrvaṃ tathā cakre somayogi dvijottamaḥ ||
vivāhaṃ duhituḥ kṛtvā jāmātaramuvāca ha
||181||ततस्तपःप्रभावेन रेवत्यृक्षं महामुनिः ॥
यथा पूर्वं तथा चक्रे सोमयोगि द्विजोत्तमः ॥
विवाहं दुहितुः कृत्वा जामातरमुवाच ह
audvāhikaṃ te bhūpāla kathyatāṃ kiṃ dadāmyaham ||
duṣprāpamapi dāsyāmi vidyate me mahattapaḥ
||182||औद्वाहिकं ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् ॥
दुष्प्रापमपि दास्यामि विद्यते मे महत्तपः
rājovāca
manoḥ svāyaṃbhuvasyāhamutpannaḥ saṃtatau mune ||
manvaṃtarādhipaṃ putraṃ tvatprasādādvṛṇomyaham
||183||मनोः स्वायंभुवस्याहमुत्पन्नः संततौ मुने ॥
मन्वंतराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद्वृणोम्यहम्
ṛṣiruvāca
bhaviṣyati mahīpālo mahābalaparākramaḥ ||
revatī revatīkuṇḍe snātvā putraṃ janiṣyati
||184||भविष्यति महीपालो महाबलपराक्रमः ॥
रेवती रेवतीकुण्डे स्नात्वा पुत्रं जनिष्यति
evaṃ kṛtvā gato rājā sā ca putramajījanat ||
raivateti kṛtaṃ nāma babhūva sa manurnṛpaḥ
||185||एवं कृत्वा गतो राजा सा च पुत्रमजीजनत् ॥
रैवतेति कृतं नाम बभूव स मनुर्नृपः
amunā ca tadā proktamasminraivatake girau ||
striyaḥ snānaṃ kariṣyaṃti tāsāṃ putrā mahābalāḥ ||
dīrghāyuṣo bhaviṣyaṃti duḥkhadāridryavarjitāḥ
||186||अमुना च तदा प्रोक्तमस्मिन्रैवतके गिरौ ॥
स्त्रियः स्नानं करिष्यंति तासां पुत्रा महाबलाः ॥
दीर्घायुषो भविष्यंति दुःखदारिद्र्यवर्जिताः
nārada uvāca
ityukte parvato rājandīrgho bhūtvā papāta saḥ ||
etau tau saṃsmṛtau devau sabhāryau hariśaṃkarau
||187||इत्युक्ते पर्वतो राजन्दीर्घो भूत्वा पपात सः ॥
एतौ तौ संस्मृतौ देवौ सभार्यौ हरिशंकरौ
smṛtamātrau tadā''yātau tena baddhau purā yataḥ ||
yatrāhaṃ tatra sthātavyaṃ bhavadbhyāmiti niścitam
||188||स्मृतमात्रौ तदाऽऽयातौ तेन बद्धौ पुरा यतः ॥
यत्राहं तत्र स्थातव्यं भवद्भ्यामिति निश्चितम्
ato viṣṇuharau devau sthitau tau parvatottame ||
girau raivatake ramye svarṇarekhānadījale ||
ārādhayaddhariṃ devaṃ revatī tāṃ ca sobravīt
||189||अतो विष्णुहरौ देवौ स्थितौ तौ पर्वतोत्तमे ॥
गिरौ रैवतके रम्ये स्वर्णरेखानदीजले ॥
आराधयद्धरिं देवं रेवती तां च सोब्रवीत्
bhavatāccaṃdrayogaste gagane brāhmaṇājñayā ||
anyadvṛṇīṣva tuṣṭo'haṃ varaṃ manasi yatsthitam
||190||भवताच्चंद्रयोगस्ते गगने ब्राह्मणाज्ञया ॥
अन्यद्वृणीष्व तुष्टोऽहं वरं मनसि यत्स्थितम्
revatyuvāca
girau raivatake deva sthātavyaṃ bhavatā sadā ||
mayā snānaṃ kṛtaṃ yatra tatra snāsyaṃti ye janāḥ
||191||गिरौ रैवतके देव स्थातव्यं भवता सदा ॥
मया स्नानं कृतं यत्र तत्र स्नास्यंति ये जनाः
teṣāṃ viṣṇupure vāso bhavatviti vṛtaṃ mayā ||
evamastu tadā procya girau raivatake sthitaḥ ||
dāmodaraścaturbāhuḥ svayaṃ rudropi saṃsthitaḥ
||192||तेषां विष्णुपुरे वासो भवत्विति वृतं मया ॥
एवमस्तु तदा प्रोच्य गिरौ रैवतके स्थितः ॥
दामोदरश्चतुर्बाहुः स्वयं रुद्रोपि संस्थितः
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ saṃsthitā viṣṇunā saha ||
kṣīrode mathyamāne tu yadā vṛkṣaḥ samutthitaḥ
||193||गंगाद्याः सरितः सर्वाः संस्थिता विष्णुना सह ॥
क्षीरोदे मथ्यमाने तु यदा वृक्षः समुत्थितः
āmardde devadaityānāṃ tena sāmardakī smṛtā ||
asminvṛkṣe sthitā lakṣmīḥ sadā pitṛgṛhe nṛpa
||194||आमर्द्दे देवदैत्यानां तेन सामर्दकी स्मृता ॥
अस्मिन्वृक्षे स्थिता लक्ष्मीः सदा पितृगृहे नृप
śivālakṣmīḥ smṛto vṛkṣaḥ sevyate surasattamaiḥ ||
devairbrahmādibhiḥ sarvairvṛkṣo'sau vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ
||195||शिवालक्ष्मीः स्मृतो वृक्षः सेव्यते सुरसत्तमैः ॥
देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्वृक्षोऽसौ वैष्णवः स्मृतः
sarvaiḥ saṃciṃtya mukto'sau girau raivatake purā ||
asya vṛkṣasya yātrāṃ ye kariṣyaṃti harerdine
||196||सर्वैः संचिंत्य मुक्तोऽसौ गिरौ रैवतके पुरा ॥
अस्य वृक्षस्य यात्रां ये करिष्यंति हरेर्दिने
phālgune ca site pakṣa ekādaśyāṃ nṛpottama ||
teṣāṃ putrāśca pautrāśca bhaviṣyaṃti guṇādhikāḥ ||
prāṃte viṣṇupure vāso jāyatenātra saṃśayaḥ
||197||फाल्गुने च सिते पक्ष एकादश्यां नृपोत्तम ॥
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति गुणाधिकाः ॥
प्रांते विष्णुपुरे वासो जायतेनात्र संशयः
baliruvāca
kathametadvrataṃ kāryaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇuvallabham ||
rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadvada
||198||कथमेतद्व्रतं कार्यं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् ॥
रात्रौ जागरणं कार्यं विधिना केन तद्वद
nārada uvāca
phālgunasya site pakṣa ekādaśyāmupoṣitaḥ ||
snātvā nadyāṃ taḍāge vā vāpyāṃ kūpe gṛhe'pi vā
||199||फाल्गुनस्य सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः ॥
स्नात्वा नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽपि वा
gatvā girau vane vā'pi yatra sā prāpyate śivā ||
pūjyā puṣpaiḥ śubhai rātrau kāryaṃ jāgaraṇaṃ naraiḥ
||200||गत्वा गिरौ वने वाऽपि यत्र सा प्राप्यते शिवा ॥
पूज्या पुष्पैः शुभै रात्रौ कार्यं जागरणं नरैः
aṣṭādhikaśataiḥ kāryā phalaistasyāḥ pradakṣiṇā ||
pradakṣiṇīkṛtya nagaṃ bhoktavyaṃ tu phalaṃ naraiḥ
||201||अष्टाधिकशतैः कार्या फलैस्तस्याः प्रदक्षिणा ॥
प्रदक्षिणीकृत्य नगं भोक्तव्यं तु फलं नरैः
karakaṃ jalapūrṇaṃ tu karttavyaṃ pātrasaṃyutam ||
haviṣyānnaṃ tu karttavyaṃ dīpaḥ kāryo vidhānataḥ
||202||करकं जलपूर्णं तु कर्त्तव्यं पात्रसंयुतम् ॥
हविष्यान्नं तु कर्त्तव्यं दीपः कार्यो विधानतः
evaṃ jāgaraṇaṃ kāryaṃ kathāśravaṇatatparaiḥ ||
mucyaṃte dehinaḥ pāpaiḥ kalijaiḥ kāyasaṃbhavaiḥ
||203||एवं जागरणं कार्यं कथाश्रवणतत्परैः ॥
मुच्यंते देहिनः पापैः कलिजैः कायसंभवैः
dehāṃte te narāḥ sarve pūjyaṃte harimaṃdire
||204||देहांते ते नराः सर्वे पूज्यंते हरिमंदिरे
sārasvata uvāca
ityuktvā nārado daityaṃ yayau raivatakaṃ girim ||
daityendro maṃtrayāmāsa kiṃkāryaṃ sāṃprataṃ mayā
||205||इत्युक्त्वा नारदो दैत्यं ययौ रैवतकं गिरिम् ॥
दैत्येन्द्रो मंत्रयामास किंकार्यं सांप्रतं मया
na rocate suraiḥ sārddhaṃ vigraho me surottamāḥ
||206||न रोचते सुरैः सार्द्धं विग्रहो मे सुरोत्तमाः
maṃtriṇa ūcuḥ
nāsti kṣamā bhṛśaṃ teṣāṃ kṣatriyāṇāṃ gṛhe satām ||
aśaktamapi maṃsyaṃte svayamāyāṃti te yataḥ ||
tasmātsvayaṃ prayāsyāmo devendraṃ sahitā vayam
||207||नास्ति क्षमा भृशं तेषां क्षत्रियाणां गृहे सताम् ॥
अशक्तमपि मंस्यंते स्वयमायांति ते यतः ॥
तस्मात्स्वयं प्रयास्यामो देवेन्द्रं सहिता वयम्
iti śrutvā dadau ḍhakkāṃ prathamaṃ suravigrahe ||
gṛhītvā vāhinīṃ daityāḥ prasthitā meru parvate
||208||इति श्रुत्वा ददौ ढक्कां प्रथमं सुरविग्रहे ॥
गृहीत्वा वाहिनीं दैत्याः प्रस्थिता मेरु पर्वते
yatra sā nagarī ramyā devarājasya pūrvataḥ ||
āgacchamānāṃ tāṃ jñātvā vāhinīṃ meruparvate
||209||यत्र सा नगरी रम्या देवराजस्य पूर्वतः ॥
आगच्छमानां तां ज्ञात्वा वाहिनीं मेरुपर्वते
devarājasamādeśāccalitā deva vāhinī ||
sumeroḥ pūrvadigbhāge yuddhamāsītparasparam
||210||देवराजसमादेशाच्चलिता देव वाहिनी ॥
सुमेरोः पूर्वदिग्भागे युद्धमासीत्परस्परम्
devasainyaṃ yadā sarvaṃ daityasainyenasaṃyutam ||
mahāpralayasādṛśyaṃ yuddhaṃ vṛttaṃ tadā tayoḥ
||211||देवसैन्यं यदा सर्वं दैत्यसैन्येनसंयुतम् ॥
महाप्रलयसादृश्यं युद्धं वृत्तं तदा तयोः
airāvaṇaṃ samāruhya devarājaḥ samāgataḥ ||
rathamāruhya daityendro yuddhāyānye samāgatāḥ
||212||ऐरावणं समारुह्य देवराजः समागतः ॥
रथमारुह्य दैत्येन्द्रो युद्धायान्ये समागताः
devā yajñabhujo yasmāttasmānna yuddha kāṃkṣiṇaḥ ||
airāvaṇo baliṃ dṛṣṭvā na cacālāgrato mṛdhe
||213||देवा यज्ञभुजो यस्मात्तस्मान्न युद्ध कांक्षिणः ॥
ऐरावणो बलिं दृष्ट्वा न चचालाग्रतो मृधे
saṃgrāme vimukho yāti diggajaiḥ pariveṣṭitaḥ ||
adhvare bāhunā yena saṃkalpaṃ kṛtavānbaliḥ
||214||संग्रामे विमुखो याति दिग्गजैः परिवेष्टितः ॥
अध्वरे बाहुना येन संकल्पं कृतवान्बलिः
tena vai sa surānsarvānvārayāmāsa saṃyuge ||
vāritā vimukhā yāṃti devarājaḥ karotu kim
||215||तेन वै स सुरान्सर्वान्वारयामास संयुगे ॥
वारिता विमुखा यांति देवराजः करोतु किम्
kuliśaṃ na kurute karma bhujamuktaṃ na gacchati
||216||कुलिशं न कुरुते कर्म भुजमुक्तं न गच्छति
evaṃ bahūni yuddhāni nivṛttāni tadā tayoḥ ||
na haṃtuṃ śakyaṃte yuddhe devairdaityā mahābalāḥ
||217||एवं बहूनि युद्धानि निवृत्तानि तदा तयोः ॥
न हंतुं शक्यंते युद्धे देवैर्दैत्या महाबलाः
balākāṃkṣāḥ sthitā devā guruṇā te prabodhitāḥ ||
amarā devatāḥ sarva iti śukreṇa vāritāḥ
||218||बलाकांक्षाः स्थिता देवा गुरुणा ते प्रबोधिताः ॥
अमरा देवताः सर्व इति शुक्रेण वारिताः
avatāraṃ harerjñātvā pañcamaṃ vāmanaṃ sthitam ||
atihṛṣṭo'marāvatyāṃ rājyaṃ cakre sureśvaraḥ
||219||अवतारं हरेर्ज्ञात्वा पञ्चमं वामनं स्थितम् ॥
अतिहृष्टोऽमरावत्यां राज्यं चक्रे सुरेश्वरः
nanartta yuddhe daityendraḥ svagṛhe yajate surān ||
pātālābhisṛtā daityā rājyaṃ kurvaṃti mānavāḥ
||220||ननर्त्त युद्धे दैत्येन्द्रः स्वगृहे यजते सुरान् ॥
पातालाभिसृता दैत्या राज्यं कुर्वंति मानवाः
tadā devagaṇāḥ sarve mantrayanti suraiḥ saha ||
daityo lokadvayaṃ śāsti svargaṃ śāsti sureśvaraḥ
||221||तदा देवगणाः सर्वे मन्त्रयन्ति सुरैः सह ॥
दैत्यो लोकद्वयं शास्ति स्वर्गं शास्ति सुरेश्वरः
kṣaṃtavyaṃ tāvadevāsya vāmano raivataṃ girim ||
yāvadyāti suraiḥ kāryaṃ maunaṃ daityajitairapi
||222||क्षंतव्यं तावदेवास्य वामनो रैवतं गिरिम् ॥
यावद्याति सुरैः कार्यं मौनं दैत्यजितैरपि
yadāprabhṛti sañjāto vāmano dharaṇītale ||
tadāprabhṛti daityānāṃ dunirmittāni jajñire
||223||यदाप्रभृति सञ्जातो वामनो धरणीतले ॥
तदाप्रभृति दैत्यानां दुनिर्मित्तानि जज्ञिरे
śivā praviśya nagare rauti sā visvaraṃ niśi ||
bhramanti nagare kākā divārātraṃ virāviṇaḥ
||224||शिवा प्रविश्य नगरे रौति सा विस्वरं निशि ॥
भ्रमन्ति नगरे काका दिवारात्रं विराविणः
sarppāḥ sarppaṃti geheṣu kṛṣṇā raudrā viṣolbaṇāḥ ||
kaṃkā gṛdhrā bakā bhrāṃtā bhramanti nagaropari
||225||सर्प्पाः सर्प्पंति गेहेषु कृष्णा रौद्रा विषोल्बणाः ॥
कंका गृध्रा बका भ्रांता भ्रमन्ति नगरोपरि
jāyante vimukhā garbhāḥ strīṣu goṣu mṛgīṣu vā ||
ghṛtaṃ dugdhaṃ ca naivāsti tile tailaṃ na vidyate
||226||जायन्ते विमुखा गर्भाः स्त्रीषु गोषु मृगीषु वा ॥
घृतं दुग्धं च नैवास्ति तिले तैलं न विद्यते
jane jānapado nityaṃ yudhyate ca parasparam ||
kālī karālavadanā dīrghakeśī vilocanā
||227||जने जानपदो नित्यं युध्यते च परस्परम् ॥
काली करालवदना दीर्घकेशी विलोचना
ajñātā rudatī yāti nagare sā gṛhaṃ prati ||
ko'yaṃ na jñāyate kasmāttapasvī bhasmaguṃṭhitaḥ
||228||अज्ञाता रुदती याति नगरे सा गृहं प्रति ॥
कोऽयं न ज्ञायते कस्मात्तपस्वी भस्मगुंठितः
yatirmaunavratī nagna puro yāti gṛhegṛhe ||
ḍamarūḍḍāmaruṃ paścāddhuṃkāraṃ vidadhāti ca
||229||यतिर्मौनव्रती नग्न पुरो याति गृहेगृहे ॥
डमरूड्डामरुं पश्चाद्धुंकारं विदधाति च
akāle kupitā meghā jalaṃ muñcaṃti puṣkalam ||
karakaiḥ pūritā garbhā garjaṃti girayo bahu
||230||अकाले कुपिता मेघा जलं मुञ्चंति पुष्कलम् ॥
करकैः पूरिता गर्भा गर्जंति गिरयो बहु
samajāyata bhūkaṃpo digdāhaścāpyajāyata ||
militvā śvagaṇaḥ sarvo mukhamuccairvidhāya ca
||231||समजायत भूकंपो दिग्दाहश्चाप्यजायत ॥
मिलित्वा श्वगणः सर्वो मुखमुच्चैर्विधाय च
rauti rātrau pure nityaṃ ghūkaḥ śabdaṃ viśabdate ||
balirājyakṣayo jāto divi ketūdayo niśi
||232||रौति रात्रौ पुरे नित्यं घूकः शब्दं विशब्दते ॥
बलिराज्यक्षयो जातो दिवि केतूदयो निशि
ādityamaṇḍale vedhaḥ kīlakairdṛśyate kṛtaḥ ||
kabandhasaṃkule vyomni candramā na prakāśate
||233||आदित्यमण्डले वेधः कीलकैर्दृश्यते कृतः ॥
कबन्धसंकुले व्योम्नि चन्द्रमा न प्रकाशते
sa jāto rohiṇīvedho yo jāto yugavyatyaye ||
nakṣatrāṇi divā lokairgaṇyante guṇavattaraiḥ
||234||स जातो रोहिणीवेधो यो जातो युगव्यत्यये ॥
नक्षत्राणि दिवा लोकैर्गण्यन्ते गुणवत्तरैः
bījānāṃ vyatyayo jajñe bhūmistrīgomṛgīṣu ca ||
aśvā hreṣaṃti sahasā madaṃ kurvaṃti no gajāḥ
||239||बीजानां व्यत्ययो जज्ञे भूमिस्त्रीगोमृगीषु च ॥
अश्वा ह्रेषंति सहसा मदं कुर्वंति नो गजाः
mantriṇāṃ maṃtrito mantro bhidyate rājyasaṃkṣaye ||
ghṛtāhutyā huto vahnirjvalati na tadā dvijaiḥ
||236||मन्त्रिणां मंत्रितो मन्त्रो भिद्यते राज्यसंक्षये ॥
घृताहुत्या हुतो वह्निर्ज्वलति न तदा द्विजैः
pracaṇḍaḥ pāvano vāti vātyayā ghūrṇitadrumaḥ ||
dhvajā jvalanti caityeṣu nabho bhavati dhūsaram
||237||प्रचण्डः पावनो वाति वात्यया घूर्णितद्रुमः ॥
ध्वजा ज्वलन्ति चैत्येषु नभो भवति धूसरम्
ete cānye ca bahava utpātā balino gṛhe ||
saṃjātā vāmane jāte nāradāgamanādanu
||238||एते चान्ये च बहव उत्पाता बलिनो गृहे ॥
संजाता वामने जाते नारदागमनादनु
anyacca jāyate raudraṃ yaddivā svapnadarśanam ||
saṃnahyaṃte yadā daityāḥ patitā nipataṃti ca
||239||अन्यच्च जायते रौद्रं यद्दिवा स्वप्नदर्शनम् ॥
संनह्यंते यदा दैत्याः पतिता निपतंति च
nimittāni sa sainyasya dṛṣṭvaivaṃ na pravarttate ||
sadā saṃtiṣṭhate gehe rājyaṃ ca kurute baliḥ
||240||निमित्तानि स सैन्यस्य दृष्ट्वैवं न प्रवर्त्तते ॥
सदा संतिष्ठते गेहे राज्यं च कुरुते बलिः
śarīre na sukhaṃ tasya gātrabhaṃgaḥ śirovyathā ||
jvarito na sukhaṃ śete na bhuṃkte na pibatyasau ||
na bhuktaṃ jīryate lokaḥ sarvopi vyākulīkṛtaḥ
||241||शरीरे न सुखं तस्य गात्रभंगः शिरोव्यथा ॥
ज्वरितो न सुखं शेते न भुंक्ते न पिबत्यसौ ॥
न भुक्तं जीर्यते लोकः सर्वोपि व्याकुलीकृतः
viparītaṃ jagaddṛṣṭvā balirvyākulamānasaḥ ||
mantrayāmāsa kimidaṃ brāhmaṇaiḥ saha duḥkhitaḥ
||242||विपरीतं जगद्दृष्ट्वा बलिर्व्याकुलमानसः ॥
मन्त्रयामास किमिदं ब्राह्मणैः सह दुःखितः
śukraṃ guruṃ samānīya sabhāyāṃ saṃniveśya ca ||
papraccha kuśalaṃ daityo bhaktyā paramayā yutaḥ ||
viparītamidaṃ sarvaṃ varttate tadvadasva me
||243||शुक्रं गुरुं समानीय सभायां संनिवेश्य च ॥
पप्रच्छ कुशलं दैत्यो भक्त्या परमया युतः ॥
विपरीतमिदं सर्वं वर्त्तते तद्वदस्व मे
nāradena yaduktaṃ me guro satyaṃ bhaviṣyati ||
utpātaśāṃtikaṃ brūhi brāhmaṇaiḥ sahito mama
||244||नारदेन यदुक्तं मे गुरो सत्यं भविष्यति ॥
उत्पातशांतिकं ब्रूहि ब्राह्मणैः सहितो मम
śukra uvāca
utpātaśāṃtaye kāryo yajñaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ ||
brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ sārddhaṃ dvādaśābdo vidhīyatām
||245||उत्पातशांतये कार्यो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैः सार्द्धं द्वादशाब्दो विधीयताम्
ṛṣayo brāhmaṇā ye ca munayo brahmacāriṇaḥ ||
āgacchantu mahāyajñe ye ca dūre'pi saṃsthitāḥ
||246||ऋषयो ब्राह्मणा ये च मुनयो ब्रह्मचारिणः ॥
आगच्छन्तु महायज्ञे ये च दूरेऽपि संस्थिताः
nagarātpūrvadigbhāge karttavyo yajñamaṇḍapaḥ ||
yasya yasyābhirucitaṃ deyaṃ dānaṃ tvayā nṛpa ||
tathā kariṣya ityuktvā yajñārthaṃ tatparobhavat
||247||नगरात्पूर्वदिग्भागे कर्त्तव्यो यज्ञमण्डपः ॥
यस्य यस्याभिरुचितं देयं दानं त्वया नृप ॥
तथा करिष्य इत्युक्त्वा यज्ञार्थं तत्परोभवत्
ānāyya brāhmaṇānsarvānkuśalānyajñakarmaṇi ||
gṛhītā yajñadīkṣā tairyajñe vai sarva dakṣiṇe
||248||आनाय्य ब्राह्मणान्सर्वान्कुशलान्यज्ञकर्मणि ॥
गृहीता यज्ञदीक्षा तैर्यज्ञे वै सर्व दक्षिणे
brāhmaṇāya mayā deyaṃ sarvasvamiha yācite ||
śarīraputramitrāṇi dārāndāsyāmi yācitaḥ
||249||ब्राह्मणाय मया देयं सर्वस्वमिह याचिते ॥
शरीरपुत्रमित्राणि दारान्दास्यामि याचितः
dātavyaṃ satataṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo mayādhvare ||
vāritenāpi na stheyaṃ dātavyaṃ niścitaṃ mayā ||
yācitaścenna dāsyāmi tadā vyartho mamā'dhvaraḥ
||250||दातव्यं सततं दानं ब्राह्मणेभ्यो मयाध्वरे ॥
वारितेनापि न स्थेयं दातव्यं निश्चितं मया ॥
याचितश्चेन्न दास्यामि तदा व्यर्थो ममाऽध्वरः
vidhāya maṇḍapaṃ divyaṃ bahuyojanavistaram ||
tatra dānāni dīyante bhojanācchādanāni ca
||251||विधाय मण्डपं दिव्यं बहुयोजनविस्तरम् ॥
तत्र दानानि दीयन्ते भोजनाच्छादनानि च
saptarṣayaḥ samāyātā gaganāddharaṇītale ||
digbhyaḥ samāgatāḥ sarve brāhmaṇāḥ saṃti ye bhuvi
||252||सप्तर्षयः समायाता गगनाद्धरणीतले ॥
दिग्भ्यः समागताः सर्वे ब्राह्मणाः संति ये भुवि
kṣatriyāśca samāyātā vigṛhya vividhaṃ vasu ||
nivedayanti te rājñe prārabdhe yajñakarmaṇi
||253||क्षत्रियाश्च समायाता विगृह्य विविधं वसु ॥
निवेदयन्ति ते राज्ञे प्रारब्धे यज्ञकर्मणि
āsamudrātsamāyātā naṭanarttakayācakāḥ ||
gītavāditranirghoṣo vedadhvanivimiśritaḥ
||254||आसमुद्रात्समायाता नटनर्त्तकयाचकाः ॥
गीतवादित्रनिर्घोषो वेदध्वनिविमिश्रितः
trailokyaṃ badhirīcakre dehidehīti yācitam ||
mā dehīti vaco nāsti stokaṃ dehīti caiva na
||255||त्रैलोक्यं बधिरीचक्रे देहिदेहीति याचितम् ॥
मा देहीति वचो नास्ति स्तोकं देहीति चैव न
yadyadyo yācate vastu tattasmai tatra dīyate ||
brāhmaṇo hi na so'pyasti yo hi taṃ bahu yācate
||256||यद्यद्यो याचते वस्तु तत्तस्मै तत्र दीयते ॥
ब्राह्मणो हि न सोऽप्यस्ति यो हि तं बहु याचते
bhojanācchādanārthaṃ ca na gṛhṇaṃti dvijātayaḥ ||
suvarṇaratnaraupyāṇi tathāśvarathakuṃjarān
||257||भोजनाच्छादनार्थं च न गृह्णंति द्विजातयः ॥
सुवर्णरत्नरौप्याणि तथाश्वरथकुंजरान्
gṛhagobhūmigrāmāṃśca na gṛhṇaṃti dvijātayaḥ ||
balirājyena saṃtuṣṭāḥ kiṃ kurvati dhanena te
||258||गृहगोभूमिग्रामांश्च न गृह्णंति द्विजातयः ॥
बलिराज्येन संतुष्टाः किं कुर्वति धनेन ते
evaṃ pravartate yajño mahānsarvasvadakṣiṇaḥ
||259||एवं प्रवर्तते यज्ञो महान्सर्वस्वदक्षिणः
nṛtyaṃti gāyaṃti paṭhaṃti cānye stuvaṃti yajñaṃ bahudānayuktam ||
brahmendra rudragrahasūryacaṃdrāḥ prasāditā āhutibhiśca mantraiḥ
||260||नृत्यंति गायंति पठंति चान्ये स्तुवंति यज्ञं बहुदानयुक्तम् ॥
ब्रह्मेन्द्र रुद्रग्रहसूर्यचंद्राः प्रसादिता आहुतिभिश्च मन्त्रैः
baliṃ praśaṃsaṃti guruṃ tathānye hotārameke parivārameke ||
prajāpaternāpi surādhipasya samāpyate cedatha yāsyati dhuvam ||
pradāya rājyaṃ dvijapuṃgavebhyaḥ saputramitraiḥ sahito rasātalam
||261||बलिं प्रशंसंति गुरुं तथान्ये होतारमेके परिवारमेके ॥
प्रजापतेर्नापि सुराधिपस्य समाप्यते चेदथ यास्यति धुवम् ॥
प्रदाय राज्यं द्विजपुंगवेभ्यः सपुत्रमित्रैः सहितो रसातलम्
itīti vācaḥ pravadaṃti vāḍavāḥ śṛṇvaṃti daityāḥ kimidaṃ vadaṃti ||
baleḥ puraḥsthāḥ kathayaṃti saṃgatā baliḥ prahṛṣṭaḥ pradadāti yācitam
||262||इतीति वाचः प्रवदंति वाडवाः शृण्वंति दैत्याः किमिदं वदंति ॥
बलेः पुरःस्थाः कथयंति संगता बलिः प्रहृष्टः प्रददाति याचितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye baliyajñaprabhāvavarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||