śrāddhadānādimāhātmyavarṇanam
sārasvata uvāca
chittvā śubhāśubhaṃ karma muktimicchecchivāṃ tataḥ ||
idaṃ na śakyate karttuṃ śubhaṃ kāryaṃ tadā naraiḥ
||1||छित्त्वा शुभाशुभं कर्म मुक्तिमिच्छेच्छिवां ततः ॥
इदं न शक्यते कर्त्तुं शुभं कार्यं तदा नरैः
utthāyotthāya snātavyaṃ pūjyau hariharau svayam ||
satyaṃ vācyaṃ hitaṃ kāryaṃ dānaṃ deyaṃ svaśaktitaḥ
||2||उत्थायोत्थाय स्नातव्यं पूज्यौ हरिहरौ स्वयम् ॥
सत्यं वाच्यं हितं कार्यं दानं देयं स्वशक्तितः
parāpavādabhīrutvaṃ paradārānvivarjayet ||
suvarṇabhūmiharaṇabrahmadevasvavarjanam
||3||परापवादभीरुत्वं परदारान्विवर्जयेत् ॥
सुवर्णभूमिहरणब्रह्मदेवस्ववर्जनम्
brāhmaṇastrīnareṃdrāṇāṃ bālavṛddhatapasvinām ||
pitṛmātṛgurūṇāṃ ca nāpriyaṃ manasā vadet
||4||ब्राह्मणस्त्रीनरेंद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् ॥
पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत्
deśakālaparijñānaṃ pātrāpātravivecanam ||
chāyā nṛṇāṃ na vaktavyā takrāgnīṃdhanakāṃjikam
||5||देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् ॥
छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम्
auṣadhaṃ śākamarthibhyo dātavyaṃ gṛha medhibhiḥ ||
ekādaśīpaṃcadaśīcaturdaśyaṣṭamīṣu ca
||6||औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृह मेधिभिः ॥
एकादशीपंचदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च
amāvāsyāvyatīpātasaṃkrāṃtigrahaṇeṣu ca ||
vaidhṛte pitṛmātrośca kṣayāhadivaseṣu ca
||7||अमावास्याव्यतीपातसंक्रांतिग्रहणेषु च ॥
वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च
yugādimanvādidine gṛhe kāryo mahotsavaḥ ||
tīrthe vā gamanaṃ kāryaṃ gṛhācchataguṇaṃ yataḥ
||8||युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः ॥
तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः
idriyāṇāṃ jayaḥ kāryo madyaṃ dyūtaṃ vivarjayet ||
vivādaṃ gamanaṃ yuddhaṃ gṛhī yatnena varjayet
||9||इद्रियाणां जयः कार्यो मद्यं द्यूतं विवर्जयेत् ॥
विवादं गमनं युद्धं गृही यत्नेन वर्जयेत्
snānaṃ dānaṃ japo homo devapūjā dvijārcanam ||
akṣayaṃ jāyate sarvaṃ vidhivaccedbhavetkṛtam
||10||स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम् ॥
अक्षयं जायते सर्वं विधिवच्चेद्भवेत्कृतम्
ekāpi gauḥ pradātavyā vastrālaṃkārabhūṣaṇā ||
dogdhrī savatsā taruṇī dvijamukhyāya kalpitā
||11||एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषणा ॥
दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय कल्पिता
saṃprāpya bhārataṃ khaṃḍaṃ mānuṣaṃ janma cottamam ||
dhanyo dadāti yo dhenuṃ sa naraḥ sūryamaṇḍalam ||
bhittvā yāti vimānena gamyamāno gavādibhiḥ
||12||संप्राप्य भारतं खंडं मानुषं जन्म चोत्तमम् ॥
धन्यो ददाति यो धेनुं स नरः सूर्यमण्डलम् ॥
भित्त्वा याति विमानेन गम्यमानो गवादिभिः
sapta janmāni pāpāni kṛtvā pāpīha cādhamaḥ ||
eko dadāti yo dhenuṃ mucyate sarvapātakaiḥ
||13||सप्त जन्मानि पापानि कृत्वा पापीह चाधमः ॥
एको ददाति यो धेनुं मुच्यते सर्वपातकैः
yadā sa nīyate baddho yamamārgeṇa kiṃkaraiḥ ||
tadā naṃdā samāgatya svaṃ putramiva paśyati
||14||यदा स नीयते बद्धो यममार्गेण किंकरैः ॥
तदा नंदा समागत्य स्वं पुत्रमिव पश्यति
vijitya huṃkṛtenaiva tāndūtāndūrataḥ sthitān ||
gopradaṃ taṃ samādāya prayāti śivamandiram
||15||विजित्य हुंकृतेनैव तान्दूतान्दूरतः स्थितान् ॥
गोप्रदं तं समादाय प्रयाति शिवमन्दिरम्
vṛṣo dharma hati prokto yena muktaḥ sa mucyate ||
goṣu madhye pitṝnsarvānharamuddiśya vā harim
||16||वृषो धर्म हति प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते ॥
गोषु मध्ये पितॄन्सर्वान्हरमुद्दिश्य वा हरिम्
sūryabrahmapure vāso jāyate brahmavāsare ||
dṛḍhaṃ kakudminaṃ saṃtaṃ yuvānaṃ bhārasādhanam
||17||सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे ॥
दृढं ककुद्मिनं संतं युवानं भारसाधनम्
halakṣamaṃ balīvardaṃ dattvā viprāya parvasu ||
tamāruhya naro yāti golokaṃ śivasaṃnidhau
||18||हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु ॥
तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ
aśvaṃ sāstaraṇaṃ dattvā khalīnena ca saṃyutam ||
aśvarājabalātsvarge modate brāhmavāsaram
||19||अश्वं सास्तरणं दत्त्वा खलीनेन च संयुतम् ॥
अश्वराजबलात्स्वर्गे मोदते ब्राह्मवासरम्
gajadānādgajeṃdreṇa nīyate naṃdanaṃ vanam ||
pṛthivyāṃ sāgarāṃtāyāmeṣa rājā bhaviṣyati
||20||गजदानाद्गजेंद्रेण नीयते नंदनं वनम् ॥
पृथिव्यां सागरांतायामेष राजा भविष्यति
gṛhaṃ sopaskaraṃ dattvā viprāya gṛhamedhine ||
labhate naṃdane divyaṃ vimānaṃ sārvakāmikam
||21||गृहं सोपस्करं दत्त्वा विप्राय गृहमेधिने ॥
लभते नंदने दिव्यं विमानं सार्वकामिकम्
dravyaṃ pṛthivyāṃ paramaṃ suvarṇaṃ hṛṣyaṃti devā yadi dīyate tataḥ ||
sūryopi tasmai ruciraṃ vimānaṃ dadāti tāvadbhramate'tra yāvat
||22||द्रव्यं पृथिव्यां परमं सुवर्णं हृष्यंति देवा यदि दीयते ततः ॥
सूर्योपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति तावद्भ्रमतेऽत्र यावत्
raupyaṃ pitṝṇāmativallabhaṃ taddattvā naro nirmalatāmupaiti ||
somasya lokaṃ labhate sa tāvadbhuve nivaddhā ṛṣayo hi yāvat
||23||रौप्यं पितॄणामतिवल्लभं तद्दत्त्वा नरो निर्मलतामुपैति ॥
सोमस्य लोकं लभते स तावद्भुवे निवद्धा ऋषयो हि यावत्
śrīkhaṃḍakarpūrasamākulāni tāṃbūlaratnādiphalāni dattvā ||
puṣpāṇi vastrāṇi sukhena yāti sākaṃ śaśāṃkaṃ divi devavṛṃdaiḥ
||24||श्रीखंडकर्पूरसमाकुलानि तांबूलरत्नादिफलानि दत्त्वा ॥
पुष्पाणि वस्त्राणि सुखेन याति साकं शशांकं दिवि देववृंदैः
takrodakatailaghṛtadugdhekṣurasamadhūni yo dadyāt ||
kharjūrakhaṃḍadrākṣāvātāmāṃjīrakaiḥ sākam
||25||तक्रोदकतैलघृतदुग्धेक्षुरसमधूनि यो दद्यात् ॥
खर्जूरखंडद्राक्षावातामांजीरकैः साकम्
darbhākṣatamṛdgomayadūrvāyajñopavītāni ||
tilacarmasūryapiṭakaṃ dattvā khyātaściraṃ svarge
||26||दर्भाक्षतमृद्गोमयदूर्वायज्ञोपवीतानि ॥
तिलचर्मसूर्यपिटकं दत्त्वा ख्यातश्चिरं स्वर्गे
ātmāhārāccaturbhāgaṃ siddhānnādyadi dīyate ||
hantakāraḥ sa taṃ dattvā dhruvaṃ yāti dhruvālaye
||27||आत्माहाराच्चतुर्भागं सिद्धान्नाद्यदि दीयते ॥
हन्तकारः स तं दत्त्वा ध्रुवं याति ध्रुवालये
ātmāhārapramāṇena pratyahaṃ goṣu dīyate ||
gavāhnikaṃ tāsu dattvā naro yāti surālayam
||28||आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु दीयते ॥
गवाह्निकं तासु दत्त्वा नरो याति सुरालयम्
kaṃḍanīpeṣaṇīcullīmārjanībhiśca yatkṛtam ||
pāpaṃ gṛhī kṣālayati dadadbhikṣāṃ dinaṃ prati
||29||कंडनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिश्च यत्कृतम् ॥
पापं गृही क्षालयति ददद्भिक्षां दिनं प्रति
grāsamātrā bhavedbhikṣā sā nityaṃ yatra dīyate ||
tadgṛhaṃ gṛhamanyacca smaśānamiva dṛśyate
||30||ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा सा नित्यं यत्र दीयते ॥
तद्गृहं गृहमन्यच्च स्मशानमिव दृश्यते
kumbhānsodakasiddhānnāṃśchatropānatkamaṃḍalum ||
aṃgulīyakavāsāṃsi dattvā yāti naro divi
||31||कुम्भान्सोदकसिद्धान्नांश्छत्रोपानत्कमंडलुम् ॥
अंगुलीयकवासांसि दत्त्वा याति नरो दिवि
śrāṃtasya yānaṃ tṛṣitasya pānamannaṃ kṣudhārttasya naro narendra ||
dattvā vimānena surāṃganābhiḥ saṃstūyamānastridivaṃ sa yāti
||32||श्रांतस्य यानं तृषितस्य पानमन्नं क्षुधार्त्तस्य नरो नरेन्द्र ॥
दत्त्वा विमानेन सुरांगनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं स याति
bhojanaṃ satataṃ deyaṃ yathāśaktyā ghṛta plutam ||
tanmayā hi yataḥ prāṇā ataḥ puṣyaṃti prāṇinaḥ
||33||भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृत प्लुतम् ॥
तन्मया हि यतः प्राणा अतः पुष्यंति प्राणिनः
kṣutpīḍā mahatī loke hyannaṃ tadbheṣajaṃ smṛtam ||
tena sā śāṃtimāyāti tatonnaṃ deyamuttamam
||34||क्षुत्पीडा महती लोके ह्यन्नं तद्भेषजं स्मृतम् ॥
तेन सा शांतिमायाति ततोन्नं देयमुत्तमम्
annaṃ vastraṃ phalaṃ toyaṃ takraṃ śākaṃ ghṛtaṃ madhu ||
patraṃ puṣpaṃ tathopānatkaṃthāṃ yaṣṭiṃ kamaṃḍalum
||35||अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु ॥
पत्रं पुष्पं तथोपानत्कंथां यष्टिं कमंडलुम्
chatrapātre vrataṃ vidyā akṣamālā surārcanam ||
kanyā kuśopavītāni bījauṣadhagṛhāṇi ca
||36||छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम् ॥
कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च
sasyaṃ kṣetraṃ yajñapātraṃ yogapaṭṭaṃ ca pāduke ||
kṛṣṇājinaṃ buddhidānaṃ dharmādeśakathānakam
||37||सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके ॥
कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्
athaitatsaṃtataṃ deyaṃ tena śreyo mahadbhavet ||
sarvapāpakṣayaṃ kṛtvā dātā yāti śivālayam
||38||अथैतत्संततं देयं तेन श्रेयो महद्भवेत् ॥
सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्
śrāddhe gṛhasthā bhoktavyāḥ kulīnā vedapāragāḥ ||
akrodhanāḥ snānaśīlāḥ svadeśācāratatparāḥ
||39||श्राद्धे गृहस्था भोक्तव्याः कुलीना वेदपारगाः ॥
अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः
āmaṃtrya pūrvadivase nirīhā api ye dvijāḥ ||
alolupā vyādhihīnā na tu ye grāmayājinaḥ
||40||आमंत्र्य पूर्वदिवसे निरीहा अपि ये द्विजाः ॥
अलोलुपा व्याधिहीना न तु ये ग्रामयाजिनः
teṣāṃ puraḥ pradātavyaṃ piṃḍadānaṃ vidhānataḥ ||
śrāddhaṃ śraddhāvihīnena kṛtamapyakṛtaṃ bhavet
||41||तेषां पुरः प्रदातव्यं पिंडदानं विधानतः ॥
श्राद्धं श्रद्धाविहीनेन कृतमप्यकृतं भवेत्
tasmācchraddhānvitaiḥ śrāddhaṃ karttavyaṃ krodhavarjitaiḥ ||
vānaprastho brahmacārī pathikastīrthasevakaḥ
||42||तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्त्तव्यं क्रोधवर्जितैः ॥
वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः
atithirvaiśvadevāṃte sa pūjyaḥ śrāddhakarmaṇi ||
sarvadā yatayaḥ pūjyāḥ svaśaktyā gṛhamedhibhiḥ
||43||अतिथिर्वैश्वदेवांते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि ॥
सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः
yātrāvidhimatho vakṣye setihāsaṃ nṛpottama
||44||यात्राविधिमथो वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye tīrthayātrāvidhivarṇane śrāddhadānādimāhātmyavarṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||