svarṇarekhāmāhātmyavarṇanam
rājovāca
kathaṃ tvaṃ hariṇīrūpe jātā mānuṣarūpiṇī ||
kena saṃvardhitā bālye kathaṃ te rūpamīdṛśam
||1||कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी ॥
केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्
mṛgyuvāca
śṛṇu deva pravakṣyāmi yadvṛttaṃ kanyake vane ||
ṛṣiruddālakonāma gaṃgākūle mahātapāḥ
||2||शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने ॥
ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः
prabhāte mūtramutsṛṣṭuṃ gato deva vanāṃtare ||
mūtrāṃte patito bhūmau vīryabiṃdurdvijanmanaḥ
||3||प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे ॥
मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः
yāvatsa calito vipraḥ śaucaṃ kṛtvā prayatnataḥ ||
tāvanmṛgī samāyātā dṛṣṭvā puṣpavanāṃtarāt
||4||यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः ॥
तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्
cāpalyādbhakṣitaṃ vīryaṃ dṛṣṭaṃ brahmarṣiṇā svayam ||
yasmādaśnāti me vīryaṃ tasmādgarbho bhaviṣyati
||5||चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् ॥
यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति
mamarūpā tavavaktrā nārī garbhe bhaviṣyati ||
varddhayiṣyati devyastāṃ rasairdivyaiḥ sutāṃ tava
||6||ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति ॥
वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव
kenāpi daivayogena jñānaṃ tasyā bhaviṣyati ||
evamuddālakādeva saṃjātāhaṃ mṛgānanā ||
praviśyāgnau mṛtā pūrvaṃ tvayā sārddhaṃ narādhipa
||7||केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति ॥
एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना ॥
प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप
tasmājjātaṃ satītvaṃ me saptajanmani vai prabho ||
yattvayā kurvatā rājyaṃ pāpaṃ vai samupārjitam
||8||तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो ॥
यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्
kṣattradharmaṃ parityajya palāyanaparo mṛtaḥ ||
tadeno hi mayā dagdhaṃ citāgnau nṛpasattama
||9||क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः ॥
तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम
patiṃ gṛhītvā yā nārī mṛtamagnau viśedyadi ||
sā tārayati bhartāramātmānaṃ ca kuladvayam
||10||पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि ॥
सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्
gograhe deśabhaṃge ca saṃgrāme sammukhe mṛtaḥ ||
sa sūryamaṇḍalaṃ bhittvā brahmaloke mahīyate
||11||गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः ॥
स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते
anāśakaṃ yo vidadhāti marttyo dinedine yajñasahasrapuṇyam ||
sa yāti yānena gaṇānvitena vidhūya pāpāni suraiḥ sa pūjyate
||12||अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् ॥
स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते
gaṃgājale prayāge vā kedāre puṣkare ca ye ||
vastrāpathe prabhāse ca mṛtāste svargagāminaḥ
||13||गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये ॥
वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः
dvārāvatyāṃ kurukṣetre yogābhyāsena ye mṛtāḥ ||
harirityakṣaraṃ mṛtyau yeṣāṃ te svargagāminaḥ
||14||द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः ॥
हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः
pūjayitvā hariṃ ye tu bhūmau darbhatilaiḥ saha ||
tilāṃśca pañcalohaṃ ca dattvā ye tu payasvinīm
||15||पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह ॥
तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्
ye mṛtā rājaśārdūla te narāḥ svarga gāminaḥ ||
utpādya putrānsaṃsthāpya pitṛpaitāmahe pade
||16||ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः ॥
उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे
nirmalā niṣkalaṃkā ye te mṛtāḥ svargagāminaḥ ||
vratopavāsaniratāḥ satyācāraparāyaṇāḥ ||
ahiṃsāniratāḥ śāṃtāste narāḥ svargagāminaḥ
||17||निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः ॥
व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः ॥
अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः
sāpavādo raṇaṃ tyaktvā mṛto yasmānnarādhipa ||
saptayoniṣu te janma tasmājjātaṃ mayā saha
||18||सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप ॥
सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह
tvāṃ vinā me patirmā bhūnmaraṇe yācitaṃ mayā ||
tadāṃtarikṣe rājendra vāguvācāśarīriṇī ||
ādau pāpaphalaṃ bhuktvā paścā tsvargaṃ gamiṣyasi
||19||त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया ॥
तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी ॥
आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि
yadi vastrāpathe gatvā śiraḥ kaścidvimuṃcati ||
svarṇarekhājale rājanmānuṣaṃ syānmukhaṃ mama
||20||यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति ॥
स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम
ahaṃ mānuṣavaktrā'smi pāpacchāyā''vṛtaṃ mukham ||
dṛśyate mṛgavaktrābhaṃ tasmācchīghraṃ vimuṃcaya
||21||अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽऽवृतं मुखम् ॥
दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय
iti śrutvā vaco rājā sārasvatamudaikṣata ||
jano vihasya sānandaṃ sarvaṃ satyaṃ mṛgīvacaḥ
||22||इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत ॥
जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः
ityuktvā''ha dvijendraḥ sa evaṃ kuru nṛpottama ||
evaṃ rājñā samādiṣṭaḥ pratīhāro yayau vanam
||23||इत्युक्त्वाऽऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम ॥
एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्
vastrāpathe mahātīrthe bhavaṃ draṣṭuṃ tvarānvitaḥ ||
tvaksārajālirmahatī svarṇarekhājalopari
||24||वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः ॥
त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि
varttate tacchiro yatra vaṃśaprotaṃ mahāvane ||
sārasvatasya śiṣyeṇa kuśalena niveditam
||25||वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने ॥
सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्
tīrthaṃ vastrāpathaṃ gatvā bhavasyāgre mahānadī ||
jāle tatra śiro dṛṣṭaṃ tacca toye vimocitam
||26||तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी ॥
जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्
snātvā saṃpūjya tīrtheśaṃ pratīhāraḥ samabhyagāt ||
śiṣyeṇa sahito vegādrathenādityavarcasā
||27||स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् ॥
शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा
yadāgataḥ pratīhārastadā sārasvatena sā ||
vṛtā cāndrāyaṇenaiva māsamekaṃ nirantaram
||28||यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा ॥
वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्
saṃpūrṇe tu vrate tasyā divyaṃ vaktraṃ sulocanam ||
suśobhanaṃ dīrghakeśaṃ dīrghakarṇaṃ śubhadvijam
||29||संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् ॥
सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्
kambugrīvaṃ padmagaṃdhaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam ||
vratāṃte mūrcchitā bālā gatajñānā vabhūva sā
||30||कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥
व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा
na devī na ca gaṃdharvī nāsurī na ca kiṃnarī ||
yādṛśī sā tadā jātā tīrthabhāvena sundarī
||31||न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी ॥
यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी
pariṇītā tu sā tena bhojarājena sundarī ||
mṛgīmukhīti vikhyātā devī sā bhuvaneśvarī
||32||परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी ॥
मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी
na jānāti punaḥ kiṃcidyadvṛttaṃ rājamandire ||
kṛtā sā paṭṭamahiṣī bhojarājena dhīmatā
||33||न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे ॥
कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता
īśvara uvāca
deśānāṃ pravaro deśo girīṇāṃ pravaro giriḥ ||
kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ vanānāmuttamaṃ vanam
||34||देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः ॥
क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्
gaṃgā sarasvatī tāpī svarṇarekhājale sthitā ||
brahmā viṣṇuśca sūryaśca sarva indrādayaḥ surāḥ
||35||गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः
nāgā yakṣāśca gandharvā asminkṣetre vyavasthitāḥ ||
brahmāṃḍaṃ nirmitaṃ yena trailokyaṃ sacarācaram
||36||नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः ॥
ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्
devā brahmādayo jātāḥ sa bhavo'tra vyavasthitaḥ ||
śivo bhaveti vikhyātaḥ svayaṃ devastrilocanaḥ
||37||देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः ॥
शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः
veveti skandaracanādbhavānī cātra saṃsthitā ||
ato yannādhikaṃ proktaṃ tīrthaṃ devi mayā tava
||38||वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता ॥
अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव
tasmiñjale snānaparo naro yadi saṃdhyāṃ vidhāyānu karoti tarpaṇam ||
śrāddhaṃ pitṝṇāṃ ca dadāti dakṣiṇāṃ bhavodbhavaṃ paśyati mucyate bhavāt
||39||तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् ॥
श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्
atha yadi bhavapūjāṃ divyapuṣpaiḥ karoti tadanu śivaśiveti stotrapāṭhaṃ ca gītam ||
suravara gaṇavṛndaiḥ stūyamāno vimānaiḥ suravaraśivarūpo mānavo yāti nākam
||40||अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् ॥
सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye svarṇarekhāyāṃ mṛgānanāyāḥ pūrvajanmamṛgamukhaprakṣepaṇena divyamukhatvaprāptyuttaraṃ bhojanṛpatipariṇaya vṛttāntapūrvakaṃ svarṇarekhāmāhātmyavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||