gṛhītvā dakṣiṇāṃ daityānmahāviṣṇurjanārdanaḥ
rājovāca
gṛhītvā dakṣiṇāṃ daityānmahāviṣṇurjanārdanaḥ ||
cakāra kiṃ mamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
||1||गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः ॥
चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
sārasvata uvāca
evaṃ stutaḥ surairdevo gṛhītvā medinīṃ hariḥ ||
baliṃ nirvāsayāmāsa saṃpūrṇe yajñakarmaṇi ||
yajñāṃte dakṣiṇāṃ labdhvā saṃpūrṇo'bhūdathādhvaraḥ
||2||एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः ॥
बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि ॥
यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः
bhagavānapyasaṃpūrṇe tṛtīye tu krame vibhuḥ ||
samabhyetya baliṃ prāha īṣatprasphuritādharaḥ
||3||भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः ॥
समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः
ṛṇe bhavati daityendra baṃdhanaṃ ghoradarśanam ||
tvaṃ pūraya padaṃ tanme nocedbandhaṃ pratīccha bhoḥ
||4||ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् ॥
त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः
tanmurārivacaḥ śrutvā puro bhūtvā baleḥ sutaḥ ||
bāṇo vāmanamācaṣṭe tadā taṃ viśvarūpiṇam
||5||तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः ॥
बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्
kṛtvā mahīmalpatarāṃ vapuḥ kṛtvā tu vāmanam ||
padatrayaṃ yācayitvā viśvarūpamagāḥ katham
||6||कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् ॥
पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्
yadi tṛtīyaṃ kramaṇaṃ yācase jagadīśvara ||
punarvāmanatāṃ yāhi balirdāsyati tatpadam
||7||यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर ॥
पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्
yādṛgvidhāya balinā vāmanāyodakaṃ kṛtam ||
tattādṛśāya dātavyamatha kiṃ viśvarūpiṇe
||8||यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् ॥
तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे
bhavatkṛtamidaṃ viśvaṃ viśvasminvartate baliḥ ||
chadmanā naiva gṛhṇanti sādhavo ye maheśvara
||9||भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः ॥
छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर
jagadetajjagannātha tāvakaṃ yadi manyase ||
jñātvā balimamaryādaṃ bhavadbhaktiparāṅmukham
||10||जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे ॥
ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्
kaṃṭhapāśena niṣkāsya kena vai vāryate bhavān ||
gopālamanyaṃ kurute rakṣaṇāya ca gopatiḥ ||
sutṛṇaṃ cārayanpūrvo gopaḥ kiṃ kurute tadā
||11||कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् ॥
गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः ॥
सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा
ityevamukte tenātha vacane balisūnunā ||
provāca bhagavānvākyamādikartā janārdanaḥ
||12||इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना ॥
प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः
yānyuktāni vacāṃsītthaṃ tvayā bālena sāṃpratam ||
teṣāṃ tvaṃ hetusaṃyuktaṃ śṛṇu pratyuttaraṃ mama
||13||यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् ॥
तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम
pūrvamuktastava pitā mayā bāṇa padatrayam ||
dehi mahyaṃ pramāṇena tadetatsamanuṣṭhitam
||14||पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् ॥
देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्
kiṃ na vetti pramāṇaṃ me balistava pitā suta ||
balerapi hitārthāya kṛtametatpadatrayam
||15||किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत ॥
बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्
tasmādyanmama bāleya tvatpitrāṃ'bu kare mahat ||
dattaṃ tenāsya sutale kalpaṃ yāvadvasiṣyati
||16||तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् ॥
दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति
gate manvantare bāṇa śrāddhadevasya sāmpratam ||
sāvarṇike tvāgate ca balirindro bhaviṣyati
||17||गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् ॥
सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति
iti proktvā balisutaṃ bāṇaṃ devastrivikramaḥ ||
provāca balimabhyetya vacanaṃ madhurākṣaram
||18||इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः ॥
प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्
śrībhagavānuvāca
apūrṇadakṣiṇe yāge gaccha rājanmahātalam ||
sutalaṃnāma pātālaṃ vasa tatra nirāmayaḥ
||19||अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् ॥
सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः
baliruvāca
sutalasthasya me nātha kathaṃ caraṇayostava ||
darśanaṃ pūjanaṃ bhogo nivasāmi yathāsukham
||20||सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव ॥
दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्
śrībhagavānuvāca
daityendra hadaye nityaṃ tāvake nivasāmyaham ||
ataste darśanaṃ prāptaḥ punaḥ sthāsye tavāntikam
||21||दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् ॥
अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्
tathānyamutsavaṃ puṇyaṃ vṛtte śakramahotsave ||
dīpapratipannāmā'sau tatra bhāvī mahotsavaḥ
||22||तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे ॥
दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः
tatra tvāṃ naraśārdūlā hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ svalaṃkṛtāḥ ||
puṣpadīpapradānena arcayiṣyaṃti yatnataḥ
||23||तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः ॥
पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः
tatrotsavaḥ puṇyatamo bhaviṣyati dharātale ||
tava nāmāṃkito daitya tena tvaṃ vatsaraṃ sukhī
||24||तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले ॥
तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी
bhaviṣyasi narā ye tu dṛḍhabhaktisahā nvitāḥ ||
tvāmarcayanti vidhivatte'pi syuḥ sukhabhāginaḥ
||25||भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः ॥
त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः
yathaiva rājyaṃ bhavatastu sāṃprataṃ tathaiva sā bhāvyatha kaumudīti ||
ityevamuktvā madhumaditīśvaraṃ nivāsayitvā sutalaṃ sabhāryakam
||26||यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति ॥
इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्
urvī samādāya jagāma tūrṇaṃ sa śakrasadmāmarasaṃghajuṣṭam ||
dattvā maghone madhujittriviṣṭapaṃ kṛtvā tu devānmakhabhāgabhoginaḥ
||27||उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् ॥
दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः
antardadhe viśvapatirmaheśaḥ saṃpaśyatāṃ vai vasudhādhipānām
||28||अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्
gṛhītveti bale rājyaṃ manuputre niyojitam ||
dvīpāṃtare ca te daityāḥ preṣitāścājñayā svayam
||29||गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् ॥
द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्
pātālanilayā ye tu te tatraiva niveśitāḥ ||
devānāṃ paramo harṣaḥ saṃjāto balinigrahe
||30||पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः ॥
देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे
nivāsāya punaścakre vāmano vāmano manaḥ ||
tatra kṣetre svanagare vāmanaḥ sa nyuvāsa ha
||31||निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः ॥
तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह
sārasvata uvāca
prādurbhāvaste kathito narendra puṇyaḥ śucirvāmanasyāghahārī ||
smṛte yasminsaṃśrute kīrtite ca pāpaṃ yāyātsaṃkṣayaṃ puṇyameti
||32||प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी ॥
स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति
īśvara uvāca
iti sārasvatavacaḥ śrutvā bhojaḥ sa bhūpatiḥ ||
namaskṛtya muniśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ
||33||इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः ॥
नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः
tato yathoktavidhinā sa bhojo nṛpasattamaḥ ||
vastrāpathakṣetra yātrāṃ parivārajanaiḥ saha ||
kṛtvā kṛtārthatāṃ prāpto jagāmānte paraṃ padam
||34||ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः ॥
वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह ॥
कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्
etanmayā puṇyatamaṃ prabhāsakṣetre ca vasrāpathamīritaṃ te ||
śrutvā paṭhitvā parayā sameto bhaktyā tu viṣṇoḥ padamabhyupaiti
||35||एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते ॥
श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति
yathā pāpāni dhūyaṃte gaṃgāvārivigāhanāt ||
tathā purāṇaśravaṇādduritānāṃ vinā śanam
||36||यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् ॥
तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्
idaṃ rahasyaṃ paramaṃ tavoktaṃ na vācyametaddharibhaktivarjite ||
dvijasya nindānirate'tipāpe gurāvabhakte kṛtapāpabuddhau
||37||इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते ॥
द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ
idaṃ paṭhedyo niyataṃ manuṣyaḥ kṛtabhāvanaḥ ||
tasya bhaktiḥ śive kṛṣṇe niścalā jāyate dhuvam
||38||इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः ॥
तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्
tadbhaktyā sakalānarthānprāpnoti puruṣottamaḥ ||
purāṇavācine dadyādgobhūsvarṇavibhūṣaṇam
||39||तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः ॥
पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्
vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ kurvandāridryamāpnuyāt ||
triḥkṛtvā prapaṭhañchṛṇvaṃnsarvānkāmānavāpnuyāt
||40||वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् ॥
त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye balaye vāmanakṛtavarapradānavṛttāntavarṇana pūrvakaṃ vastrāpathakṣetrayātrāmāhātmya sārasvatabhojasaṃvādasamāptipuraḥsara vastrāpathakṣetramāhātmyasamāptivarṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 19 ||
iti śrīskānde mahāpurāṇe saptame prabhāsakhaṇḍe dvitīyaṃ vastrāpathakṣetramāhātmyaṃ sampūrṇam || ( 7 - 2)