vidhivarṇanam
sārasvata uvāca
gaṃgodakaṃ madhughṛte kuṃkumāgurucaṃda nam ||
guggulaṃ bilvapatrāṇi bakapuṣpaṃ ca yo vahet
||1||गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् ॥
गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्
padacārī śucitanurbhāraṃ skandhe nidhāya ca ||
tīrthe snātvā śivaṃ viṣṇuṃ brahmāṇaṃ śaṃkaraṃ priyam
||2||पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च ॥
तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्
dṛṣṭvā nivedayedyastu sa muktaḥ sarvabandhanaiḥ ||
sa naro gaṇatāṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam
||3||दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः ॥
स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्
kalatramitraputrairvā bhrātṛbhiḥ svajanairnaraiḥ ||
sahito vā narairyāti tīrthe devaṃ viciṃtya ca
||4||कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः ॥
सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च
devamūrtiṃ śubhāṃ kṛtvā rathasthāṃ supratiṣṭhitām ||
candanāgurukarpūrairarcitāṃ kuṃkumena ca
||5||देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् ॥
चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च
pūjayanvividhaiḥ puṣpairdhūpadīpādikairnṛpa ||
gītanṛtyaiḥ savāditrairhāsyalāsyairanekadhā
||6||पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप ॥
गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा
dharitrīṃ kāṃcanaṃ gāśca jalānnavasanāni ca ||
tṛṇendhane priyāṃ vāṇīṃ yacchanyāti naro yadi
||7||धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च ॥
तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि
devāṃganākaragrāhagṛhīto nandanaṃ vanam ||
prāpya bhuṃkte śubhānbhogānyāvadācandratārakam
||8||देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् ॥
प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्
tīrthe saṃcaritaḥ puruṣo rogaiḥ prāṇānvimuñcati ||
adṛṣṭvā daivataṃ tīrthe dṛṣṭatīrthaphalaṃ labhet
||9||तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति ॥
अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्
saṃsāradoṣānvividhānvicintya strīputramitreṣvapi baṃdhamuktaḥ ||
vijñāya baddhaṃ puruṣaṃ pradhānaiḥ sa sarvatīrthāni karoti deham
||10||संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः ॥
विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्
ājanmajanmāṃntarasaṃcitāni dagdhvā sa pāpāni naro narendra ||
tejomayaṃ sarvagataṃ purāṇaṃ bhavodbhavaṃ paśyati mucyate saḥ
||11||आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र ॥
तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः
tīrthe vipravaco grāhyaṃ snātvā saṃdhyārcanādikam ||
darbhāstilā haviṣyānnaṃ prayogāḥ śraddhayā kṛtāḥ
||12||तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् ॥
दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः
agastyaṃ bhṛṅgarājaṃ ca puṣpaṃ śatadalaṃ śubham ||
karpūrāguruśrīkhaṃḍaṃ kuṃkumaṃ tulasīdalam
||13||अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् ॥
कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्
bilvapramāṇapiṃḍeṣu dīpoddyotitabhūmiṣu ||
tāṃbūla phalanaivedyaṃ tiladarbhodakena ca
||14||बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु ॥
तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च
tīrthe saṃkalpitaṃ martyaistadanaṃtaṃ prajāyate ||
ayane viṣuve caiva saṃkrāṃtau grahaṇeṣu ca
||15||तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते ॥
अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च
māsāṃte'para pakṣe tu kṣayāhe pitṛmātṛke ||
gajacchāyāṃ trayodaśyāṃ dravye prāptau dvijottamaḥ
||16||मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके ॥
गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः
gṛhe śrāddhaṃ prakurvīta pitṝṇāmṛṇamuktaye ||
gṛhācchataguṇaṃ nadyāṃ yā nadī yāti sāgaram
||17||गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये ॥
गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्
prabhāse puṣkare rājangaṃgāyāṃ piṃḍatārake ||
prayāge nṛpagomatyāṃ bhavadāmodarāgrataḥ
||18||प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके ॥
प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः
narmadādiṣu tīrtheṣu kuryācchrāddhaṃ naro yadi ||
sarvapāpavinirmuktaḥ pitaro yāṃti sadgatim
||19||नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्
saṃtānamuttamaṃ labdhvā bhuktvā bhogānanuttamān ||
divyaṃ vimānamāruhya prānte yāti surālayam
||20||संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ॥
दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्
jātakarmādiyajñeṣu vivāhe yajñakarmaṇi ||
devapratiṣṭhāprāraṃbhe vṛddhiśrāddhaṃ prakalpayet
||21||जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि ॥
देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्
tṛpyanti devatāḥ sarvā stṛpyaṃti pitaro nṛṇām ||
vṛddhiśrāddhakṛto gehe jāyate sarvamaṃgalam
||22||तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् ॥
वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca moho madyamadādayaḥ ||
māyā mātsaryapaiśunyamaviveko vicāraṇā
||23||कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः ॥
माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा
ahaṃkāro yadṛcchā ca cāpalyaṃ laulyatā nṛpa ||
atyāyāsopyanāyāsaḥ pramādo drohasāhasam
||24||अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप ॥
अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्
ālasyaṃ dīrghasūtratvaṃ paradāropasevanam ||
alpāhāro nirāhāraḥ śokaścauryaṃ nṛpottama
||25||आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् ॥
अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम
etāndoṣāngṛhe nityaṃ varjayanyadi vartate ||
sa naro maṇḍanaṃ bhūmerdeśasya nagarasya ca
||26||एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते ॥
स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च
śrīmānvidvānkulīno'sau sa eva puruṣottamaḥ ||
sarvatīrthābhiṣekaśca nityaṃ tasya prajāyate
||27||श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः ॥
सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते
tadā tīrthaphalaṃ samyaktyaktadoṣasya jāyate ||
snānaṃ sandhyā japo homaḥ pitṛdevarṣitarpaṇam ||
śrāddhaṃ devasya pūjā ca tyaktadoṣasya jāyate
||28||तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते ॥
स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् ॥
श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते
prayāge vā kurukṣetre sarasvatyāṃ ca sāgare ||
gayāyāṃ vā rudrapade naranārāyaṇāśrame
||29||प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे ॥
गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे
prabhāse puṣkare kṛṣṇe gomatyāṃ piṃḍatārake ||
vastrāpathe girau puṇye tathā dāmodare nṛpa
||30||प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके ॥
वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप
bhīmeśvare narmadāyāṃ skāṃde rāmeśvarādiṣu ||
ujjayinyāṃ mahākāle vārāṇasyāṃ ca bhūrbhuvaḥ
||31||भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु ॥
उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः
kāliṃdyāṃ mathurāyāṃ ca sakṛdyāti naro yadi ||
sadoṣo mucyate doṣairbrahmahatyādibhiḥ kṛtaiḥ
||32||कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि ॥
सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः
api kīṭaḥ pataṃgo vā pakṣī vā sūkaro'pi vā ||
kharoṣṭrakuṃjarā vājimṛgasiṃhasarīsṛpāḥ
||33||अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा ॥
खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः
jñānato'jñānato rājaṃsteṣu sthā neṣu ye mṛtāḥ ||
sarve te puṇyakarmāṇaḥ svargaṃ bhuktvā sukhaṃ bahu
||34||ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः ॥
सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु
caturvarṇeṣu sarve te jāyaṃte karmabaṃdhanāt ||
karmabaṃdhaṃ vihāyāśu muktiṃ yāṃti narāḥ punaḥ
||35||चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् ॥
कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः
modaṃte tīrthamaraṇātsvargabhogāvasānataḥ ||
saṃprāpya bhārate khaṃḍe karmabhūmiṃ mahodayam
||36||मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः ॥
संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्
anekāścaryasaṃyuktaṃ bahuparvatamaṃḍitam ||
gaṃgāyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudraiḥ saha saṃgatāḥ
||37||अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् ॥
गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः
padepade nidhānāni saṃti tīrthānyanekaśaḥ ||
yeṣāṃ smaraṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||38||पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः ॥
येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
pātālamārgā bahavaḥ svargamārgaśca dṛśyate ||
gagane dṛśyate sūryo hṛdaye dṛśyate haraḥ
||39||पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते ॥
गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः
dhyānena jñānayogena tapasā vacasā guroḥ ||
satyena sāhasenaiva dṛśyate bhuvanatrayam
||40||ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः ॥
सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्
vedasmṛtipurāṇaiśca ye na paśyaṃti bhūtalam ||
pātālaṃ svargalokaṃ ca vaṃcitāste narā iha
||41||वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् ॥
पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह
ye virajyaṃti na strīṣu kāmāsaktā vicetasaḥ ||
dehonyathā varastrīṇāmanyathā taiśca ciṃtitam
||42||ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः ॥
देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्
janmabhūmiṣu te raktā janyaṃte jaṃtavaḥ punaḥ ||
muktimārgātpunarbhraṣṭā jāyaṃte paśuyoniṣu
||43||जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः ॥
मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु
dhanāni saṃprāpya varāṭikāṃ ye dvijātimukhyāya vidhāya pūjām ||
yacchaṃti no nirmalacetanā ye narādhamā daivahatā mṛtāste
||44||धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् ॥
यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते
dehaṃ supuṣṭaṃ vijaraṃ ca yauvanaṃ labdhvā na gaṃgādiṣu yāṃti ye narāḥ ||
mātā pitā no na suto na bāṃdhavo bhāryā svasā no duhitā na vidyate
||45||देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः ॥
माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते
ekastu yo yāti kathaṃ na kliśyate mūrkho na jānāti bhavaṃ maheśvaram ||
snātvā na paśyaṃti haraṃ maheśvaraṃ daivena te vai muṣitā narādhamāḥ
||46||एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् ॥
स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe dvitīye vastrāpathakṣetramāhātmye yātrā vidhivarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||