vivaravṛttāntopakramavarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
atha tṛtīyamarbudakhaṇḍaṃ prārabhyate
vyāsa uvāca
oṃnamonaṃtāya sūkṣmāya jñānagamyāya vedhase
śuddhāya viśvarūpāya devadevāya śaṃbhave
||1||शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शंभवे
ṛṣaya ūcuḥ
kathito vaṃśavistāro bhavatā somasūryayoḥ ||
manvaṃtarāṇi sarvāṇi sṛṣṭiścaiva pṛthagvidhā
||2||कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः ॥
मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा
adhunā śrotumicchāmastīrthamāhātmyamuttamam ||
kāni tīrthāni puṇyāni bhūtale'sminmahāmate
||3||अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन्महामते
sūta uvāca
nānā tīrthāni loke'sminyeṣāṃ saṃkhyā na vidyate ||
tisraḥ koṭyo'rddhakoṭiśca teṣāṃ saṃkhyā kṛtā purā
||4||नाना तीर्थानि लोकेऽस्मिन्येषां संख्या न विद्यते ॥
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा
kṣetrāṇi saritaścaiva parvatāśca nadā stathā ||
ṛṣīṇāṃ tapaso vīryānmāhātmyaṃ paramaṃ gatāḥ
||5||क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा ॥
ऋषीणां तपसो वीर्यान्माहात्म्यं परमं गताः
teṣāṃ madhye'rbudonāma sarvapāpaharo'naghaḥ ||
aspṛṣṭaḥ kalidoṣeṇa vasiṣṭhasya prabhāvataḥ
||6||तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः ॥
अस्पृष्टः कलिदोषेण वसिष्ठस्य प्रभावतः
punaṃti sarvatīrthāni snānadānādikairyathā ||
arbudo darśanādeva sarvapāpaharo nṛṇām
||7||पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा ॥
अर्बुदो दर्शनादेव सर्वपापहरो नृणाम्
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ pramāṇo'rbudo nāma kasmindeśe vyavasthitaḥ ||
kathaṃ vāsiṣṭhamāhātmyātprathito dharaṇītale
||8||किं प्रमाणोऽर्बुदो नाम कस्मिन्देशे व्यवस्थितः ॥
कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले
kāni tīrthāni mukhyāni hyarbude saṃti parvate ||
sarvaṃ vistarato brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||9||कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते ॥
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
ahaṃ ca saṃpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
arbudasya dvijaśreṣṭhā māhātmyaṃ ca yathā śrutam
||10||अहं च संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम्
vasiṣṭho nāma devarṣiḥ pitāmahasamudbhavaḥ ||
sa pūrvaṃ bhūtalaṃ prāptastapastepe sudāruṇam
||11||वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः ॥
स पूर्वं भूतलं प्राप्तस्तपस्तेपे सुदारुणम्
niyato niyatāhāraḥ sarvabhūtahite rataḥ ||
varṣāsvākāśavāsī ca hemaṃte salilāśayaḥ
||12||नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः ॥
वर्षास्वाकाशवासी च हेमंते सलिलाशयः
paṃcāgnisādhako grīṣme japahomaparāyaṇaḥ ||
kenacittvatha kālena tasya dhenuḥ payasvinī ||
naṃdinīti suvikhyātā sā vai kāmadughā śubhā
||13||पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः ॥
केनचित्त्वथ कालेन तस्य धेनुः पयस्विनी ॥
नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
sā kadāciddharāpṛṣṭhe bhramamāṇā tṛṇāśayā ||
patitā dāruṇe śvabhre agādhe timirāvṛte
||14||सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया ॥
पतिता दारुणे श्वभ्रे अगाधे तिमिरावृते
etasminneva kāle tu bhagavāṃstīkṣṇadīdhitiḥ ||
astaṃ gato na saṃprāptā naṃdinī munisattamāḥ
||15||एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥
अस्तं गतो न संप्राप्ता नंदिनी मुनिसत्तमाः
tasyāḥ kṣīreṇa nityaṃ sa sāyaṃ prātardvijo muniḥ ||
karoti homamagnau hi susamiddhe jitavrataḥ
||16||तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः ॥
करोति होममग्नौ हि सुसमिद्धे जितव्रतः
atha ciṃtāparo vipraḥ prāyaścittabhayāddhruvam ||
vīkṣāṃcakre vane tasminsameṣu viṣameṣu ca
||17||अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् ॥
वीक्षांचक्रे वने तस्मिन्समेषु विषमेषु च
sa tacchvabhramathāsādya bhūṃbhārāvamathāśṛṇot ||
tāṃ provāca muniśreṣṭhaḥ kathaṃ tvaṃ patitā śubhe
||18||स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् ॥
तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे
ahaṃ homasya codvegānniḥsṛtastvāmavekṣitum ||
sā'bravīdbhakṣamāṇāhaṃ viprarṣe tṛṇavāṃchayā
||19||अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् ॥
साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया
patitātra vibho trāhi kṛcchrādasmātsuduḥsahāt ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sa munirdhyāna māsthitaḥ
||20||पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यान मास्थितः
sarasvatīṃ samādadhyau nadīṃ trailokyapāvanīm ||
sā dhyātā manasā tena muninā tatra tatkṣaṇāt
||21||सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् ॥
सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्
śvabhraṃ tatpūrayāmāsa samaṃtādvimalairjalaiḥ ||
paripūrṇaṃ tataḥ śvabhre niṣkrāṃtā naṃdinī tadā
||22||श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः ॥
परिपूर्णं ततः श्वभ्रे निष्क्रांता नंदिनी तदा
saṃhṛṣṭā muninā sārddhaṃ yayāvāśramasammukham
||23||संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
sa dṛṣṭvā śvabhramadhyaṃ taṃ gaṃbhīraṃ ca mahāmuniḥ ||
ciṃtayāmāsa medhāvī śvabhrasyaiva prapūraṇe
||24||स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः ॥
चिंतयामास मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणे
tasya ciṃtayato viprā buddhireṣodapadyata ||
ānīya parvataṃ muktvā śvabhrametatprapūryate ||
tasmādgacchāmyahaṃ śīghraṃ himavantaṃ nagottamam
||25||तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत ॥
आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते ॥
तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
sa eva parvataṃ cātra preṣayiṣyati bhūdharaḥ ||
yena syātparipūrṇaṃ ca śvabhrametanmahātmanā
||26||स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः ॥
येन स्यात्परिपूर्णं च श्वभ्रमेतन्महात्मना
tato jagāma sa munirhimavantaṃ nagottamam ||
dṛṣṭvā vasiṣṭhamāyāṃtaṃ hima vānhṛṣṭamānasaḥ ||
arghyapādyādisaṃskāraiḥ saṃpūjya idamabravīt
||27||ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥
दृष्ट्वा वसिष्ठमायांतं हिम वान्हृष्टमानसः ॥
अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
svāgataṃ te muniśreṣṭha saphalaṃ me'dya jīvitam ||
yadbhavānme gṛhe prāptaḥ pūjyaḥ sarvadivaukasām
||28||स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् ॥
यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम्
brūhi kāryaṃ muniśreṣṭha api jīvitamātmanaḥ ||
nūnaṃ tubhyaṃ pradāsyāmi niyogo dīyatāṃ mama
||29||ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः ॥
नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि नियोगो दीयतां मम
vasiṣṭha uvāca
mamāśramasya sāṃnidhye śvabhramasti sudāruṇam ||
agādhaṃ nandinī tatra patitā dhenuruttamā
||30||ममाश्रमस्य सांनिध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम् ॥
अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा
yatnādākarṣitā tasmādbhūyaḥ patanajādbhayāt ||
tavāṃtikamanuprāpto nānyo yogyo mahīpatiḥ
||31||यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात् ॥
तवांतिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः
tasmātkañcinnagaśreṣṭhaṃ tatra preṣaya bhūdharam ||
yena tatpūryate śvabhraṃ bhṛśaṃ preṣaya tādṛśam
||32||तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम् ॥
येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्
himavānuvāca
kiṃpramāṇaṃ mune śvabhraṃ vistārāyāmato vada ||
tatpramāṇaṃ nagaṃ kaṃcitpreṣayāmi viciṃtya ca
||33||किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद ॥
तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च
vasiṣṭha uvāca
dvisahasraṃ tu dairghyeṇa vistareṇa trisahasrakam ||
na saṃkhyā vidyate'dhastāttasya parvatasattama
||34||द्विसहस्रं तु दैर्घ्येण विस्तरेण त्रिसहस्रकम् ॥
न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम
himavānuvāca
kathaṃ tena pramāṇena sañjāto vivaro mahān ||
abhūtkautūhalaṃ tena sarvaṃ vistarato vada
||35||कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान् ॥
अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsa khaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe vasiṣṭhāśramasamīpavarti vivaravṛttāntopakramavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||