tato gacchennṛpaśreṣṭha mārkaṃḍeyasya cāśramam
pulastya uvāca
tato gacchennṛpaśreṣṭha mārkaṃḍeyasya cāśramam ||
yatra pūrvaṃ tapastaptaṃ mārkaṃḍena mahātmanā
||1||ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् ॥
यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना
mṛkaṇḍo brāhmaṇonāma purā''sīcchaṃsitavrataḥ ||
ante vayasi saṃjātastasya putro'tisundaraḥ
||2||मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽऽसीच्छंसितव्रतः ॥
अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ śāṃtaḥ sūryasamaprabhaḥ ||
kasyacittvatha kālasya tasyāśramapade nṛpa
||3||सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप
āgato brāhmaṇo jñānī kaścitsāmudravicchubhaḥ ||
tato'sau krīḍamānastu bālakaḥ paṃcavārṣikaḥ
||4||आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः ॥
ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः
ānāsāgraśikhāgrābhyāṃ ciraṃ caivāvalokitaḥ ||
tato'hasatsa sahasā taṃ mṛkaṇḍo hyalakṣayat
||5||आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः ॥
ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्
athā'bravīcciraṃ dṛṣṭastvayā putro mama dvija ||
tato hasitavānbhūyaḥ kimidaṃ kāraṇaṃ vada
||6||अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज ॥
ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद
asakṛtsa mṛkaṇḍena yāvatpṛṣṭo dvijottamaḥ ||
uparodhavaśāttasmai yathārthaṃ saṃnyavedayat
||7||असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः ॥
उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्
asya bālasya cihnāni yāni kāye dvijottama ||
ajaraścāmaraścaiva tairbhavetpuruṣaḥ kila
||8||अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम ॥
अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल
ṣaṇmāsenāsya bālasya nūnaṃ mṛtyurbhaviṣyati ||
etasmātkāraṇāddhāsyaṃ mayā'kāri dvijottama ||
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me vairiṣvapi kadācana
||9||षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति ॥
एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम ॥
अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन
pulastya uvāca
evamuktvā tu sa jñānī uṣitvā tatra śarvarīm ||
mṛkaṃḍenābhyanujñāta iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha
||10||एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् ॥
मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह
mṛkaṃḍopi sutaṃ jñātvā tataḥ kṣīṇāyuṣaṃ nṛpa ||
paṃcavārṣikamapyārttaścakāropanayānvitam
||11||मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप ॥
पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्
śrutādhyayanasaṃpannaṃ yaṃyaṃ paśyasi cāgrataḥ ||
tasyābhivādanaṃ kāryaṃ tvayā putraka nityaśaḥ
||12||श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः ॥
तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः
tataścakre brahmacārī piturvākyaṃ viśeṣataḥ
||13||ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः
bālaṃ vṛddhaṃ yuvānaṃ ca yaṃyaṃ paśyati cakṣuṣā ||
namaskaroti taṃ sarvaṃ brāhmaṇaṃ vinayānvitaḥ
||14||बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा ॥
नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः
kasyacittvatha kālasya tasyāśramasamīpataḥ ||
saptarṣayaḥ samāyātāstīrthayātrāparāyaṇāḥ
||15||कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः ॥
सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः
atha tānsatvaraṃ gatvā vaṃdayāmāsa pārthiva ||
bālaḥ savinayopetaḥ sarvāṃścaiva yathākramam
||16||अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव ॥
बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्
dīrghāyurbhava tairuktaḥ sa bālastuṣṭitatparaiḥ ||
āsthitāśca yathābhīṣṭaṃ deśaṃ bālaṃ visarjya tam
||17||दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः ॥
आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्
teṣāṃ madhyeṃ'girānāma divyajñānasamanvitaḥ ||
tenāvalokito bālaḥ sūkṣmadṛṣṭyā paraṃtapa
||18||तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥
तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप
atha tānabravītsarvānmunīnkiṃcitsavismayaḥ ||
dīrghāyurna ca bālo'yaṃ yuṣmābhiḥ saṃprakīrtitaḥ
||19||अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः ॥
दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः
gamiṣyati kumāro'yaṃ nidhanaṃ paṃcame dine ||
tanna yuktaṃ hi no vākyamasatyaṃ dvijasattamāḥ
||20||गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने ॥
तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः
yathā'yaṃ cirajīvī syāttathā nītirvidhīyatām ||
atha te munayo bhītā mithyā vākyasya pārthiva
||21||यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥
अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव
bālakaṃ taṃ samādāya brahmalokaṃ gatāstadā ||
tatra dṛṣṭvā caturvaktraṃ namaścakrurmunīśvarāḥ
||22||बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा ॥
तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः
teṣāmanaṃtaraṃ tena bālake nābhivāditaḥ ||
dīrghāyurbhava tenā'pi brahmaṇoktaḥ sa bālakaḥ
||23||तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः ॥
दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः
tataḥ saptarṣayo hṛṣṭāḥ svacitte nṛpasattama ||
sukhāsīnānsaviśrāṃtānabravīnmunipuṃgavān
||24||ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम ॥
सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्
brahmovāca
paripṛcchata kiṃ kāryaṃ kuto yūyamihāgatāḥ
||25||परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः
ṛṣaya ūcuḥ
tīrthayātrāprasaṃgena bhramamāṇā mahītalam ||
arbudaṃ parvataṃ nāma tasya tīrtheṣu vai gatāḥ
||26||तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् ॥
अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः
athāgatya drutaṃ dūrādbālenānena vaṃditāḥ ||
dīrghāyurbhava saṃdiṣṭastataścāyamanekadhā ||
paṃcame divase'syāpi mṛtyurdeva bhaviṣyati
||27||अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः ॥
दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा ॥
पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति
yathā vayaṃ tvayā sārddhamasatyā na caturmukha ||
bhavāmo'sya kṛte deva tathā kiṃcidvidhīyatām
||28||यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख ॥
भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्
atha brahmā prahṛṣṭātmā dṛṣṭvā taṃ munidārakam ||
matprasādādayaṃ bālo bhāvī kalpāyurabravīt
||29||अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् ॥
मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्
tataste munayo hṛṣṭāstamādāya gṛhaṃ prati ||
prasthitā brahmalokāttu namaskṛtvā caturmukham
||30||ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति ॥
प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्
atha tasya pitā tatra mṛkaṃḍo munisattamaḥ ||
tato bhāryāsamāyukto vilalāpa suduḥkhitaḥ
||31||अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः ॥
ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः
hā putraputra karuṇaṃ ruditvā dharmavatsalaḥ ||
anāmaṃtrya ca māṃ kasmāddīrghaṃ paṃthānamāśritaḥ
||32||हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः ॥
अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः
akṛtvāpi kriyāḥ kāryāḥ kathaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ ||
so'haṃ tvayā vinā putra na jīvāmi kathaṃcana
||33||अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः ॥
सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन
evaṃ vilapatastasya bahudhā nṛpasattama ||
bālaścābhyāgatastatra yatra deśe purā sthitaḥ
||34||एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम ॥
बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः
athāsau prayayau bālaḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
taṃ dṛṣṭvā pathi tātaśca saṃprahṛṣṭo babhūva ha
||35||अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह
papracchāṃkaṃ samāropya cirāgamana kāraṇam ||
tataḥ sa kathayāmāsa sarvaṃ muniviceṣṭitam ||
darśanaṃ brahmalokasya padmayonervaraṃ tathā
||36||पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् ॥
ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् ॥
दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा
bālaka uvāca
ajaraścāmaraścāhaṃ kṛtastāta svayaṃbhuvā ||
tasmātsatyaṃ madarthe te vyetvasau mānaso jvaraḥ
||37||अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा ॥
तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः
so'hamārādhayiṣyāmi tathaiva caturānanam ||
kṛtvā''śramapadaṃ ramyamarbude parvatottame
||38||सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् ॥
कृत्वाऽऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे
amṛtasrāvi tadvākyaṃ śrutvā putrasya sa dvijaḥ ||
mṛkaṃḍo harṣasaṃyukto vācamityabravīcca tam
||39||अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः ॥
मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्
mārkkaṃḍo'pi drutaṃ gatvā ramya marbudaparvatam ||
tapastepe suvistīrṇaṃ dhyāyandevaṃ pitāmaham
||40||मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् ॥
तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्
tasyāśramapade puṇye śrāvaṇe māsi pārthiva ||
paurṇamāsyāṃ viśeṣeṇa yaḥ kuryātpitṛtarpaṇam ||
pitṛmedhaphalaṃ tasya sakalaṃ syādasaṃśayam
||41||तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव ॥
पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् ॥
पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्
ṛṣiyogena yastatra tarpayedbrāhmaṇottamān ||
brahmaloke ciraṃ vāsastasya saṃjāyate nṛpa
||42||ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् ॥
ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप
yaḥ snānaṃ kurute tatra samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
nālpamṛtyubhayaṃ tasya kule kvāpi prajāyate
||43||यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍa tṛtīye'rbudakhaṇḍe mārkaṃḍeyāśramapadotpattivarṇanaṃnāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||