tato gacchennṛpaśreṣṭha kapilātīrthamuttamam
paulastya uvāca
tato gacchennṛpaśreṣṭha kapilātīrthamuttamam ||
yatra snāto naraḥ samyaṅmucyate sarvakilbiṣaiḥ
||1||ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् ॥
यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
purā'bhūnnṛpatirnāma suprabhaḥ paravīrahā ||
nityaṃ ca mṛgayāśīlo mṛgāṇāmahite rataḥ
||2||पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा ॥
नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः
na tathā strīṣu no bhoge nāśvayāne na vāraṇe ||
tasyābhūdanurāgaśca yathā mṛgavimarddane
||3||न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे ॥
तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने
sa kadācinnṛpaśreṣṭha mṛgāsakto'rbudaṃ gataḥ ||
apaśyatsānudeśe ca mṛgīṃ śiśusamāvṛtām
||4||स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः ॥
अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्
stanaṃ dhayantīṃ susnigdhāṃ śiśoḥ kṣīrānurāgiṇaḥ ||
sā tena viddhā bāṇena sahasā nataparvaṇā
||5||स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः ॥
सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा
atha sā pārthivaṃ dṛṣṭvā pragṛhītaśarāsanam ||
dvitīyaṃ yojayānaṃ ca mṛgī bāṇaṃ sunirmalam
||6||अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् ॥
द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्
tataḥ sā kopasantaptā bhūpālaṃ pratyabhāṣata ||
nāyaṃ dharmaḥ smṛtaḥ kṣāttro yastvayādya niṣevitaḥ
||7||ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत ॥
नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः
śayāno maithunāsaktaḥ stanapo vyādhipīḍitaḥ ||
na haṃtavyo mṛgo rājanmṛgī ca śiśunā vṛtā
||8||शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः ॥
न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता
tadadya maraṇaṃ jātaṃ mama sarvaṃ nṛpādhama ||
tava bāṇaṃ samāsādya putrasya ca mayā vinā
||9||तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम ॥
तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना
yasmādahamadharmeṇa hatā bhūmipate tvayā ||
tasmādatraiva sānau tvaṃ raudravyāghro bhaviṣyasi
||10||यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया ॥
तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि
pulastya uvāca
tacchrutvā sumahatpāpaṃ sa nṛpo bhayasaṃkulam ||
tāṃ vai prasādayāmāsa prāṇaśeṣāṃ tadā mṛgīm
||11||तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् ॥
तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्
avivekānmayā bhadre hatā tvaṃ nirghṛṇena ca ||
kuru śāpavimokṣaṃ tvaṃ tasmāddīnasya sanmṛgi
||12||अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च ॥
कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि
mṛgyuvāca
yadā tu kapilāṃ nāma drakṣyase tvaṃ payasvinīm ||
dhenuṃ tayā samālāpātprakṛtiṃ yāsyase punaḥ
||13||यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् ॥
धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः
evamuktvā mṛgī rājāgrataḥ prāṇairvyayujyata ||
pīḍitā śaraghātena putrasnehādviśeṣataḥ
||14||एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥
पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः
athā'sau pārthivaḥ sadyo raudrāsyaḥ samajāyata ||
vyāghro daśakarālaśca tīkṣṇadantanakhastathā ||
bhakṣayāmāsa tāṃ senāmātmīyāṃ krodhamūrcchitaḥ
||15||अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत ॥
व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा ॥
भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः
tataste sainikā rājanhataśeṣāḥ suduḥkhitāḥ ||
svagṛhāṇi yayustatra yathā vṛttaṃ jane pure
||16||ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः ॥
स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे
nivedayanto vṛttāṃtaṃ catvareṣu trikeṣu ca ||
yathā vai vyāghratāṃ prāptaḥ sa rājā'rbudaparvate
||17||निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च ॥
यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते
tacchrutvā vacanaṃ tasya putraṃ bhūriparākramam ||
rājye'bhiṣecayāmāsu nāmnā khyātaṃ mahaujasam
||18||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् ॥
राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्
kasyacittvatha kālasya tasminsānau nṛpottama ||
tṛṣārtaṃ gokulaṃ prāptaṃ gopagopīsamākulam
||19||कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम ॥
तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्
tatraikā gauḥ paribhraṣṭā svayūthāttṛṇatṛṣṇayā ||
kapileti ca vikhyātā svayūthasyāgragāminī
||20||तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया ॥
कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी
acchinnāgratṛṇaṃ yā tu sadā bhakṣayate nṛpa ||
atha sā gahvaraṃ prāptā gireḥ śūnyaṃ bhayaṃkaram
||21||अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप ॥
अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्
tatrāsasāda tāṃ vyāghro daṃṣṭrotkaṭamukhāvahaḥ ||
sā taṃ dṛṣṭavatī pāpaṃ trāsamāpa mṛgīva hi
||22||तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः ॥
सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि
smaraṃtī gokule baddhaṃ svasutaṃ kṣīrapāyinam ||
duḥkhena rudatīṃ tāṃ sa dṛṣṭvovāca mṛgādhipaḥ
||23||स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् ॥
दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः
vyāghra uvāca
kiṃ vṛthā rudyate dheno māṃ prāpya na hi jīvitam ||
vidyate kasyacinmūrkhe smareṣṭāṃ devatāṃ tataḥ
||24||किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् ॥
विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः
kapilovāca
svajīvitabhayādvyāghra na rodimi kathaṃcana ||
putro me bālako goṣṭhyāṃ kṣīrapāyī pratīkṣate
||25||स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन ॥
पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते
nādyāpi sa tṛṇā nyatti tenāhaṃ śokaviklavā ||
rodmi vyāghra sutasnehātsatyenātmānamālabhe
||26||नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा ॥
रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे
pāyayitvā sutaṃ bālaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā janaṃ svakam ||
punaḥ pratyāgamiṣyāmi yadi tvaṃ manyase vibho
||27||पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् ॥
पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो
vyāghra uvāca
gatvā svasutasāṃnidhyaṃ dṛṣṭvātmīyaṃ ca gokulam ||
punarāgamanaṃ yatte na ca tacchraddadhāmyaham
||28||गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् ॥
पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्
bhayānmāṃ bhāṣase caivaṃ nāsti prāṇasamaṃ bhayam ||
tasmātprāṇabhayānna tvamāgamiṣyasi dhenuke
||29||भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् ॥
तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके
kapilo vāca
śapathairāgamiṣyāmi satyametacchṛṇuṣva me ||
pratyayo yadi te bhūyānmāṃ muñca tvaṃ mṛgādhipa
||30||शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे ॥
प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप
vyāghra uvāca
brūhi tāñchapathānbhadre samāgacchasi yaiḥ punaḥ ||
tato'haṃ pratyayaṃ gatvā mocayiṣyāmi vā na vā
||31||ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः ॥
ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा
kapilovāca
vedādhyayanasaṃpannaṃ brāhmaṇaṃ vaṃcayettu yaḥ ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||32||वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
gurudroharatānāṃ ca yatpāpaṃ jāyate nṛṇām ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||33||गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
yatpāpaṃ brāhmaṇaṃ hatvā gāṃ ca hatvā prajāyate ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||34||यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
mitradrohe ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ guruvaṃcake ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||35||मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
yo gāṃ spṛśati pādena brāhmaṇaṃ pāvakaṃ tathā ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||36||यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
kūpārāmataḍāgānāṃ yo bhaṃgaṃ kuruta naraḥ ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||37||कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
kṛtaghnasya ca yatpāpaṃ sūcakasya ca yadbhavet ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||38||कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
madyamāṃsaratānāṃ ca yatpāpaṃ jāyate nṛṇām ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||39||मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
rājapaiśunyakartṝṇāṃ yatpāpaṃ jāyate nṛṇām ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||40||राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
vedavikrayakartṝṇāṃ yatpāpaṃ saṃprajāyate ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||41||वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
dīyamānaṃ dvijātīnāṃ nivārayati yo'lpadhīḥ ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||42||दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
viśvastaghātakānāṃ ca yatpāpaṃ samudāhṛtam ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||43||विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
dvijadveṣaratānāṃ hi yatpāpaṃ jāyate nṛṇām ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||44||द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
paravādaratānāṃ ca pāpaṃ yacca durātmanām ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||45||परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
rātrau ye pāpakarmāṇo bhakṣaṃti dadhisaktukān ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||46||रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
vṛṃtākaṃ mūlakaṃ śvetaṃ raktaṃ ye'śnaṃti gṛṃjanam ||
tena pāpena lipyāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ
||47||वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् ॥
तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः
pulastya uvāca
sa tasyāḥ śapathāñchrutvā vismayotphullalocanaḥ ||
pratyayaṃ ca tadā gatvā vyāghro vākyamathābravīt
||48||स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्
vyāghra uvāca
gaccha tvaṃ gokule bhadre punarāgamanaṃ kuru ||
na caitadavagaṃtavyaṃ yadayaṃ vañcito mayā
||49||गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु ॥
न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया
kapile gaccha paśya tvaṃ tanayaṃ sutavatsale ||
pāyayitvā stanaṃ pūrṇamavaghrāya ca mūrdhani
||50||कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले ॥
पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि
mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīḥ svajanavabāṃdhavān ||
satyamevāgrataḥ kṛtvā nānyathā kartumarhasi
||51||मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् ॥
सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि
pulastya uvāca
sā'nujñātā mṛgendreṇa kapilā putravatsalā ||
aśrupūrṇamukhī dīnā prasthitā gokulaṃ prati
||52||साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला ॥
अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति
vepamānā bhayodvignā śokasāgaramadhyagā ||
kariṇīva hi raudreṇa hariṇā sā balīyasā ||
tataḥ svagokulaṃ prāptā rabhamāṇā muhurmuhuḥ
||53||वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा ॥
करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा ॥
ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः
tasyāḥ śabdaṃ tataḥ śrutvā jñātvā vatsaḥ svamātaram ||
sammukhaḥ prayayau tūrṇamūrddhvapucchaḥ praharṣitaḥ
||54||तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् ॥
सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः
akālāgamanaṃ tasyā raudraṃ bhaṃbhāravaṃ tathā ||
dṛṣṭvā śrutvā ca vatso'sau śaṃkitaḥ paripṛcchati
||55||अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा ॥
दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति
vatsa uvāca
na te paśyāmi saumyatvaṃ durmanā iva lakṣyame ||
kimarthamanyavelāyāṃ samāyātā vadasva me
||56||न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे ॥
किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे
kapilovāca
piba putra stanaṃ paścātkāraṇaṃ cāpi me śṛṇu ||
āgatā'haṃ tava snehātkuru tṛptiṃ yathepsitām
||57||पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु ॥
आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्
apaścimamidaṃ putra durlabhaṃ mātṛdarśanam ||
mayā'dya putra gaṃtavyaṃ śapathairāgatā yataḥ
||58||अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् ॥
मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः
vyāghrasya kāmarūpasya dātavyaṃ jīvitaṃ mayā ||
tenāhaṃ śapathairmuktā kāraṇāttava putraka
||59||व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया ॥
तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक
mayā'dya tatra gaṃtavyaṃ mṛgarājasamīpataḥ ||
yadā ca śapathaiḥ putra dāsyāmi ca kalevaram
||60||मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः ॥
यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्
vatsa uvāca
ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gaṃtumicchasi ||
ślāghyaṃ hi maraṇaṃ me'dya tvayā saha na saṃśayaḥ
||61||अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि ॥
श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः
ekākinā'pi marttavyaṃ yasmānmayā tvayā vinā ||
yadi māṃ sahitaṃ tatra tvayā vyāghro vadhiṣyati
||62||एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना ॥
यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति
yā gatirmātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati ||
tasmādavaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ
||63||या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति ॥
तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः
athavā'traiva tiṣṭha tvaṃ śapathāḥ saṃtu me tava ||
tava sthāne prayāsyāmi mātastvaṃ yadi manyase
||64||अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव ॥
तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे
jananyā viprayuktasya jīvitaṃ na hi me priyam ||
nāsti mātṛsamaḥ kaścidbālānāṃ kṣīrajīvinām
||65||जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् ॥
नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्
nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ ||
ye mātṛniratāḥ putrāste yāṃti paramāṃ gatim
||66||नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः ॥
ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्
kapilovāca
mamaiva vihito mṛtyurna te putraka sāṃpratam ||
na cāyamanyabhūtānāṃ mṛtyuḥ syādanyamṛtyutaḥ
||67||ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् ॥
न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः
apaścimamidaṃ putra mātuḥ sandeśamuttamam ||
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā pariṇāmasukhāvaham
||68||अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् ॥
शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्
vane cara sadā vatsa apramādaparo bhava ||
pramādātsarvabhūtāni vinaśyaṃti na saṃśayaḥ
||69||वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव ॥
प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः
na ca lobhena cartavyaṃ viṣamasthaṃ tṛṇaṃ kvacit ||
lobhādvināśo jaṃtūnāmiha loke paratra ca
||70||न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् ॥
लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च
samudramaṭavīṃ yuddhaṃ viśaṃte lobhamohitāḥ ||
lobhādi kāryamatyugraṃ kurvaṃti tyājya eva saḥ
||71||समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः ॥
लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः
lobhātpramādādāśvāsātpuruṣo bādhyate tribhiḥ ||
tasmāllobho na karttavyo na pramādo na viśvaset
||72||लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः ॥
तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्
ātmā ca satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnataḥ ||
sarvebhyaḥ śvāpadebhyaśca mlecchebhyastaskarāditaḥ
||73||आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः ॥
सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः
tiryagbhyaḥ pāpayonibhyaḥ sadā vicaratā vane ||
na ca śokastvayā kāryaḥ sarveṣāṃ maraṇaṃ dhuvam
||74||तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने ॥
न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्
asmākaṃ prativācaṃ ca śṛṇu śokavināśinīm ||
yathā hi pathikaḥ kaścicchāyārthī vṛkṣamāsthitaḥ ||
viśrāntaśca punaryāti tadvadbhūtasamāgamaḥ
||75||अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् ॥
यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः ॥
विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः
pulastya uvāca
evaṃ saṃbhāṣya taṃ vatsamavaghrāya ca mūrddhani ||
svamātaraṃ sakhīvargaṃ tato draṣṭuṃ samāgatā
||76||एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि ॥
स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता
abravīcca tato vākyaṃ putraśokena duḥkhitā ||
aṃbāḥ śṛṇuta me vākyamapaścimamidaṃ sphuṭam
||77||अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता ॥
अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्
anāthamabalaṃ dīnaṃ phenapaṃ mama putrakam ||
mātṛśokābhisaṃtaptaṃ sarvāstaṃ pālayiṣyatha
||78||अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् ॥
मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ
bhāvinīnāmayaṃ putraḥ sāṃprataṃ ca viśeṣataḥ ||
snapanīyaḥ pāyitavyaḥ poṣyaḥ pālyaḥ svaputravat
||79||भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः ॥
स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्
caraṃtaṃ viṣame sthāne caraṃtaṃ paragokule ||
akāryeṣu pravartaṃtaṃ he sakhyo vārayiṣyatha
||80||चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले ॥
अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ
kṣamadhvaṃ ca mahābhāgā yāsye'haṃ satyasaṃśrayāt ||
yatrā'sau tiṣṭhate vyāghro muktā'haṃ yena sāṃpratam
||81||क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् ॥
यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्
sarvāstā vacanaṃ śrutvā tasyāḥ śokasamanvitāḥ ||
viṣādaṃ paramaṃ gatvā vākyamūcuḥ suduḥkhitāḥ
||82||सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः ॥
विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः
kapile naiva gaṃtavyaṃ na te doṣo bhaviṣyati ||
prāṇātyaye na doṣo'sti saṃparāye ca dāruṇe
||83||कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति ॥
प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे
atra gāthā purā gītā munibhirdharmavādibhiḥ ||
prāṇātyaye samutpanne śapathe nāsti pātakam
||84||अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः ॥
प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्
kapilovāca
prāṇināṃ prāṇa rakṣārthaṃ vadāmyevānṛtaṃ vacaḥ ||
nātmārthamupayuñjāmi svalpamapyanṛtaṃ kvacit
||85||प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः ॥
नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्
aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam ||
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate
||86||अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् ॥
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
tasmānnānṛtamātmānaṃ kariṣye jīvitāśayā ||
ājñāpayatu māmāryā yāsye yatra mṛgādhipaḥ
||87||तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया ॥
आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः
vayasyā ūcuḥ
kapile tvaṃ namaskāryā sarvairapi surāsuraiḥ ||
yattvaṃ paramasatyena prāṇāṃstyajasi dustyajān
||88||कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः ॥
यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्
avaśyaṃ na ca te bhāvī mṛtyuḥ satyātkathaṃcana ||
pramāṇaṃ yadi satyaṃ hi vraja paṃthāḥ śivo'stu te
||89||अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन ॥
प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते
pulastya uvāca
evamuktā ca kapilā gatā yatra mṛgādhipaḥ ||
athāsau kapilāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ ||
abravītpraśritaṃ vākyaṃ harṣagadgadayā girā
||90||एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः ॥
अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा
vyāghra uvāca
svāgataṃ tava kalyāṇi kapile satyavādini ||
nahi satyavatāṃ kiṃcidaśubhaṃ vidyate kvacit
||91||स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि ॥
नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्
tvayoktaṃ kapile pūrvaṃ śapathairāgamāya ca ||
tena me kautukaṃ jātaṃ yātā''gacchetpunaḥ katham
||92||त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च ॥
तेन मे कौतुकं जातं याताऽऽगच्छेत्पुनः कथम्
tasmādgaccha mayā muktā yatrā'sau tanayastava ||
tiṣṭhate gokule baddhaḥ kṣīrapāyī suduḥkhitaḥ
||93||तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव ॥
तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः
pulastya uvāca
etasminneva kāle tu sa rājā prakṛtiṃ gataḥ ||
mṛgīśāpena nirmukto divyarūpavapurdharaḥ ||
tato'bravītprahṛṣṭātmā kapilāṃ satyavādinīm
||94||एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः ॥
मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः ॥
ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्
rājovāca
prasādāttava mukto'haṃ śāpādasmātsudāruṇāt ||
kiṃ te priyaṃ karomyadya dhenuke brūhi satvaram
||95||प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् ॥
किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्
kapilovāca
kṛtakṛtyā'smi rājenda yattvaṃ mukto'si kilbiṣāt ||
pipāsā bādhatetyarthaṃ sāṃprataṃ jalamānayam
||96||कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् ॥
पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्
naivānṛtaṃ vijānīhi satyametanmayoditam
||97||नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्
pulastya uvāca
athāsau pārthivo haste cāpamādāya satvaram ||
sajyaṃ kṛtvā śaraṃ gṛhya jaghāna dharaṇītalam
||98||अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् ॥
सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्
tataḥ salilamuttasthau nirmalaṃ śītalaṃ śubham ||
tatra sā kapilā snātvā vitṛṣā samapadyata
||99||ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् ॥
तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत
etasminnantare dharmaḥ svayaṃ tatra samāgataḥ ||
abravītkapilāṃ hṛṣṭo varaṃ varaya śobhane
||100||एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः ॥
अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने
tava satyena tuṣṭo'haṃ nāsti te sadṛśī kvacit ||
trailokye sakale dhenurna bhaviṣyati vai śubhe
||101||तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् ॥
त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे
kapilovāca
prasādāttava gaccheya saha rājñā sagokulā ||
suprabheṇa padaṃ divyaṃ jarāmaraṇavarjitam
||102||प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला ॥
सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्
mannāmnā khyātimāyātu puṇyametajjalāśayam ||
sarvapāpaharaṃ nṛṇāṃ sarvakāmapradaṃ tathā
||103||मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् ॥
सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा
dharma uvāca
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti supuṇye salile śubhe ||
caturddaśyāṃ viśeṣeṇa te yāsyaṃti parāṃ gatim
||104||येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे ॥
चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्
tava nāmnā supuṇyaṃ hi tīrthametadbhaviṣyati ||
darśamuddiśya martyastu prāpsyate gosahasrakam ||
snānāllakṣaguṇaṃ dānātpuṇyaṃ caiva tathā'kṣayam
||105||तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति ॥
दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् ॥
स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्
ye'tra śrāddhaṃ kariṣyaṃti mānavāḥ susamāhitāḥ ||
sarvadānaphalaṃ teṣāṃ bhuktimuktī mahātmanām
||106||येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः ॥
सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्
api kīṭapataṃgā ye tṛṣārtāḥ salile śubhe ||
majjayiṣyati yāsyaṃti te'pi sthānaṃ divaukasām
||107||अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे ॥
मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्
kiṃ punarbhaktisaṃyuktā mānavāḥ satyavādinaḥ ||
manasvino mahābhāgāḥ śraddhāvaṃto vicakṣaṇāḥ
||108||किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः ॥
मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः
pulastya uvāca
etasminneva kāle tu vimānāni sahasraśaḥ ||
samāyātāni rājeṃdra kapilāyāḥ prabhāvataḥ
||109||एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः ॥
समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः
tānyāruhyātha kapilā gopagokulasaṃkulā ||
suprabheṇa samāyuktā tatpadaṃ paramaṃ gatā
||110||तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला ॥
सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता
tasmātsarvaprayatnena tatra snānaṃ samācaret ||
śrāddhaṃ caivātmanaḥ śaktyā dānaṃ pārthivasattama
||111||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् ॥
श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe tṛtīye'rbudakhaṃḍe kapilātīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||