nāgatīrthamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
arbudasya ca māhātmyaṃ vistareṇa vadasva naḥ ||
kautukaṃ sūta no jātaṃ kathayasva yathā śubham
||1||अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः ॥
कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्
sūta uvāca
purāsīcca ṛṣiśreṣṭhaḥ pulastyo bhagavānmuniḥ ||
yayāteśca gṛhe yātastaṃ natvā cābravīnnṛpaḥ
||2||पुरासीच्च ऋषिश्रेष्ठः पुलस्त्यो भगवान्मुनिः ॥
ययातेश्च गृहे यातस्तं नत्वा चाब्रवीन्नृपः
yayātiruvāca
svāgataṃ te muniśreṣṭha saphalaṃ me'dyajīvitam ||
kathayasva prasādena kathāmarbudasaṃbhavām
||3||स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्यजीवितम् ॥
कथयस्व प्रसादेन कथामर्बुदसंभवाम्
arbudākhyo nago nāma vikhyāto yo dharātale ||
tasya yātrākramaṃ brūhi tatphalaṃ dvijasattama
||4||अर्बुदाख्यो नगो नाम विख्यातो यो धरातले ॥
तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि तत्फलं द्विजसत्तम
sarvaṃ vistarato brūhi tīrthayātrāparāyaṇa ||
tasmādvada muniśreṣṭha yena yātrāṃ karomyaham
||5||सर्वं विस्तरतो ब्रूहि तीर्थयात्रापरायण ॥
तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ येन यात्रां करोम्यहम्
pulastya uvāca
bahudharmamayo rājannarbudaḥ parvatottamaḥ ||
aśakto vistarādvaktumapi varṣaśatairapi
||6||बहुधर्ममयो राजन्नर्बुदः पर्वतोत्तमः ॥
अशक्तो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि
saṃkṣepādeva vakṣyāmi tīrthamukhyāni te tathā ||
nāgatīrthaṃ tu tatrādyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām
||7||संक्षेपादेव वक्ष्यामि तीर्थमुख्यानि ते तथा ॥
नागतीर्थं तु तत्राद्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्
nārīṇāṃ ca viśeṣeṇa putrasaubhāgyadāyakam ||
śṛṇu rājanpurāvṛttaṃ yato'tyāścaryamuttamam
||8||नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम् ॥
शृणु राजन्पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्
gautamī brāhmaṇī nāmnā satī sādhvī pativratā ||
bālavaidhavyasaṃprāptā tīrthayātrāparāyaṇā
||9||गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता ॥
बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा
arbudaṃ sā ca saṃprāptā nāgatīrthaṃ viveśa ha ||
tasmiñjale nimagnā sā snātumabhyāyayau purā
||10||अर्बुदं सा च संप्राप्ता नागतीर्थं विवेश ह ॥
तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नातुमभ्याययौ पुरा
nāyakā putrasaṃyuktā tattīrthaṃ samupāgatā ||
śuśrūṣāṃ sā tastasyāścakre nānāvidhāṃ nṛpa
||11||नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता ॥
शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप
sarvopakaraṇairdarbhaiḥ sumanobhiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
atha sā ciṃtayāmāsa gautamī putraduḥkhitā
||12||सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिः पृथग्विधैः ॥
अथ सा चिंतयामास गौतमी पुत्रदुःखिता
dhanyo'yaṃ tanayo hyasyāḥ śuśrūṣāṃ kurute sadā ||
putrayuktā tviyaṃ dhanyā dhigahaṃ putravarjitā
||13||धन्योऽयं तनयो ह्यस्याः शुश्रूषां कुरुते सदा ॥
पुत्रयुक्ता त्वियं धन्या धिगहं पुत्रवर्जिता
ahaṃ bhartrā viyuktā ca putrahīnā suduḥkhitā ||
atha sā nirgatā tasmātsalilānnṛpasattama
||14||अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना सुदुःखिता ॥
अथ सा निर्गता तस्मात्सलिलान्नृपसत्तम
vinā'pi bhartṛsaṃyogātsadyo garbhavatī hyabhūt ||
sā garbhalakṣaṇairyuktā sujanavrīḍayā'nvitā
||15||विनाऽपि भर्तृसंयोगात्सद्यो गर्भवती ह्यभूत् ॥
सा गर्भलक्षणैर्युक्ता सुजनव्रीडयाऽन्विता
cakāra maraṇe buddhiṃ jvālayāmāsa pāvakam ||
etasminneva kāle tu vāguvācāśarīriṇī
||16||चकार मरणे बुद्धिं ज्वालयामास पावकम् ॥
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी
vāguvāca
no tvaṃ gautami cityāgnau praveśaṃ kartumarhasi ||
doṣo nāsti tavātrārthe tīrthasyāsya prabhāvataḥ
||17||नो त्वं गौतमि चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुमर्हसि ॥
दोषो नास्ति तवात्रार्थे तीर्थस्यास्य प्रभावतः
yo yadvāṃchati citte ca jalamadhye sthito naraḥ ||
cintitaṃ ca tadāpnoti nārī vā nātra saṃśayaḥ
||18||यो यद्वांछति चित्ते च जलमध्ये स्थितो नरः ॥
चिन्तितं च तदाप्नोति नारी वा नात्र संशयः
tvayā tasyāḥ sutaṃ dṛṣṭvā putravāṃchā kṛtā hṛdi ||
tava garbhagato nūnaṃ putraḥ putri bhaviṣyati
||19||त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा पुत्रवांछा कृता हृदि ॥
तव गर्भगतो नूनं पुत्रः पुत्रि भविष्यति
tasmādvirama bhadraṃ te nirdoṣāsi pativrate ||
virarāma tataḥ sādhvī gautamī maraṇānnṛpa
||20||तस्माद्विरम भद्रं ते निर्दोषासि पतिव्रते ॥
विरराम ततः साध्वी गौतमी मरणान्नृप
śrutvā''kāśagatāṃ vāṇīṃ devadūtena bhāṣitām ||
dṛṣṭvā patiṃ vinā garbhaṃ vākyameta duvāca ha
||21||श्रुत्वाऽऽकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषिताम् ॥
दृष्ट्वा पतिं विना गर्भं वाक्यमेत दुवाच ह
aho tīrthaprabhāvo'yamapūrvaḥ pratibhāti me ||
yatra saṃjāyate garbhaḥ strīṇāṃ śukrarajovinā
||22||अहो तीर्थप्रभावोऽयमपूर्वः प्रतिभाति मे ॥
यत्र संजायते गर्भः स्त्रीणां शुक्ररजोविना
nāhaṃ kutrāpi yāsyāmi muktvedaṃ tīrthamuttamam ||
evamuktvā tataḥ sādhvī tatraiva nyavasatsadā
||23||नाहं कुत्रापि यास्यामि मुक्त्वेदं तीर्थमुत्तमम् ॥
एवमुक्त्वा ततः साध्वी तत्रैव न्यवसत्सदा
putraṃ vai janayāmāsa sarvalakṣaṇalakṣitam ||
tatra pārthivaśārdūla kṛṣṇapakṣe 'śvinasya ca
||24||पुत्रं वै जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
तत्र पार्थिवशार्दूल कृष्णपक्षे ऽश्विनस्य च
yaḥ punaḥ kurute śrāddhaṃ tasya vaṃśo na naśyati ||
na preto jāyate rājanvaṃśe tasya kadācana
||25||यः पुनः कुरुते श्राद्धं तस्य वंशो न नश्यति ॥
न प्रेतो जायते राजन्वंशे तस्य कदाचन
yaḥ pumānkāmarahitaḥ snānaṃ tatra samācaret ||
śrāddhaṃ ca pārthivaśreṣṭha tasya lokāḥ sanātanāḥ
||26||यः पुमान्कामरहितः स्नानं तत्र समाचरेत् ॥
श्राद्धं च पार्थिवश्रेष्ठ तस्य लोकाः सनातनाः
yā strī puṣpaphalānyeva tīrthe cāsminvisarjayet ||
sā syātputravatī dhanyā saubhāgyaṃ ca prapadyate
||27||या स्त्री पुष्पफलान्येव तीर्थे चास्मिन्विसर्जयेत् ॥
सा स्यात्पुत्रवती धन्या सौभाग्यं च प्रपद्यते
niṣkāmā svargamāpnoti duṣprāpyaṃ tridaśairapi ||
tasmātsarvaprayatnena yātrāṃ tasya samācaret
||28||निष्कामा स्वर्गमाप्नोति दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तस्य समाचरेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe nāgatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||