gautamaśiṣyottaṃkacaritravarṇanam
vasiṣṭha uvāca
āsītpūrvaṃ munirnāmnā gautamaśca mahātapāḥ ||
ahilyā dayitā tasya dharmapatnī yaśasvinī
||1||आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः ॥
अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी
śiṣyānadhyāpayāmāsa sa muniḥ śataśastadā ||
śrutādhyayanasaṃpannānvisasarja tato gṛhān
||2||शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा ॥
श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्
tasyānyo'pi ca yaḥ śiṣyo gurubhaktiparāyaṇaḥ ||
uttaṃko nāma medhāvī nyavasattasya mandire
||3||तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः ॥
उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे
na taṃ visarjayāmāsa jarayāpi pariplutam ||
uttaṃko'pi suśiṣyatvānno vetti palitaṃ śiraḥ
||4||न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् ॥
उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः
jātakāryasamāyukto vidyāpāraṃgato'pi saḥ ||
kenacittvatha kālena kāṣṭhārthaṃ sa bahiryayau
||5||जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः ॥
केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ
prabhūtāni samādāya āśramaṃ paramaṃ gataḥ ||
athāsau nyakṣipattatra bhūtale kāṣṭhasaṃcayam
||6||प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः ॥
अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्
kāṣṭhalagnāṃ tadā śvetāṃ jaṭāmekāṃ dadarśa saḥ ||
sa dṛṣṭvā duḥkhamāpannaḥ kṛpaṇaṃ paryacintayat
||7||काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः ॥
स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्
dhigdhiṅme jīvitaṃ naṣṭaṃ kutaḥ kāryaratasya ca ||
kalatra saṃgrahaṃ naiva mayā kṛtamabuddhinā
||8||धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च ॥
कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना
bhaviṣyati kulacchedaḥ śaithilyānmama durmateḥ ||
gurupatnyā ca saṃdṛṣṭa uttaṃko duḥkhitastadā
||9||भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः ॥
गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा
tasya duḥkhaṃ tathā kṣipraṃ gautamāya neveditam ||
gautamena tathetyuktvā mṛduvāṇyā sa bhāṣitaḥ
||10||तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् ॥
गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः
vatsa gaccha gṛhaṃ tvaṃ ca agnihotrādikāḥ kriyāḥ ||
pālayasva vidhānena patnyā saha na saṃśayaḥ
||11||वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः ॥
पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः
ityukto guruṇā so'pi pratyuvāca guruṃ prati ||
dakṣiṇāṃ prārthaya svāminnahaṃ dāsyāmyasaṃśayam
||12||इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति ॥
दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्
gautama uvāca
sevā kṛtā tvayā vatsa mahatī mama sarvadā ||
tenaiva paripūrṇatvaṃ jātaṃ me nātra saṃśayaḥ
||13||सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा ॥
तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः
uttaṃka uvāca
kiṃcidgrāhyaṃ tvayā svāminsantoṣo jāyate mama ||
tvatprasādānmuniśreṣṭha vidyāpāraṃgato'smyaham
||14||किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम ॥
त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्
gautama uvāca
na grāhyaṃ ca mayā putra santuṣṭaḥ sevayāsmyaham ||
necchāmyahaṃ dhanaṃ tvattaḥ sukhaṃ gaccha gṛhaṃ prati
||15||न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् ॥
नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति
ityukto guruṇā so'pi mātaraṃ cābhyabhāṣata ||
kiṃcidgrāhyaṃ mayā mātaḥ santoṣo dīyatāṃ mama
||16||इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत ॥
किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम
gurupatnyuvāca
saudāsaṃ gaccha putra tvaṃ mamājñāṃ kuru satvaram ||
madayantī priyā tasya dharmapatnī yaśasvinī
||17||सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् ॥
मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी
kuṇḍale'thānaya kṣipraṃ madayaṃtyāśca putraka ||
no cecchāpaṃ pradāsyāmi pañcame'hni na āgataḥ
||18||कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक ॥
नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः
ityukto gurupatnyā sa prasthitaḥ satvaraṃ tadā ||
saudāsasyagṛhaṃ prāpa vyāghrāsyaṃ taṃ ca dṛṣṭavān
||19||इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा ॥
सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्
dṛṣṭvā prāha tadā vipraṃ bhakṣaṇārthamupasthitam ||
bhakṣayiṣyāmi vai vipra tvāmahaṃ nātra saṃśayaḥ
||20||दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् ॥
भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः
uttaṃka uvāca
avaśyaṃ bhakṣaya tvaṃ māmekaṃ śṛṇu narādhipa ||
dehi me kuṇḍale tāta dattvā'haṃ gurave punaḥ ||
āgamiṣyāmi bhakṣasva mā tvaṃ kāryavivarjitam
||21||अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप ॥
देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः ॥
आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्
saudāsa uvāca
gaccha tvaṃ mandire durge yatrā''ste dayitā mama ||
tāṃ tvamāsādya yatnena jīvitavyabhayāddvija
||22||गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽऽस्ते दयिता मम ॥
तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज
yācyatāṃ mama vākyena sā te dāsyati kuṇḍale ||
tvayā ca nānyathā kāryaṃ yatsatyaṃ dvijasattama
||23||याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले ॥
त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम
vasiṣṭha uvāca
madayantyāḥ samīpaṃ tu gatvovāca dvijottamaḥ ||
dehi me kuṇḍale devi saudāsastvāṃ samādiśat
||24||मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः ॥
देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्
madayaṃtyuvāca
sandeho'dyāpi me vipra kuṇḍale dvijasattama ||
abhijñānaṃ tvamānīya nṛpasya dvija darśaya
||25||सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम ॥
अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय
sa gatvā tvaritaṃ bhūpamabhijñānamayācata
||26||स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत
saudāsa uvāca
yairvinā sugatirnāsti durgatiṃ ye nayaṃti vai ||
gatvaivaṃ brūhi tāṃ sādhvīṃ mama vākyaṃ dvijottama ||
pradāsyati tato nūnaṃ kuṇḍale ratnamaṃḍite
||27||यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै ॥
गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम ॥
प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते
vasiṣṭha uvāca
pratyabhijñānamādāya gatvā tasyai nyavedayat
||28||प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्
tato'sau pradadau tasmai gṛhṇa me kuṇḍale dvija ||
uvāca yatnamāsthāya nīyatāṃ dvijasattama
||29||ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज ॥
उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम
ete ca vāṃchate nityaṃ takṣako dvija kuṇḍale ||
sa tatheti samādāya vismayotphullalocanaḥ ||
kautukātpunarāgatya rājānaṃ vākyamabravīt
||30||एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले ॥
स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्
abhijñānānmayā bhūpa samprāpte dīptakuṇḍale ||
vākyārthastu na vijñātastato'haṃ punarāgataḥ
||31||अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले ॥
वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः
kautukādvada me rājansvakārye ca yathāsthitam ||
kairvinā sugatirnāsti durgatiṃ ke nayaṃti ca
||32||कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् ॥
कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च
saudāsa uvāca
ārādhitā dvijā vipra bhavaṃti sugatipradāḥ ||
asantuṣṭā durgatidāḥ sadyo mama yathā purā
||33||आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः ॥
असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा
etāvānmama śāpo'yaṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ ||
tenoktaṃ tvāṃ yadā kaścitpraśnaṃ vikhyāpayiṣyati
||34||एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः ॥
तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति
tadā doṣavinirmukto bhaviṣyasi na saṃśayaḥ ||
tvatprasādādvinirmukto hyahaṃ śāpāddvijottama ||
sāttvikaṃ dhāma cāpanno gaccha vipra namo'stu te
||35||तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः ॥
त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम ॥
सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते
vasiṣṭha uvāca
uttaṃkastena nirmuktaḥ satvaraṃ pathamāśritaḥ ||
gacchaṃścātikṣudhāviṣṭo 'paśyadbilvaphalāni saḥ
||36||उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः ॥
गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः
tataḥ kṛṣṇājine baddhvā kuṇḍale nyasya bhūtale ||
āruroha phalākāṃkṣī sa muniḥ kṣudhayā'nvitaḥ
||37||ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले ॥
आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः
etasminneva kāle tu takṣakaḥ pannagottamaḥ ||
gṛhītvā kuṇḍale tūrṇamagamaddakṣiṇāmukhaḥ
||38||एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः ॥
गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः
athottaṃkaḥ phalāhārī avatīrya dharātale ||
sarvato'nveṣayāmāsa vegena mahatā vṛtaḥ
||39||अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले ॥
सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः
sa dṛṣṭvā sammukhaṃ prāptaṃ samīpaṃ pannagottamaḥ ||
praviveśa bilaṃ raudramandhakāreṇa saṃvṛtam
||40||स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः ॥
प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्
uttaṃko'pi bilaṃ prāptaḥ praviśya tamasāvṛtam ||
daṇḍakāṣṭhaṃ samādāya kupitohyakhanattadā
||41||उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् ॥
दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा
taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sakleśaṃ gurukāryataḥ ||
vajramāropayāmāsa daṇḍāṃte pākaśāsanaḥ
||42||तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः ॥
वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः
tato vidārayāmāsa sa śīghraṃ dharaṇītalam ||
praviṣṭaścaiva pātālaṃ kuṇḍalārthaṃ paribhraman
||43||ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् ॥
प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्
so'paśyadvājinaṃ tatra sarvaśvetaṃ guṇānvitam ||
tenoktaḥ spṛśa me guhyaṃ tataḥ kāryaṃ bhaviṣyati
||44||सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् ॥
तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति
sa cakāra tathā śīghraṃ tato dhūmo vyajāyata ||
pātālaṃ tena sarvatra vyāptaṃ bhūdhara vahninā
||45||स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत ॥
पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना
tataśca vyākulāḥ sarve pannagāḥ samupādravan ||
takṣakaṃ purataḥ kṛtvā saṃprāptāḥ kuṇḍalānvitāḥ ||
uttaṃkāya tato dattvā praṇipatya yayurgṛham
||46||ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् ॥
तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः ॥
उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्
vasiṣṭha uvāca
athāśvastamuvācedamahamagnirdvijottama ||
yastvayā''rādhitaḥ pūrvamupādhyāyanideśataḥ
||47||अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम ॥
यस्त्वयाऽऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः
jñātvā tvāṃ duḥkhitaṃ prāptamiha prāptaḥ kṛpāparaḥ ||
sarvathā tvaṃ ca me pṛṣṭhaṃ bhagavañchīghramāruha
||48||ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः ॥
सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह
nayāmi tatra yatrāste guruḥ sarvaguṇālayaḥ ||
ārūḍhastasya pṛṣṭhe sa pratasthe hyāśramaṃ prati
||49||नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः ॥
आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति
tatkṣaṇātsamanuprāpto gautamasya niveśanam ||
etasminneva kāle tu ahilyā kṛtamaṃḍanā
||50||तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् ॥
एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना
snātā cābhyetya bhartāraṃ sādhvī vākyamuvāca ha ||
uttaṃko'dya na saṃprāptaḥ śāpaṃ dāsyāmyahaṃ dhruvam
||51||स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह ॥
उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्
śithilo gurukṛtyeṣu sa yadālakṣito mayā ||
tasyā vākyāvasāne tu uttaṃkaḥ paryyadṛśyata
||52||शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया ॥
तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत
prasannavadano hṛṣṭaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ ||
praṇipatya sa tāṃ bhaktyā kuṇḍale saṃnyavedayat
||53||प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः ॥
प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्
sā dṛṣṭvā tatkṣaṇātsādhvī karṇābhyāṃ saṃnyaveśayat ||
svagṛhāya tatastūrṇamuttaṃkaṃ visasarja ha
||54||सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् ॥
स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह
vasiṣṭha uvāca
evaṃ sa vivaro jātastakṣakottaṃkakāraṇāt ||
yathā me ciṃtyate nityaṃ dhenvarthaṃ śvabhrapūraṇe
||55||एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् ॥
यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे
tasmāttvaṃ pūraya kṣipraṃ nānyaḥ śakto'tra karmaṇi ||
śīghraṃ kuru nagaśreṣṭha mama kāryamasaṃśayam
||56||तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि ॥
शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekā śītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṃḍe vivarotpattivṛttāṃte gautamaśiṣyottaṃkacaritravarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||