hṛṣīkeśamāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
tato gacchennṛpaśreṣṭha tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
aṃbarīṣasya rājarṣeraiśānyāṃ pāpanāśanam
||1||ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
अंबरीषस्य राजर्षेरैशान्यां पापनाशनम्
yatra svayaṃ hṛṣīkeśaḥ kāle ca kalisaṃjñake ||
tasya vākyādṛtastīrthe svayaṃ hi paritiṣṭhati
||2||यत्र स्वयं हृषीकेशः काले च कलिसंज्ञके ॥
तस्य वाक्यादृतस्तीर्थे स्वयं हि परितिष्ठति
purāsītpṛthivīpālo hyaṃbarīṣo yuge kṛte ||
harimārādhayāmāsa tapastepe suduṣkaram
||3||पुरासीत्पृथिवीपालो ह्यंबरीषो युगे कृते ॥
हरिमाराधयामास तपस्तेपे सुदुष्करम्
tasmiṃstīrthe sa rājendro mitabhakṣo jitendriyaḥ ||
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tata āsītphalāśanaḥ
||4||तस्मिंस्तीर्थे स राजेन्द्रो मितभक्षो जितेन्द्रियः ॥
सहस्रमेकं वर्षाणां तत आसीत्फलाशनः
sahasre dve tato rājañchīrṇaparṇāśano'bhavat ||
sahasre dve tato bhūyo jalāhāro babhūva ha
||5||सहस्रे द्वे ततो राजञ्छीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥
सहस्रे द्वे ततो भूयो जलाहारो बभूव ह
sahasratritayaṃ rājanvāyubhakṣo babhūva ha ||
cintayanpuṃḍarīkākṣaṃ mānase śraddhayānvitaḥ
||6||सहस्रत्रितयं राजन्वायुभक्षो बभूव ह ॥
चिन्तयन्पुंडरीकाक्षं मानसे श्रद्धयान्वितः
daśa varṣasahasrānte tataśca nṛpasattama ||
tutoṣa bhagavānviṣṇustasyāsau darśanaṃ dadau
||7||दश वर्षसहस्रान्ते ततश्च नृपसत्तम ॥
तुतोष भगवान्विष्णुस्तस्यासौ दर्शनं ददौ
kṛtvā devapate rūpamāruhyairāvataṃ gajam ||
abravīdvarado'smīti aṃbarīṣaṃ narādhipam
||8||कृत्वा देवपते रूपमारुह्यैरावतं गजम् ॥
अब्रवीद्वरदोऽस्मीति अंबरीषं नराधिपम्
iṃdra uvāca
varaṃ varaya bhadraṃ te rājanyanmanasīpsitam ||
tvāṃ dṛṣṭvā bhaktisaṃyuktamāgato'hamasaṃśayam
||9||वरं वरय भद्रं ते राजन्यन्मनसीप्सितम् ॥
त्वां दृष्ट्वा भक्तिसंयुक्तमागतोऽहमसंशयम्
aṃbarīṣa uvāca
muktiṃ dātumaśaktosi tvaṃ ca vṛtraniṣūdana ||
tava prasādāddeveśa trailokyaṃ mama varttate ||
svāgataṃ gaccha deveśa na varo rocate mama
||10||मुक्तिं दातुमशक्तोसि त्वं च वृत्रनिषूदन ॥
तव प्रसादाद्देवेश त्रैलोक्यं मम वर्त्तते ॥
स्वागतं गच्छ देवेश न वरो रोचते मम
sarvathā dāsyate mahyaṃ varaṃ tuṣṭaścaturbhujaḥ ||
tadāhaṃ pratigṛhṇāmi gaccha deva namostu te
||11||सर्वथा दास्यते मह्यं वरं तुष्टश्चतुर्भुजः ॥
तदाहं प्रतिगृह्णामि गच्छ देव नमोस्तु ते
indra uvāca
varaṃ varaya rājarṣe yatte manasi varttate ||
brahmaviṣṇutrinetrāṇāmahamīśo nṛpotama
||12||वरं वरय राजर्षे यत्ते मनसि वर्त्तते ॥
ब्रह्मविष्णुत्रिनेत्राणामहमीशो नृपोतम
anyeṣāṃ caiva devānāṃ trailokyasyāpyahaṃ vibhuḥ ||
varaṃ varaya tasmāttvaṃ prasādānme sudurllabham
||13||अन्येषां चैव देवानां त्रैलोक्यस्याप्यहं विभुः ॥
वरं वरय तस्मात्त्वं प्रसादान्मे सुदुर्ल्लभम्
prasanne mayi rājendra prasannāḥ sarvadevatāḥ ||
kuru me vacanaṃ rājangṛhyatāṃ varamuttamam
||14||प्रसन्ने मयि राजेन्द्र प्रसन्नाः सर्वदेवताः ॥
कुरु मे वचनं राजन्गृह्यतां वरमुत्तमम्
aṃbarīṣa uvāca
rājā tvaṃ sarvadevānāṃ trailokyasya tatheśvaraḥ ||
saptadvīpavatī rājā ahaṃ vṛtraniṣūdana
||15||राजा त्वं सर्वदेवानां त्रैलोक्यस्य तथेश्वरः ॥
सप्तद्वीपवती राजा अहं वृत्रनिषूदन
haṣīkeśasya sadbhaktaṃ viddhi māṃ tāta niścayam ||
āgataśca hṛṣīkeśo varaṃ dāsyatyasaṃśayam
||16||हषीकेशस्य सद्भक्तं विद्धि मां तात निश्चयम् ॥
आगतश्च हृषीकेशो वरं दास्यत्यसंशयम्
indra uvāca
dadato mama bhūpāla na gṛhṇāsi varaṃ yadi ||
vajraṃ tvāṃ prerayiṣyāmi vadhāya kṛtaniścayaḥ
||17||ददतो मम भूपाल न गृह्णासि वरं यदि ॥
वज्रं त्वां प्रेरयिष्यामि वधाय कृतनिश्चयः
evamuktvā sahasrākṣaḥ sṛkkiṇī parilelihan ||
kuliśaṃ bhrāmayāmāsa gṛhītvā dakṣiṇe kare
||18||एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सृक्किणी परिलेलिहन् ॥
कुलिशं भ्रामयामास गृहीत्वा दक्षिणे करे
tasyevaṃ bhrāmyamāṇasya mahotpātā babhūvire ||
tataḥ parvataśṛṃgāṇi viśīrṇāni samaṃtataḥ
||19||तस्येवं भ्राम्यमाणस्य महोत्पाता बभूविरे ॥
ततः पर्वतशृंगाणि विशीर्णानि समंततः
āvṛtaṃ gagana meghairvidhunvānairmahīṃ tadā ||
na kiṃciddṛśyate tatra sarvaṃ saṃtamasāvṛtam
||20||आवृतं गगन मेघैर्विधुन्वानैर्महीं तदा ॥
न किंचिद्दृश्यते तत्र सर्वं संतमसावृतम्
etasminneva kāle tu sa rājā harivatsalaḥ ||
nimīlya locane svīye samādhistho babhūva ha
||21||एतस्मिन्नेव काले तु स राजा हरिवत्सलः ॥
निमील्य लोचने स्वीये समाधिस्थो बभूव ह
tatastuṣṭo jagannātha sākṣātpratyakṣatāṃ gataḥ ||
airāvataḥ sa garuḍastatkṣaṇātsamajāyata
||22||ततस्तुष्टो जगन्नाथ साक्षात्प्रत्यक्षतां गतः ॥
ऐरावतः स गरुडस्तत्क्षणात्समजायत
tamuvāca hṛṣīkeśo meghagaṃbhīrayā girā ||
dhyānasthitaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ śaṃkha cakragadādharaḥ
||23||तमुवाच हृषीकेशो मेघगंभीरया गिरा ॥
ध्यानस्थितं नृपश्रेष्ठं शंख चक्रगदाधरः
śrībhagavānuvāca
parituṣṭo'smi te vatsānanyabhakta janeśvara ||
varaṃ varaya bhadraṃ te yadyapi syātsudurlabham
||24||परितुष्टोऽस्मि ते वत्सानन्यभक्त जनेश्वर ॥
वरं वरय भद्रं ते यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
aṃbarīṣa uvāca
yadi prasanno bhagavanyadi deyo varo mama ||
saṃsārābdhestāraṇāya varado bhava me hare
||25||यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरो मम ॥
संसाराब्धेस्तारणाय वरदो भव मे हरे
pulastya uvāca
athāha bhagavānviṣṇuraṃbarīṣaṃ janādhipam ||
jñānayogaṃ suvistīrṇaṃ saṃsārakṣayakāraṇam
||26||अथाह भगवान्विष्णुरंबरीषं जनाधिपम् ॥
ज्ञानयोगं सुविस्तीर्णं संसारक्षयकारणम्
yasmiñjāte naraḥ sadyaḥ saṃsārānmucyate nṛpa ||
śrutvā sa nṛpatiḥ samyakpraṇamyovāca keśavam
||27||यस्मिञ्जाते नरः सद्यः संसारान्मुच्यते नृप ॥
श्रुत्वा स नृपतिः सम्यक्प्रणम्योवाच केशवम्
aṃbarīṣa uvāca
bhagavanyastvayā prokto yogo'yaṃ mama vistarāt ||
durjñeyaḥ sa nṛṇāṃ deva viśeṣācca kalau yuge
||28||भगवन्यस्त्वया प्रोक्तो योगोऽयं मम विस्तरात् ॥
दुर्ज्ञेयः स नृणां देव विशेषाच्च कलौ युगे
api cetsuprasanno'si kriyāyogaṃ bravīhi me ||
lokānāṃ tāraṇārthāya śaṃkhacakragadādhara
||29||अपि चेत्सुप्रसन्नोऽसि क्रियायोगं ब्रवीहि मे ॥
लोकानां तारणार्थाय शंखचक्रगदाधर
pulastya uvāca
tatastasmai narendrāya kriyāyogaṃ janārddanaḥ ||
yathāyogyaṃ nṛpaśreṣṭha kathayāmāsa keśavaḥ
||30||ततस्तस्मै नरेन्द्राय क्रियायोगं जनार्द्दनः ॥
यथायोग्यं नृपश्रेष्ठ कथयामास केशवः
taṃ śrutvā tuṣṭahṛdayoṃ'barīṣo vākyamabravīt
||31||तं श्रुत्वा तुष्टहृदयोंऽबरीषो वाक्यमब्रवीत्
aṃbarīṣa uvāca
yadi tuṣṭo'si bhagavanrūpeṇānena mādhava ||
mamāśrame tvaṃ deveśa sadā sannihito bhava
||32||यदि तुष्टोऽसि भगवन्रूपेणानेन माधव ॥
ममाश्रमे त्वं देवेश सदा सन्निहितो भव
yatastvatpratimāmekāmarcayāmi vidhānataḥ ||
pūjayiṣyaṃti lokāstvāṃ śaṃkhacakragadādharam
||33||यतस्त्वत्प्रतिमामेकामर्चयामि विधानतः ॥
पूजयिष्यंति लोकास्त्वां शंखचक्रगदाधरम्
pulastya uvāca
tathokto mādhavenāsau cakāra harimaṃdiram ||
pratimāṃ pūjayāmāsa gandhapuṣpānulepanaiḥ
||34||तथोक्तो माधवेनासौ चकार हरिमंदिरम् ॥
प्रतिमां पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः
tataḥ kālena mahatā bhagavānviṣṇumaṃdire ||
tenaiva vapuṣā prāptaḥ saputraḥ sahabāṃdhavaḥ
||35||ततः कालेन महता भगवान्विष्णुमंदिरे ॥
तेनैव वपुषा प्राप्तः सपुत्रः सहबांधवः
adyāpi bhagavānviṣṇuḥ satyavākyena bhūpateḥ ||
sadā saṃnihito viṣṇustasminnavasare kalau
||36||अद्यापि भगवान्विष्णुः सत्यवाक्येन भूपतेः ॥
सदा संनिहितो विष्णुस्तस्मिन्नवसरे कलौ
tadārabhya mahārāja kriyāyogo dharātale ||
pravṛttaḥ pratimākāraḥ kāle ca kalisaṃjñake
||37||तदारभ्य महाराज क्रियायोगो धरातले ॥
प्रवृत्तः प्रतिमाकारः काले च कलिसंज्ञके
yastaṃ pūjayate bhaktyā hṛṣīkeśe nṛpārbude ||
sa yāti viṣṇusālokyaṃ prasādācca harernṛpa
||38||यस्तं पूजयते भक्त्या हृषीकेशे नृपार्बुदे ॥
स याति विष्णुसालोक्यं प्रसादाच्च हरेर्नृप
ekādaśyāṃ mahārāja jāgaraṃ yaḥ sadā nṛpa ||
kariṣyati nirāhāro hṛṣīkeśāgrataḥ sthitaḥ ||
sa yāsyati paraṃ sthānaṃ durllabhaṃ tridaśairapi
||39||एकादश्यां महाराज जागरं यः सदा नृप ॥
करिष्यति निराहारो हृषीकेशाग्रतः स्थितः ॥
स यास्यति परं स्थानं दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि
yatpuṇyaṃ kapilādāne kārtikyāṃ jyeṣṭhapuṣkare ||
tatphalaṃ labhate marttyo hṛṣīkeśasya darśanāt
||40||यत्पुण्यं कपिलादाने कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ॥
तत्फलं लभते मर्त्त्यो हृषीकेशस्य दर्शनात्
śukle vā yadi vā kṛṣṇe saṃprāpte harivāsare ||
yaḥ paśyati hṛṣīkeśamaśvamedhaphalaṃ labhet
||41||शुक्ले वा यदि वा कृष्णे संप्राप्ते हरिवासरे ॥
यः पश्यति हृषीकेशमश्वमेधफलं लभेत्
tasmātsarvaprayatnena pūjayettu vidhānataḥ ||
yastatra caturo māsansamyagvrataparāyaṇaḥ ||
abhyarcayeddhṛṣīkeśaṃ na sa bhūyo'bhijāyate
||42||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेत्तु विधानतः ॥
यस्तत्र चतुरो मासन्सम्यग्व्रतपरायणः ॥
अभ्यर्चयेद्धृषीकेशं न स भूयोऽभिजायते
ekaḥ sarvāṇi tīrthāni karoti nṛpasattama ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||43||एकः सर्वाणि तीर्थानि करोति नृपसत्तम ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
eko dānāni sarvāṇi brāhmaṇebhyaḥ prayacchati ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||44||एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
ekaḥ kanyāsahasraṃ tu pradadyācca yathāvidhi ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||45||एकः कन्यासहस्रं तु प्रदद्याच्च यथाविधि ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
sūryagrahe kurukṣetre dadyāddānamanuttamam ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||46||सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे दद्याद्दानमनुत्तमम् ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
agniṣṭomādibhiryajñairyajatyekaḥ sadakṣiṇaiḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||47||अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यजत्येकः सदक्षिणैः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
eko himālayaṃ gatvā tyajati sva kalevaram ||
paśyatyanyo haṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||48||एको हिमालयं गत्वा त्यजति स्व कलेवरम् ॥
पश्यत्यन्यो हषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
ekastu bhṛgupātena tyajeddehaṃ sutīrthake ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||49||एकस्तु भृगुपातेन त्यजेद्देहं सुतीर्थके ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
ekaḥ prāyopaveśena prāṇāṃstyajati mānavaḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||50||एकः प्रायोपवेशेन प्राणांस्त्यजति मानवः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
brahmajñānaṃ vadatyekaḥ śrutvā jñānavi śāradaḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||51||ब्रह्मज्ञानं वदत्येकः श्रुत्वा ज्ञानवि शारदः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
gayāśrāddhaṃ karotyekaḥ pitṛpakṣe nṛpottama ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||52||गयाश्राद्धं करोत्येकः पितृपक्षे नृपोत्तम ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
cāṃdrāyaṇasahasraṃ ca karotyekaḥ samāhitaḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cātumāsyaṃ samāhitaḥ
||53||चांद्रायणसहस्रं च करोत्येकः समाहितः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुमास्यं समाहितः
vrataṃ tapaḥ sahasrābdamekaḥ samyakcarennaraḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||54||व्रतं तपः सहस्राब्दमेकः सम्यक्चरेन्नरः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
ekastu caturo vedānsamyakpaṭhati brāhmaṇaḥ ||
paśyatyanyo hṛṣīkeśaṃ cāturmāsyaṃ samāhitaḥ
||55||एकस्तु चतुरो वेदान्सम्यक्पठति ब्राह्मणः ॥
पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः
bahunā kimihoktena śṛṇu saṃkṣepato nṛpa ||
ekatastu bhavetsarvamekato haridarśanam
||56||बहुना किमिहोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप ॥
एकतस्तु भवेत्सर्वमेकतो हरिदर्शनम्
tasmātsarvaprayatnena sthātavyaṃ harisaṃnidhau ||
ambarīṣasya rājarṣeḥ sthānake pāpanāśane
||57||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्थातव्यं हरिसंनिधौ ॥
अम्बरीषस्य राजर्षेः स्थानके पापनाशने
ekatastu hṛṣīkeśa ekataḥ karṇikeśvaraḥ ||
tayormartyā mṛtā ye ca mānavā nṛpasattama
||58||एकतस्तु हृषीकेश एकतः कर्णिकेश्वरः ॥
तयोर्मर्त्या मृता ये च मानवा नृपसत्तम
api kṛtvā mahatpāpaṃ gacchaṃti harisannidhau ||
hṛṣīkeśaṃ samālokya sadyo muktimavāpnuyāt
||59||अपि कृत्वा महत्पापं गच्छंति हरिसन्निधौ ॥
हृषीकेशं समालोक्य सद्यो मुक्तिमवाप्नुयात्
puṣpamekaṃ hṛṣīkeśe yaścāropayate nṛpa ||
sukhasaubhāgyasaṃyukta iha loke paratra ca
||60||पुष्पमेकं हृषीकेशे यश्चारोपयते नृप ॥
सुखसौभाग्यसंयुक्त इह लोके परत्र च
hṛṣīkeśasya yo bhaktyā kariṣyatyanulepanam ||
sa yāsyati paraṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
||61||हृषीकेशस्य यो भक्त्या करिष्यत्यनुलेपनम् ॥
स यास्यति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्
saṃmārjanaṃ ca tasyāgre yaḥ karoti samāhitaḥ ||
yāvatyo reṇavastatra tāvadvarṣaśatāni saḥ ||
modate viṣṇulokastho nātra kāryā vicāraṇā
||62||संमार्जनं च तस्याग्रे यः करोति समाहितः ॥
यावत्यो रेणवस्तत्र तावद्वर्षशतानि सः ॥
मोदते विष्णुलोकस्थो नात्र कार्या विचारणा
kārtike śuklapakṣe ca ekādaśyāṃ nṛpottama ||
dīpamāropayedyaśca hṛṣīkeśāgrato nṛpa
||63||कार्तिके शुक्लपक्षे च एकादश्यां नृपोत्तम ॥
दीपमारोपयेद्यश्च हृषीकेशाग्रतो नृप
yathāyathā prakāśeta pāpaṃ janmāṃtarārjitam ||
tathātathā vrajennāśaṃ tasya kāyādaśeṣataḥ
||64||यथायथा प्रकाशेत पापं जन्मांतरार्जितम् ॥
तथातथा व्रजेन्नाशं तस्य कायादशेषतः
paṃcāmṛtena yaḥ pūjāṃ hṛṣīkeśe kariṣyati ||
dadhnā kṣīreṇa vā yastu na sa bhūyo'bhijāyate
||65||पंचामृतेन यः पूजां हृषीकेशे करिष्यति ॥
दध्ना क्षीरेण वा यस्तु न स भूयोऽभिजायते
tasmātsarvaprayatnena hṛṣīkeśaṃ samarcayet ||
saṃsārabaṃdhato rājanmuktimāpnoti mānavaḥ
||66||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन हृषीकेशं समर्चयेत् ॥
संसारबंधतो राजन्मुक्तिमाप्नोति मानवः
hṛṣīkeśe viśeṣeṇa karttavyaṃ pūjanaṃ sadā
||67||हृषीकेशे विशेषेण कर्त्तव्यं पूजनं सदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe hṛṣīkeśamāhātmya varṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||