vināyakamāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
mahāvināyakaṃ gacchettataḥ pārthivasattama ||
yasmindṛṣṭe nṛṇāṃ sadyo nirvighnatvaṃ prajāyate
||1||महाविनायकं गच्छेत्ततः पार्थिवसत्तम ॥
यस्मिन्दृष्टे नृणां सद्यो निर्विघ्नत्वं प्रजायते
yayātiruvāca
kathaṃ mahattvamagamatpūrvaṃ tatra vināyakaḥ ||
kasminkāle dvijaśreṣṭha sarvaṃ vistarato vada
||2||कथं महत्त्वमगमत्पूर्वं तत्र विनायकः ॥
कस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठ सर्वं विस्तरतो वद
pulastya uvāca
purodvarttanajaṃ lepaṃ gṛhītvā nṛpa pārvatī ||
vinodārthaṃ cakārātha bālakaṃ sukumārakam
||3||पुरोद्वर्त्तनजं लेपं गृहीत्वा नृप पार्वती ॥
विनोदार्थं चकाराथ बालकं सुकुमारकम्
lepābhāvācchirohīnaṃ śeṣāṃgāvayavaṃ nṛpa ||
yathoktaṃ nirmayitvā taṃ skandaṃ vākyamathābravīt
||4||लेपाभावाच्छिरोहीनं शेषांगावयवं नृप ॥
यथोक्तं निर्मयित्वा तं स्कन्दं वाक्यमथाब्रवीत्
lepamānaya bhadraṃ te śiro'rthaṃ skanda satvaram ||
yenāyaṃ putrako me syādbhrātā te paradurjayaḥ
||5||लेपमानय भद्रं ते शिरोऽर्थं स्कन्द सत्वरम् ॥
येनायं पुत्रको मे स्याद्भ्राता ते परदुर्जयः
tato gaurīsamādeśāllepālabdhau nṛpottama ||
mattaṃ gajavaraṃ dṛṣṭvā śirastasya samānayat
||6||ततो गौरीसमादेशाल्लेपालब्धौ नृपोत्तम ॥
मत्तं गजवरं दृष्ट्वा शिरस्तस्य समानयत्
tasminniyojayāmāsa gātre lepasamudbhave ||
mahaddhīdaṃ śiro bhāvi putra kasmāttvayā''hṛtam
||7||तस्मिन्नियोजयामास गात्रे लेपसमुद्भवे ॥
महद्धीदं शिरो भावि पुत्र कस्मात्त्वयाऽऽहृतम्
bruvaṃtyāścāpi pārvatyā mā meti ca muhurmuhuḥ ||
nyaste śirasi tadgātre daivayogānnarādhipa
||8||ब्रुवंत्याश्चापि पार्वत्या मा मेति च मुहुर्मुहुः ॥
न्यस्ते शिरसि तद्गात्रे दैवयोगान्नराधिप
viśeṣānnāyakatvaṃ ca gātrebhyaḥ samajāyata ||
bālakapratimaṃ kāntaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
||9||विशेषान्नायकत्वं च गात्रेभ्यः समजायत ॥
बालकप्रतिमं कान्तं सर्वलक्षणलक्षितम्
trigaṃbhīraṃ caturhastaṃ saptaraktaṃ mahīpate ||
ṣaḍunnataṃ pañcadīrghaṃ paścasūkṣmaṃ susundaram
||10||त्रिगंभीरं चतुर्हस्तं सप्तरक्तं महीपते ॥
षडुन्नतं पञ्चदीर्घं पश्चसूक्ष्मं सुसुन्दरम्
trivistīrṇaṃ mahārāja dṛṣṭvā gaurī suvismitā ||
sajīvaṃ kārayāmāsa svaśaktyā śaktirūpiṇī
||11||त्रिविस्तीर्णं महाराज दृष्ट्वा गौरी सुविस्मिता ॥
सजीवं कारयामास स्वशक्त्या शक्तिरूपिणी
sa sajīvaḥ kṛto devyā samuttasthau ca tatkṣaṇāt ||
ādeśaṃ yācayāmāsa vinayānatakandharaḥ
||12||स सजीवः कृतो देव्या समुत्तस्थौ च तत्क्षणात् ॥
आदेशं याचयामास विनयानतकन्धरः
taṃ dṛṣṭvā cādbhutākāraṃ proktvā putraṃ muhurmuhuḥ ||
śaṃbhoḥ sakāśamanayatprahṛṣṭenāntarātmanā
||13||तं दृष्ट्वा चाद्भुताकारं प्रोक्त्वा पुत्रं मुहुर्मुहुः ॥
शंभोः सकाशमनयत्प्रहृष्टेनान्तरात्मना
tato'bravītsutaṃ deva mamaiva gātralepajam ||
dehi deva varānitthaṃ mahattvaṃ yena gacchati
||14||ततोऽब्रवीत्सुतं देव ममैव गात्रलेपजम् ॥
देहि देव वरानित्थं महत्त्वं येन गच्छति
śrībhagavānuvāca
śarīrasthaṃ śiro mukhyaṃ yasmātparvatanandini ||
mahattvidaṃ śiraḥ proktaṃ tvayā skandena yojitam
||15||शरीरस्थं शिरो मुख्यं यस्मात्पर्वतनन्दिनि ॥
महत्त्विदं शिरः प्रोक्तं त्वया स्कन्देन योजितम्
viśeṣānnāyakatvaṃ ca gātre cāsya yataḥ sthitam ||
mahāvināyako hyeṣa tasmānnāmnā bhaviṣyati
||16||विशेषान्नायकत्वं च गात्रे चास्य यतः स्थितम् ॥
महाविनायको ह्येष तस्मान्नाम्ना भविष्यति
gaṇānāṃ caiva sarveṣāmādhipatyaṃ nagātmaje ||
asya dattaṃ mayā yasmādbhaviṣyati gaṇādhipaḥ
||17||गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यं नगात्मजे ॥
अस्य दत्तं मया यस्माद्भविष्यति गणाधिपः
sarvakāryeṣu ye martyāḥ pūrvamenaṃ gaṇādhipam ||
smariṣyaṃti na vai teṣāṃ kāryahānirbhaviṣyati
||18||सर्वकार्येषु ये मर्त्याः पूर्वमेनं गणाधिपम् ॥
स्मरिष्यंति न वै तेषां कार्यहानिर्भविष्यति
tato'sya pradadau skandaḥ prakrīḍārthaṃ kuṭhārakam ||
tadeva cāyudhaṃ tasya supriyaṃ hi sadā'bhavat
||19||ततोऽस्य प्रददौ स्कन्दः प्रक्रीडार्थं कुठारकम् ॥
तदेव चायुधं तस्य सुप्रियं हि सदाऽभवत्
tato gaurī dadau bhojyapātraṃ modakapūritam ||
putrasnehātsa tatprāpya lāsyamevaṃ tadā'karot
||20||ततो गौरी ददौ भोज्यपात्रं मोदकपूरितम् ॥
पुत्रस्नेहात्स तत्प्राप्य लास्यमेवं तदाऽकरोत्
tasya bhakṣyasya gandhena niṣkrānto mūṣako bilāt ||
bhakṣaṇāccāmaro jātastasya vāhyo vyajāyata
||21||तस्य भक्ष्यस्य गन्धेन निष्क्रान्तो मूषको बिलात् ॥
भक्षणाच्चामरो जातस्तस्य वाह्यो व्यजायत
pulastya uvāca
mahāvināyako hyevaṃ tatra jāto mahī pate ||
tasmindṛṣṭe ca yatpuṇyaṃ tattvamekamanāḥ śṛṇu
||22||महाविनायको ह्येवं तत्र जातो मही पते ॥
तस्मिन्दृष्टे च यत्पुण्यं तत्त्वमेकमनाः शृणु
bālye vayasi yatpāpaṃ vārddhake yauvane'pi yat ||
karoti mānavo rājaṃstasmātpāpātpramucyate
||23||बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि यत् ॥
करोति मानवो राजंस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
māghamāse site pakṣe caturthyāṃ samupoṣitaḥ ||
yastaṃ paśyati vāggmī sa sarvajñaśca prajāyate ||
tasyāgre sumahatkuṇḍaṃ svacchodakapūritam
||24||माघमासे सिते पक्षे चतुर्थ्यां समुपोषितः ॥
यस्तं पश्यति वाग्ग्मी स सर्वज्ञश्च प्रजायते ॥
तस्याग्रे सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकपूरितम्
tatra snātvā naro bhaktyā yaḥ paśyati vināyakam ||
tasyānvaye'pi sarvajñā jāyante mānavā nṛpa
||25||तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः पश्यति विनायकम् ॥
तस्यान्वयेऽपि सर्वज्ञा जायन्ते मानवा नृप
gaṇānāṃ tveti maṃtreṇa kṛtvā vai triḥ pradakṣiṇam ||
yastaṃ paśyati rājendra duritaṃ na sa paśyati
||26||गणानां त्वेति मंत्रेण कृत्वा वै त्रिः प्रदक्षिणम् ॥
यस्तं पश्यति राजेन्द्र दुरितं न स पश्यति
tasmātsarvaprayatnena taṃ prapaśyedvināyakam ||
ya icchetsakalānkāmāniha loke paratra ca
||27||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तं प्रपश्येद्विनायकम् ॥
य इच्छेत्सकलान्कामानिह लोके परत्र च
gṛhastho'pi ca yo bhaktyā smaretkārya upasthite ||
avighnaṃ tasya tatsarvaṃ saṃsiddhimupagacchati
||28||गृहस्थोऽपि च यो भक्त्या स्मरेत्कार्य उपस्थिते ॥
अविघ्नं तस्य तत्सर्वं संसिद्धिमुपगच्छति
prātarutthāya yo martyaḥ smareddevaṃ vināyakam ||
tasya taddinajātāni siddhiṃ kṛtyāni yāṃti hi
||29||प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः स्मरेद्देवं विनायकम् ॥
तस्य तद्दिनजातानि सिद्धिं कृत्यानि यांति हि
vivāhe kalahe yuddhe prasthāne kṛṣikarmaṇi ||
praveśe ca smaredyastu bhaktipūrvaṃ vināyakam ||
tasya tadvāṃchitaṃ sarvaṃ prasādāttasya siddhyati
||30||विवाहे कलहे युद्धे प्रस्थाने कृषिकर्मणि ॥
प्रवेशे च स्मरेद्यस्तु भक्तिपूर्वं विनायकम् ॥
तस्य तद्वांछितं सर्वं प्रसादात्तस्य सिद्ध्यति
mahāvināyakīṃ śāṃtiṃ yaḥ karoti samāhitaḥ ||
na taṃ pretā grahā rogāḥ pīḍayaṃti vināyakāḥ
||31||महाविनायकीं शांतिं यः करोति समाहितः ॥
न तं प्रेता ग्रहा रोगाः पीडयंति विनायकाः
yayātiruvāca
mahāvaināyikīṃ śāṃtiṃ vada me munisattama ||
ke maṃtrāḥ kiṃ vidhānaṃ ca paraṃ kautūhalaṃ hi me
||32||महावैनायिकीं शांतिं वद मे मुनिसत्तम ॥
के मंत्राः किं विधानं च परं कौतूहलं हि मे
pulastya uvāca
śuklapakṣe śubhe vāre nakṣatre doṣavarjite ||
śreṣṭhacaṃdrabale śāṃtiṃ gaṇeśasya samācaret
||33||शुक्लपक्षे शुभे वारे नक्षत्रे दोषवर्जिते ॥
श्रेष्ठचंद्रबले शांतिं गणेशस्य समाचरेत्
pūrvottare same deśe kṛtvā vediṃ ca maṃḍapam ||
madhye cāṣṭadalaṃ padmaṃ gṛhyasūtraṃ prayojayet
||34||पूर्वोत्तरे समे देशे कृत्वा वेदिं च मंडपम् ॥
मध्ये चाष्टदलं पद्मं गृह्यसूत्रं प्रयोजयेत्
indrādilokapālāṃśca dikṣu sarvāsu bhūpate ||
gaṇeśapūrvikāścāpi mātaraśca viśeṣataḥ
||35||इन्द्रादिलोकपालांश्च दिक्षु सर्वासु भूपते ॥
गणेशपूर्विकाश्चापि मातरश्च विशेषतः
gaṃdhapuṣpopahāraiśca yathoktairbalivistaraiḥ ||
śvetavastrayugacchannaṃ kalaśaṃ jalapūritam
||36||गंधपुष्पोपहारैश्च यथोक्तैर्बलिविस्तरैः ॥
श्वेतवस्त्रयुगच्छन्नं कलशं जलपूरितम्
tasyaiva pūrvadigbhāge sahiraṇyaṃ phalānvitam
||37||तस्यैव पूर्वदिग्भागे सहिरण्यं फलान्वितम्
gaṇānāṃ tveti maṃtreṇa sahasraṃ cāṣṭasaṃyutam ||
japettatra tathā cārūnpaṃcāṃgānnṛpasattama
||35||गणानां त्वेति मंत्रेण सहस्रं चाष्टसंयुतम् ॥
जपेत्तत्र तथा चारून्पंचांगान्नृपसत्तम
vināyakaṃ samuddiśya puraḥ kuṇḍe karātmake ||
caturasre yoniyute mekhalābhirvibhūṣite
||39||विनायकं समुद्दिश्य पुरः कुण्डे करात्मके ॥
चतुरस्रे योनियुते मेखलाभिर्विभूषिते
madhudūrvākṣataihomairgrahahomādanaṃtaram ||
gaṇānāṃ tveti maṃtreṇa daśasāhasrikastathā
||40||मधुदूर्वाक्षतैहोमैर्ग्रहहोमादनंतरम् ॥
गणानां त्वेति मंत्रेण दशसाहस्रिकस्तथा
kāryo vai pārthivaśreṣṭha kāryaścodaṅmukhairdvijaiḥ ||
caturbhiścaturai rājanpītavastrānulepanaiḥ
||41||कार्यो वै पार्थिवश्रेष्ठ कार्यश्चोदङ्मुखैर्द्विजैः ॥
चतुर्भिश्चतुरै राजन्पीतवस्त्रानुलेपनैः
pītāṃbaradharaiścaiva dhṛtahemāṃgulīyakaiḥ ||
tato homāvasāne tu yajamānaṃ nṛpottama
||42||पीतांबरधरैश्चैव धृतहेमांगुलीयकैः ॥
ततो होमावसाने तु यजमानं नृपोत्तम
mṛgacarmoparisthaṃ ca maṃtrairebhirvidhānataḥ ||
snāpayetprāṅmukhaṃ śāṃtaṃ śuklavastrāvaguṃṭhitam
||43||मृगचर्मोपरिस्थं च मंत्रैरेभिर्विधानतः ॥
स्नापयेत्प्राङ्मुखं शांतं शुक्लवस्त्रावगुंठितम्
imaṃ me gaṃge yamune paṃcanadyaḥ supuṣkare ||
śrīsūktasahitaṃ viṣṇoḥ pāvamānaṃ vṛṣākapim
||44||इमं मे गंगे यमुने पंचनद्यः सुपुष्करे ॥
श्रीसूक्तसहितं विष्णोः पावमानं वृषाकपिम्
samyaguccārya vighnānāṃ tato nāśaṃ prapadyate ||
grahāḥ saumyatvamāyāṃti bhūtā naśyaṃti tatkṣaṇāt
||45||सम्यगुच्चार्य विघ्नानां ततो नाशं प्रपद्यते ॥
ग्रहाः सौम्यत्वमायांति भूता नश्यंति तत्क्षणात्
ādhayo vyādhayo raudrā duṣṭarogā jvarādayaḥ ||
praṇaśyaṃti drutaṃ sarve tathotpātāḥ sudāruṇāḥ
||46||आधयो व्याधयो रौद्रा दुष्टरोगा ज्वरादयः ॥
प्रणश्यंति द्रुतं सर्वे तथोत्पाताः सुदारुणाः
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
vināyakasya māhātmyaṃ mahattvaṃ śāṃtikaṃ tathā
||47||एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
विनायकस्य माहात्म्यं महत्त्वं शांतिकं तथा
yaśca kīrttayate samyakcaturthyāṃ susamāhitaḥ ||
śṛṇoti vā nṛpaśreṣṭha tasyā'vighnaṃ sadā bhavet
||48||यश्च कीर्त्तयते सम्यक्चतुर्थ्यां सुसमाहितः ॥
शृणोति वा नृपश्रेष्ठ तस्याऽविघ्नं सदा भवेत्
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyanyajeccedaṃ samāhitaḥ ||
tattadāpnoti nūnaṃ ca gaṇanāthaprasādataḥ
||49||यंयं काममभिध्यायन्यजेच्चेदं समाहितः ॥
तत्तदाप्नोति नूनं च गणनाथप्रसादतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe vināyakamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||