kaliyugapabhāvātsarvatīrthāgamanavarṇanam
yayātiruvāca
kedāraṃ śrūyate brahmanparvate ca himācale ||
gaṃgā tasmādviniṣkrāntā praviṣṭā pūrvasāgaram
||1||केदारं श्रूयते ब्रह्मन्पर्वते च हिमाचले ॥
गंगा तस्माद्विनिष्क्रान्ता प्रविष्टा पूर्वसागरम्
tathā sarasvatī devī cūtavṛkṣādvinirgatā ||
paścimaṃ sāgaraṃ prāptā gṛhītvā vaḍavānalam
||2||तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता ॥
पश्चिमं सागरं प्राप्ता गृहीत्वा वडवानलम्
kathamatra samāyātaḥ kedāraścātra kautukam ||
sarvaṃ vistarato brūhi vicitraṃ mama bhūsura
||3||कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम् ॥
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि विचित्रं मम भूसुर
pulastya uvāca
satyametanmahārāja yanno'tra paripṛcchasi ||
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathā jātaṃ śrutaṃ tu vai
||4||सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि ॥
शृणुष्वावहितो भूत्वा यथा जातं श्रुतं तु वै
gaṃgādyāni ca tīrthāni kedārādyā divaukasaḥ ||
mayā saha purā devāḥ śakrādyā nṛpasattamāḥ
||5||गंगाद्यानि च तीर्थानि केदाराद्या दिवौकसः ॥
मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तमाः
brahmāṇaṃ prati rājendra gatāḥ sarve maharṣayaḥ ||
sarve tatra kathāścakrurdharmyā nānā pṛthakpṛthak
||6||ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः ॥
सर्वे तत्र कथाश्चक्रुर्धर्म्या नाना पृथक्पृथक्
samudāye ca devānāṃ sarvatīrthāni pārthiva ||
kṣetrāṇyupa sthitānyeva vanānyupavanāni ca
||7||समुदाये च देवानां सर्वतीर्थानि पार्थिव ॥
क्षेत्राण्युप स्थितान्येव वनान्युपवनानि च
tataḥ kathāprasaṃgena indraḥ prāha caturmukham ||
kautukena samāyuktaḥ papraccha nṛpasattama
||8||ततः कथाप्रसंगेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् ॥
कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम
indra uvāca
bhagavanpuṇyamāhātmyaṃ śrotumicchāmi sāṃpratam ||
pramāṇaṃ caiva sarveṣāṃ kṛtādīnāṃ pṛthagvidham
||9||भगवन्पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् ॥
प्रमाणं चैव सर्वेषां कृतादीनां पृथग्विधम्
brahmovāca
lakṣaṃ saptadaśa proktaṃ yugamānaṃ surādhipa ||
aṣṭāviṃśatibhiḥ sārddhaṃ sahasraiḥ kṛtamucyate
||10||लक्षं सप्तदश प्रोक्तं युगमानं सुराधिप ॥
अष्टाविंशतिभिः सार्द्धं सहस्रैः कृतमुच्यते
lakṣadvādaśabhiḥ proktaṃ yugaṃ tretābhisaṃjñitam ||
ṣaṇṇavatyadhikaiścaiva sahasraiḥ parimāṇitam
||11||लक्षद्वादशभिः प्रोक्तं युगं त्रेताभिसंज्ञितम् ॥
षण्णवत्यधिकैश्चैव सहस्रैः परिमाणितम्
lakṣāṇyaṣṭau catuḥṣaṣṭisahasraiḥ parikīrtitam ||
tato vai dvāparaṃ nāma yugaṃ devaprakīrtitam
||12||लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रैः परिकीर्तितम् ॥
ततो वै द्वापरं नाम युगं देवप्रकीर्तितम्
lakṣaiścaturbhirvikhyāto dvātriṃśadbhiḥ kalistathā ||
sahasraiśca suraśreṣṭha yugamānamitīritam
||13||लक्षैश्चतुर्भिर्विख्यातो द्वात्रिंशद्भिः कलिस्तथा ॥
सहस्रैश्च सुरश्रेष्ठ युगमानमितीरितम्
catuṣpadaḥ kṛte dharmaḥ śuklavarṇo janārdanaḥ ||
na durbhikṣaṃ na ca vyādhistasminbhavati vai kvacit
||14||चतुष्पदः कृते धर्मः शुक्लवर्णो जनार्दनः ॥
न दुर्भिक्षं न च व्याधिस्तस्मिन्भवति वै क्वचित्
kriyate ca tadā dharmo nākāle maraṇaṃ nṛṇām ||
lāṃgalena vinā sasyaṃ bhūrikṣīrāśca dhenavaḥ
||15||क्रियते च तदा धर्मो नाकाले मरणं नृणाम् ॥
लांगलेन विना सस्यं भूरिक्षीराश्च धेनवः
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho matsaraścābhyasūyatā ||
tasminyuge sahasrākṣa na bhavaṃti kadācana
||16||कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता ॥
तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवंति कदाचन
tatastretāyuge jātastripādo dharma eva ca ||
cirāyuṣo narāstasminraktavarṇo janārdanaḥ
||17||ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च ॥
चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः
tasminyajñāḥ pravarttaṃte prāṇināmiṣṭadāyinaḥ ||
na kāmādipravṛttiśca tasminsaṃjāyate nṛṇām
||18||तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्त्तंते प्राणिनामिष्टदायिनः ॥
न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम्
tapasā brahmacaryeṇa snānairdānaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
tathā yajñairjapairhomaistatra vṛttirbhavennṛṇām
||19||तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः ॥
तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम्
tatastu dvāparaṃ nāma tṛtīyaṃ yuga mucyate ||
dvipado dharmaḥ sañjātaḥ pītavarṇo janārddanaḥ
||20||ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युग मुच्यते ॥
द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्द्दनः
phalākāṃkṣāpravṛttāni japayajñatapāṃsi ca ||
satyānṛtānvito loko dvāpare surasattama
||21||फलाकांक्षाप्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च ॥
सत्यानृतान्वितो लोको द्वापरे सुरसत्तम
tatrānyonyaṃ mahīpālā yuyudhurvasudhātale ||
supūtāśca divaṃ yāṃti yajñairiṣṭvā janārdanam
||22||तत्रान्योन्यं महीपाला युयुधुर्वसुधातले ॥
सुपूताश्च दिवं यांति यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्
tataḥ kaliyugaṃ ghoraṃ caturthaṃ tu prava rttate ||
ekapādo bhaveddharmaḥ saṃtrasto nityapūjane
||23||ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं तु प्रव र्त्तते ॥
एकपादो भवेद्धर्मः संत्रस्तो नित्यपूजने
kṛṣṇavarṇo bhavedviṣṇuḥ pāpādhikyaṃ pravartate ||
māyā ca matsaraścaiva kāmaḥ krodhastathā bhayam
||24||कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः पापाधिक्यं प्रवर्तते ॥
माया च मत्सरश्चैव कामः क्रोधस्तथा भयम्
arthalubdhāstathā bhūpā lobhamohaśatānvitāḥ ||
alpāyuṣo narāstatra alpasasyā ca medinī
||25||अर्थलुब्धास्तथा भूपा लोभमोहशतान्विताः ॥
अल्पायुषो नरास्तत्र अल्पसस्या च मेदिनी
alpakṣīrāstathā gāvaḥ satyahīnā dvijātayaḥ ||
tatra māyāvino lokā jaihvyaupasthyaparāyaṇāḥ
||26||अल्पक्षीरास्तथा गावः सत्यहीना द्विजातयः ॥
तत्र मायाविनो लोका जैह्व्यौपस्थ्यपरायणाः
satyahīnāstathā pāpā bhaviṣyaṃti kalau yuge ||
tatra ṣoḍaśame varṣe narāḥ palitakuntalāḥ
||27||सत्यहीनास्तथा पापा भविष्यंति कलौ युगे ॥
तत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितकुन्तलाः
nāryo dvādaśame varṣe bhaviṣyaṃti sugarbhitāḥ ||
bhaviṣyati kramādvarṇasaṃkaraśca surādhipa
||28||नार्यो द्वादशमे वर्षे भविष्यंति सुगर्भिताः ॥
भविष्यति क्रमाद्वर्णसंकरश्च सुराधिप
ekākārā bhaviṣyaṃti sarvavarṇāśramāśca vai ||
nāśaṃ yāsyaṃti yajñāśca kuladharmaḥ sanātanaḥ
||29||एकाकारा भविष्यंति सर्ववर्णाश्रमाश्च वै ॥
नाशं यास्यंति यज्ञाश्च कुलधर्मः सनातनः
vyarthāni tatra tīrthāni mlecchaspṛṣṭāni sarvaśaḥ ||
bhaviṣyaṃti suraśreṣṭha prabhāvarahitāni ca
||30||व्यर्थानि तत्र तीर्थानि म्लेच्छस्पृष्टानि सर्वशः ॥
भविष्यंति सुरश्रेष्ठ प्रभावरहितानि च
etacchrutvā tato vākyaṃ brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
tatra sthitāni tīrthāni brahmāṇamidamabruvan
||31||एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
तत्र स्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदमब्रुवन्
tīrthānyūcuḥ
kathaṃ vayaṃ bhaviṣyāmaḥ saṃprāpte dāruṇe kalau ||
sthānaṃ no brūhi deveśa sthātavyaṃ ca sadaiva hi
||32||कथं वयं भविष्यामः संप्राप्ते दारुणे कलौ ॥
स्थानं नो ब्रूहि देवेश स्थातव्यं च सदैव हि
brahmovāca
arbudaḥ parvataśreṣṭhaḥ kalistatra na vidyate ||
atastatra ca gaṃtavyaṃ tīrthairāyatanaiḥ saha
||33||अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः कलिस्तत्र न विद्यते ॥
अतस्तत्र च गंतव्यं तीर्थैरायतनैः सह
api kṛtvā mahatpāpamarbudaṃ prekṣate tu yaḥ ||
kalidoṣavinirmuktaḥ sa yāsyati parāṃ gatim
||34||अपि कृत्वा महत्पापमर्बुदं प्रेक्षते तु यः ॥
कलिदोषविनिर्मुक्तः स यास्यति परां गतिम्
pulastya uvāca
evamuktvā caturvaktro brahmalokaṃ gato nṛpa ||
tataḥ sarvāṇi tīrthāni gatāni ca kalau yuge
||35||एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मलोकं गतो नृप ॥
ततः सर्वाणि तीर्थानि गतानि च कलौ युगे
bhūmāvarbudaśailendre saṃsthitāni kalerbhayāt ||
gaṃgā sarasvatī caiva yamunā puṣkarāṇi ca
||36||भूमावर्बुदशैलेन्द्रे संस्थितानि कलेर्भयात् ॥
गंगा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च
kurukṣetraṃ prabhāsaṃ ca brahmāvartaṃ tathaiva ca ||
tisraḥkoṭyo'rddhakoṭiśca yāni tīrthāni bhūtale
||37||कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च ॥
तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च यानि तीर्थानि भूतले
teṣāṃ vāsaśca sañjātaḥ parvate'rbudasaṃjñike ||
evaṃ tatra samāpannā gaṃgā caiva sarasvatī
||38||तेषां वासश्च सञ्जातः पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके ॥
एवं तत्र समापन्ना गंगा चैव सरस्वती
tatra śāṃtā narāḥ samyakparaṃ nirvāṇamāpnuyuḥ ||
śrāddhaṃ kṛtvā mahārāja svarge yāṃti ca pūrvajāḥ
||39||तत्र शांता नराः सम्यक्परं निर्वाणमाप्नुयुः ॥
श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यांति च पूर्वजाः
śṛṇu tatrābhavatpūrvaṃ yadāścaryaṃ mahāmate ||
ṛṣirmaṃkaṇakonāma sarasvatyāstaṭe sthitaḥ
||40||शृणु तत्राभवत्पूर्वं यदाश्चर्यं महामते ॥
ऋषिर्मंकणकोनाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः
tapastepe sudharmātmā kāmakrodhavivarjitaḥ ||
tasyaivaṃ vartamānasya kṣutamāsītkadācana
||41||तपस्तेपे सुधर्मात्मा कामक्रोधविवर्जितः ॥
तस्यैवं वर्तमानस्य क्षुतमासीत्कदाचन
pittaṃ prapatitaṃ tatra tacca raktamayaṃ babhau ||
taddṛṣṭvā'tīva hṛṣṭaḥ sa maṃkaṇarṣirbabhūva ha
||42||पित्तं प्रपतितं तत्र तच्च रक्तमयं बभौ ॥
तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मंकणर्षिर्बभूव ह
siddho'hamiti vijñāya tato nṛtyaṃ cakāra saḥ ||
tasyaivaṃ vartamānasya jagatsthāvarajaṃgamam
||43||सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः ॥
तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजंगमम्
tatra saṃkṣobhamāpannaṃ sāgarā api cukṣubhuḥ ||
gṛhakṛtyāni saṃtyajya sarve vismayamā gatāḥ
||44||तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः ॥
गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमा गताः
tasyaivaṃ nṛtyamānasya sarve lokā nṛpottama ||
nanṛtuḥ pārthivaśreṣṭha prabhāvāttasya sanmuneḥ
||45||तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम ॥
ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः
tato devagaṇāḥ sarve gatvā kāmaniṣūdanam ||
yathā'yaṃ nṛtyate naiva tathā kuru maheśvara
||46||ततो देवगणाः सर्वे गत्वा कामनिषूदनम् ॥
यथाऽयं नृत्यते नैव तथा कुरु महेश्वर
atha brāhmaṇarūpeṇa śaṃbhunokto dvijottamaḥ ||
tvayā brahmaṃstapastaptamadhunā nṛtyate katham
||47||अथ ब्राह्मणरूपेण शंभुनोक्तो द्विजोत्तमः ॥
त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्तमधुना नृत्यते कथम्
maṃkaṇa uvāca
kiṃ na paśyasi he brahmanraktaṃ pittaṃ ca me sthitam ||
saṃjātaṃ siddhimāpanno raktaṃ pittaṃ yato mama
||48||किं न पश्यसि हे ब्रह्मन्रक्तं पित्तं च मे स्थितम् ॥
संजातं सिद्धिमापन्नो रक्तं पित्तं यतो मम
etasmātkāraṇāddharṣāddvija nṛtyaṃ karomyaham ||
evamuktastatastena devadevo maheśvaraḥ
||49||एतस्मात्कारणाद्धर्षाद्द्विज नृत्यं करोम्यहम् ॥
एवमुक्तस्ततस्तेन देवदेवो महेश्वरः
tarjanyā tāḍayāmāsa svāṃguṣṭhaṃ nṛpasattama ||
tatoṃguṣṭhādviniṣkrāṃtaṃ bhasma vai bisapāṃḍuram
||50||तर्जन्या ताडयामास स्वांगुष्ठं नृपसत्तम ॥
ततोंगुष्ठाद्विनिष्क्रांतं भस्म वै बिसपांडुरम्
tato maṃkaṇakaṃ prāha paśya vipra karānmama ||
śubhraṃ bhasma viniṣkrāṃtaṃ paśya me dvija kautukam
||51||ततो मंकणकं प्राह पश्य विप्र करान्मम ॥
शुभ्रं भस्म विनिष्क्रांतं पश्य मे द्विज कौतुकम्
pulastya uvāca
taddṛṣṭvā vismito vipro jñātvā taṃ vṛṣabhadhvajam ||
jānubhyāmavaniṃ gatvā vākyametaduvāca ha
||52||तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो ज्ञात्वा तं वृषभध्वजम् ॥
जानुभ्यामवनिं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
maṃkaṇa uvāca
nūnaṃ bhavānmahādevaḥ sākṣāddṛṣṭaḥ prasīda me ||
niścitaṃ tvaṃ mayā jñāta etanme hṛdi vartate
||53||नूनं भवान्महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे ॥
निश्चितं त्वं मया ज्ञात एतन्मे हृदि वर्तते
nānyasyāyaṃ prabhāvaśca tvayā yo me pradarśitaḥ ||
māṃ samuddhara deveśa kṛpāṃ kṛtvā maheśvara
||54||नान्यस्यायं प्रभावश्च त्वया यो मे प्रदर्शितः ॥
मां समुद्धर देवेश कृपां कृत्वा महेश्वर
śrīmahādeva uvāca
samyagjñāto'smi viprendra tvayā'haṃ nātra saṃśayaḥ ||
varaṃ varaya bhadraṃ te nṛtyādhikyaṃ yataḥ kṛtam
||55||सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र त्वयाऽहं नात्र संशयः ॥
वरं वरय भद्रं ते नृत्याधिक्यं यतः कृतम्
maṃkaṇa uvāca
ye'tra snānaṃ prakurvaṃti sarasvatyāṃ samāhitāḥ ||
tvatprasādātphalaṃ teṣāṃ rājasūyāśvamedhayoḥ
||56||येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति सरस्वत्यां समाहिताः ॥
त्वत्प्रसादात्फलं तेषां राजसूयाश्वमेधयोः
śrīmahādeva uvāca
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti sarasvatyāṃ samāhitāḥ ||
te yāsyaṃti paraṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
||57||येऽत्र स्नानं करिष्यंति सरस्वत्यां समाहिताः ॥
ते यास्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्
atra gaṃgāsarasvatyoḥ saṃgame lokaviśrute ||
śrāddhaṃ kuryurdvijaśreṣṭha te yāsyaṃti parāṃ gatim
||58||अत्र गंगासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते ॥
श्राद्धं कुर्युर्द्विजश्रेष्ठ ते यास्यंति परां गतिम्
suvarṇaṃ ye'tra dāsyaṃti yathāśaktyā dvijottame ||
sarva pāpavinirmuktāste yāsyanti parāṃ gatim
||59||सुवर्णं येऽत्र दास्यंति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे ॥
सर्व पापविनिर्मुक्तास्ते यास्यन्ति परां गतिम्
ityuktvāṃtardadhe rājandevadevo maheśvaraḥ
||60||इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्देवदेवो महेश्वरः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe'rbudācale kaliyugapabhāvātsarvatīrthāgamanavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||