kedāramāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
tato gacchennṛpaśreṣṭha tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
kedāramiti vikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām
||1||ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
केदारमिति विख्यातं सर्वपापहरं नृणाम्
yatra mandākinī puṇyā sarasvatyā samāgatā ||
tatra snāto naro rājanmucyate sarvakilbiṣaiḥ
||2||यत्र मन्दाकिनी पुण्या सरस्वत्या समागता ॥
तत्र स्नातो नरो राजन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
śṛṇu rājanyathāvṛttamitihāsa purātanam ||
ṛṣibhirbahudhā gītamarbude parvatottame
||3||शृणु राजन्यथावृत्तमितिहास पुरातनम् ॥
ऋषिभिर्बहुधा गीतमर्बुदे पर्वतोत्तमे
ajapālo nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ ||
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ sa pāti nātra saṃśayaḥ
||4||अजपालो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः ॥
सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं स पाति नात्र संशयः
na hastino na pādātā na cāśvāstasya bhūpateḥ ||
na rathāśca mahārāja na kośāśca tathāvidhāḥ
||5||न हस्तिनो न पादाता न चाश्वास्तस्य भूपतेः ॥
न रथाश्च महाराज न कोशाश्च तथाविधाः
na gṛhṇāti karaṃ rājanprajābhyothādhikaṃ nṛpa ||
rājyaṃ sa īdṛśaṃ cakre sarvalokahite rataḥ
||6||न गृह्णाति करं राजन्प्रजाभ्योथाधिकं नृप ॥
राज्यं स ईदृशं चक्रे सर्वलोकहिते रतः
jātāparādho bhūpṛṣṭhe jāyate cetkathaṃcana ||
taṃ gatvā nigrahaṃ tasya cakruḥ śastrāṇi tatkṣaṇāt
||7||जातापराधो भूपृष्ठे जायते चेत्कथंचन ॥
तं गत्वा निग्रहं तस्य चक्रुः शस्त्राणि तत्क्षणात्
evamasya narendrasya varttamānasya bhūtale ||
sukhena ramate loko rājye nihatakaṃṭake
||8||एवमस्य नरेन्द्रस्य वर्त्तमानस्य भूतले ॥
सुखेन रमते लोको राज्ये निहतकंटके
kāmaṃ varṣati parjanyaḥ sasyāni rasavaṃti ca ||
gāvaḥ prabhūtadugdhāśca vidyamāne narādhipe
||9||कामं वर्षति पर्जन्यः सस्यानि रसवंति च ॥
गावः प्रभूतदुग्धाश्च विद्यमाने नराधिपे
kenacittvatha kālena vasiṣṭho bhagavānmuniḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena tasya gehamupāgataḥ
||10||केनचित्त्वथ कालेन वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्य गेहमुपागतः
taṃ dṛṣṭvā pūjayāmāsa śāstradṛṣṭena vartmanā ||
pratyutthānābhivādābhyāmarghyapādyādibhistathā
||11||तं दृष्ट्वा पूजयामास शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यपाद्यादिभिस्तथा
evaṃ saṃpūjitastena bhaktyā paramayā nṛpa ||
sukhopaviṣṭo viśrāṃto vasiṣṭho munisattamaḥ ||
rājarṣīṇāṃ kathāścakre devarṣīṇāṃ tathaiva ca
||12||एवं संपूजितस्तेन भक्त्या परमया नृप ॥
सुखोपविष्टो विश्रांतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
राजर्षीणां कथाश्चक्रे देवर्षीणां तथैव च
tataḥ kathāvasāne tu kasmiṃścinnṛpasattama ||
papraccha vinayopetastaṃ muniṃ śaṃsitavratam
||13||ततः कथावसाने तु कस्मिंश्चिन्नृपसत्तम ॥
पप्रच्छ विनयोपेतस्तं मुनिं शंसितव्रतम्
ajapāla uvāca
atītānāgataṃ vipra varttamānaṃ tathaiva ca ||
tvaṃ vetsi sakalaṃ brahmaṃstapaścaryāprabhāvataḥ
||14||अतीतानागतं विप्र वर्त्तमानं तथैव च ॥
त्वं वेत्सि सकलं ब्रह्मंस्तपश्चर्याप्रभावतः
kautukaṃ hṛdi me jātaṃ varttate munipuṃgava ||
prasādaḥ kriyatāṃ mahyaṃ kathayasva prasādataḥ
||15||कौतुकं हृदि मे जातं वर्त्तते मुनिपुंगव ॥
प्रसादः क्रियतां मह्यं कथयस्व प्रसादतः
vasiṣṭha uvāca
brūhi pārthivaśārdūla yatte manasi varttate ||
kathayiṣyāmi tatsarvaṃ yadyapi syātsudurllabham
||16||ब्रूहि पार्थिवशार्दूल यत्ते मनसि वर्त्तते ॥
कथयिष्यामि तत्सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
rājovāca
kena karmavipākena mamaitadrājyamuttamam ||
niṣkaṇṭakaṃ sadā kṣemaṃ sarvakāmasamanvitam
||17||केन कर्मविपाकेन ममैतद्राज्यमुत्तमम् ॥
निष्कण्टकं सदा क्षेमं सर्वकामसमन्वितम्
na dīno na ca duḥkhārtto vyādhigrasto na ko'pi ca ||
vidyate mama rājye ca na daridro mahāmune
||18||न दीनो न च दुःखार्त्तो व्याधिग्रस्तो न कोऽपि च ॥
विद्यते मम राज्ये च न दरिद्रो महामुने
nārīyaṃ mama sādhvī ca prāṇebhyo'pi garīyasī ||
maccittā madgataprāṇā nityaṃ mama hite ratā ||
anayā ciṃtitaṃ brahmansarvaṃ vistarato vada
||19||नारीयं मम साध्वी च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
मच्चित्ता मद्गतप्राणा नित्यं मम हिते रता ॥
अनया चिंतितं ब्रह्मन्सर्वं विस्तरतो वद
kiṃ dānasya prabhāvena vratayāgasya vā mune ||
tapaso vā muniśreṣṭha vratasya niyamasya ca
||20||किं दानस्य प्रभावेन व्रतयागस्य वा मुने ॥
तपसो वा मुनिश्रेष्ठ व्रतस्य नियमस्य च
janmāntarakṛtaṃ puṇyaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||
kathayasva prasādena vistareṇa dvijottama
||21||जन्मान्तरकृतं पुण्यं परं कौतूहलं हि मे ॥
कथयस्व प्रसादेन विस्तरेण द्विजोत्तम
vasiṣṭha uvāca
śṛṇu sarvaṃ mahīpāla vistareṇa ca kathyate ||
na ca manyustvayā kāryo na ca vrīḍā mahāmate
||22||शृणु सर्वं महीपाल विस्तरेण च कथ्यते ॥
न च मन्युस्त्वया कार्यो न च व्रीडा महामते
anyadehāṃtare rājañchūdrajātisamudbhavaḥ ||
śūdrajātiriyaṃ sādhvī tava patnī hyabhūtpurā
||23||अन्यदेहांतरे राजञ्छूद्रजातिसमुद्भवः ॥
शूद्रजातिरियं साध्वी तव पत्नी ह्यभूत्पुरा
kenacittvatha kālena durbhikṣe samupasthite ||
annakṣayānmahārāja sarva lokaḥ kṣudhārditaḥ
||24||केनचित्त्वथ कालेन दुर्भिक्षे समुपस्थिते ॥
अन्नक्षयान्महाराज सर्व लोकः क्षुधार्दितः
tatastvaṃ bhāryayā sārddhamanyadeśāṃtare gataḥ ||
samāruhya ca kṛcchreṇa kasmiṃścidgirinirjhare
||25||ततस्त्वं भार्यया सार्द्धमन्यदेशांतरे गतः ॥
समारुह्य च कृच्छ्रेण कस्मिंश्चिद्गिरिनिर्झरे
tvayā dṛṣṭaṃ manohāri śubhaṃ paṃkajakānanam ||
tatra snātvā payaḥ pītvā pitṛdevāḥ pratarpitāḥ
||26||त्वया दृष्टं मनोहारि शुभं पंकजकाननम् ॥
तत्र स्नात्वा पयः पीत्वा पितृदेवाः प्रतर्पिताः
manasā ciṃtitaṃ hyetatpadmānyādāya karomyaham ||
vikrayaṃ yena cāhāro bhavenmama ca sarvathā
||27||मनसा चिंतितं ह्येतत्पद्मान्यादाय करोम्यहम् ॥
विक्रयं येन चाहारो भवेन्मम च सर्वथा
tataḥ padmāni bhūrīṇi gṛhītvā bhāryayā saha ||
gato yatra jano bhūri gataḥ pārthivasattama
||28||ततः पद्मानि भूरीणि गृहीत्वा भार्यया सह ॥
गतो यत्र जनो भूरि गतः पार्थिवसत्तम
na ke'pi prati gṛhṇaṃti lokā durbhikṣapīḍitāḥ ||
bhramitastvaṃ ca sarvatra śrāṃto vairāgyamāgataḥ
||29||न केऽपि प्रति गृह्णंति लोका दुर्भिक्षपीडिताः ॥
भ्रमितस्त्वं च सर्वत्र श्रांतो वैराग्यमागतः
tato dināvasāne tu guhāmekāṃ samāśritaḥ ||
bhūmau padmāni nikṣipya kṣudhāviṣṭaḥ prasuptavān
||30||ततो दिनावसाने तु गुहामेकां समाश्रितः ॥
भूमौ पद्मानि निक्षिप्य क्षुधाविष्टः प्रसुप्तवान्
etasminneva kāle tu karṇayoste samāgataḥ ||
paṭhatāṃ dvijamukhyānāṃ dhvanirvedapurāṇayoḥ
||31||एतस्मिन्नेव काले तु कर्णयोस्ते समागतः ॥
पठतां द्विजमुख्यानां ध्वनिर्वेदपुराणयोः
taṃ śrutvā sahasotthāya jñātvā jāgaraṇaṃ tataḥ ||
padmānyādāya tatraiva sabhāryaḥ śivamaṃdire
||32||तं श्रुत्वा सहसोत्थाय ज्ञात्वा जागरणं ततः ॥
पद्मान्यादाय तत्रैव सभार्यः शिवमंदिरे
tatra nāgavatī veśyā śivarātriparāyaṇā ||
kedāre parayā bhaktyā karoti niśi jāgaram
||33||तत्र नागवती वेश्या शिवरात्रिपरायणा ॥
केदारे परया भक्त्या करोति निशि जागरम्
tasyāḥ pārśve sthitā dāsī tvayā pṛṣṭā nareśvara ||
devasya purato bāle kimarthaṃ rātrijāgaram
||34||तस्याः पार्श्वे स्थिता दासी त्वया पृष्टा नरेश्वर ॥
देवस्य पुरतो बाले किमर्थं रात्रिजागरम्
tayoktaṃ śivarātryāṃ vai veśyeyaṃ varavarṇinī ||
kurute nāgavatī nāma rātrau bhaktyā ca jāgaram
||35||तयोक्तं शिवरात्र्यां वै वेश्येयं वरवर्णिनी ॥
कुरुते नागवती नाम रात्रौ भक्त्या च जागरम्
yaḥ śraddhābhaktisaṃyuktaḥ kurute rātrijāgaram ||
pūjayitvā mahādevaṃ sa yāti paramaṃ padam
||36||यः श्रद्धाभक्तिसंयुक्तः कुरुते रात्रिजागरम् ॥
पूजयित्वा महादेवं स याति परमं पदम्
kṛtvopavāsaṃ padmairyyaḥ pūjayettryaṃbakaṃ naraḥ ||
sa yāti rudrasālokyaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ
||37||कृत्वोपवासं पद्मैर्य्यः पूजयेत्त्र्यंबकं नरः ॥
स याति रुद्रसालोक्यं सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः
sakāmo labhate kāmāndevairapi sudurllabhān ||
sa tvaṃ padmāni me dehi kāṃcanaṃ ca palatrayam ||
eteṣāṃ mūlyamādāya prāṇādhāraṃ samācara
||38||सकामो लभते कामान्देवैरपि सुदुर्ल्लभान् ॥
स त्वं पद्मानि मे देहि कांचनं च पलत्रयम् ॥
एतेषां मूल्यमादाय प्राणाधारं समाचर
tatastvaṃ bhāryayā cokto gṛhyamāṇe ca kāṃcane ||
na grāhyaṃ mūlyameteṣāṃ tvayā nātha kathaṃcana
||39||ततस्त्वं भार्यया चोक्तो गृह्यमाणे च कांचने ॥
न ग्राह्यं मूल्यमेतेषां त्वया नाथ कथंचन
upavāso balājjāto hyannābhāvādvayorapi ||
padmairebhirharaḥ pūjyo dvābhyāmevādya niścayam
||40||उपवासो बलाज्जातो ह्यन्नाभावाद्वयोरपि ॥
पद्मैरेभिर्हरः पूज्यो द्वाभ्यामेवाद्य निश्चयम्
idaṃ tvayā'dya karttavyaṃ tyājyamasyāstu kāṃcanam ||
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā taiḥ padmaiḥ pūjitaḥ śivaḥ
||41||इदं त्वयाऽद्य कर्त्तव्यं त्याज्यमस्यास्तु कांचनम् ॥
भार्याया वचनं श्रुत्वा तैः पद्मैः पूजितः शिवः
śraddhayā ca sabhāryeṇa jāgaraṃ ca śivāgrataḥ ||
kṛtaṃ tvayā mahārāja bhāryayā śivamaṃdire
||42||श्रद्धया च सभार्येण जागरं च शिवाग्रतः ॥
कृतं त्वया महाराज भार्यया शिवमंदिरे
purāṇaśravaṇaṃ jātaṃ tatra pārthivasattama ||
śivarātryāṃ mahārāja padmaistu pūjitaḥ śivaḥ
||43||पुराणश्रवणं जातं तत्र पार्थिवसत्तम ॥
शिवरात्र्यां महाराज पद्मैस्तु पूजितः शिवः
kedārasyāgrato bhaktyā rātrau jāgaraṇaṃ tathā ||
kṛtaṃ tvayā mahārāja ekāgreṇa ca cetasā
||44||केदारस्याग्रतो भक्त्या रात्रौ जागरणं तथा ॥
कृतं त्वया महाराज एकाग्रेण च चेतसा
tataḥprabhāte saṃjāte bhikṣāṃ kṛtvā ca pāraṇā ||
kṛtā tvayā mahārāja śivāgre saha bhāryayā
||44||ततःप्रभाते संजाते भिक्षां कृत्वा च पारणा ॥
कृता त्वया महाराज शिवाग्रे सह भार्यया
tataḥ kālāṃtareṇaiva kāladharmaṃ gato bhavān ||
bhāryeyaṃ ca tvayā sārdhaṃ saṃpraviṣṭā hutāśanam
||46||ततः कालांतरेणैव कालधर्मं गतो भवान् ॥
भार्येयं च त्वया सार्धं संप्रविष्टा हुताशनम्
tato jātā mahārāja daśārṇādhipateḥ sutā ||
vaidehe nagare rājā jātastvaṃ pārthivottama
||47||ततो जाता महाराज दशार्णाधिपतेः सुता ॥
वैदेहे नगरे राजा जातस्त्वं पार्थिवोत्तम
ajapāla iti khyāto nāmnā ca dharaṇītale ||
sarveṣāṃ prāṇināṃ tvaṃ ca vallabho nṛpasattama
||48||अजपाल इति ख्यातो नाम्ना च धरणीतले ॥
सर्वेषां प्राणिनां त्वं च वल्लभो नृपसत्तम
etasmātkāraṇājjātā bhāryeyaṃ prāṇasaṃmatā ||
bhūyo'pi tava saṃjātā yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
||49||एतस्मात्कारणाज्जाता भार्येयं प्राणसंमता ॥
भूयोऽपि तव संजाता यन्मां त्वं परिपृच्छसि
tasya devasya māhātmyātkedārasya mahīpateḥ ||
rājyaṃ te sukhadaṃ nṛṇāṃ tathā nihatakaṇṭakam
||50||तस्य देवस्य माहात्म्यात्केदारस्य महीपतेः ॥
राज्यं ते सुखदं नृणां तथा निहतकण्टकम्
prāptaṃ tvayā mahārāja kedārasya prasādataḥ ||
yena tvaṃ sainyahīno'pi pṛthivīṃ parirakṣasi
||51||प्राप्तं त्वया महाराज केदारस्य प्रसादतः ॥
येन त्वं सैन्यहीनोऽपि पृथिवीं परिरक्षसि
pulastya uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ ||
gamanāya matiṃ cakre kedāraṃ prati bhūmipaḥ
||52||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः ॥
गमनाय मतिं चक्रे केदारं प्रति भूमिपः
sa gatvā parvate ramye pūjayitvā ca taṃ vibhum ||
śivarātriparaḥ samyagvarṣevarṣe babhūva ha
||53||स गत्वा पर्वते रम्ये पूजयित्वा च तं विभुम् ॥
शिवरात्रिपरः सम्यग्वर्षेवर्षे बभूव ह
putraṃ rājye ca saṃsthāpya tato'rbudamathāgamat ||
prāpto muktiṃ tato bhūyaḥ sabhāryastatprabhāvataḥ
||54||पुत्रं राज्ये च संस्थाप्य ततोऽर्बुदमथागमत् ॥
प्राप्तो मुक्तिं ततो भूयः सभार्यस्तत्प्रभावतः
etatte sarvamākhyātaṃ kedārasya mahīpate ||
māhātmyaṃ śubhadaṃ nṛṇāṃ sarva pāpapraṇāśanam
||55||एतत्ते सर्वमाख्यातं केदारस्य महीपते ॥
माहात्म्यं शुभदं नृणां सर्व पापप्रणाशनम्
māghaphālgunayormadhye kṛṣṇapakṣe caturdaśī ||
śivarātririti khyātā bhūtale'sminmahāmate
||56||माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णपक्षे चतुर्दशी ॥
शिवरात्रिरिति ख्याता भूतलेऽस्मिन्महामते
tasyāṃ tu sarvathā rājanyātrāṃ tasya samācaret ||
kedārasya mahārāja prakuryātpūjanaṃ nṛpa
||57||तस्यां तु सर्वथा राजन्यात्रां तस्य समाचरेत् ॥
केदारस्य महाराज प्रकुर्यात्पूजनं नृप
māghakṛṣṇacaturdaśyāṃ yaḥ kuryāttatra jāgaram ||
kṛtopavāso nṛpate śivalokaṃ sa gacchati
||58||माघकृष्णचतुर्दश्यां यः कुर्यात्तत्र जागरम् ॥
कृतोपवासो नृपते शिवलोकं स गच्छति
snātvā gaṃgāsarasvatyoḥ saṃgame sarvakāmade ||
ye prapaśyanti kedāraṃ te yāsyaṃti parāṃ gatim
||59||स्नात्वा गंगासरस्वत्योः संगमे सर्वकामदे ॥
ये प्रपश्यन्ति केदारं ते यास्यंति परां गतिम्
kuṇḍe kedārasaṃjñe yaḥ prapibedvimalaṃ jalam ||
saptapūrvānsapta parānpūrvajāṃstārayettu saḥ
||60||कुण्डे केदारसंज्ञे यः प्रपिबेद्विमलं जलम् ॥
सप्तपूर्वान्सप्त परान्पूर्वजांस्तारयेत्तु सः
yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ bhaktyā paramayā nṛpa ||
so'pi pāpairvimucyeta kedārasya prabhāvataḥ
||61||यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्त्या परमया नृप ॥
सोऽपि पापैर्विमुच्येत केदारस्य प्रभावतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe kedāramāhātmyavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||