vivarapūraṇavarṇanam
sūta uvāca
śrutvā himācalo vākyaṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ ||
cintayāmāsa tatkāryaṃ vivarasya prapūraṇe
||1||श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः ॥
चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे
ciraṃ vicārya tamṛṣimidamāha nagottamaḥ ||
ka upāyo nagānāṃ vai tatra gaṃtuṃ vadasva me
||2||चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः ॥
क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे
pakṣacchedastu śakreṇa sarveṣāṃ ca purā kṛtaḥ ||
tasmādasya muniśreṣṭha kāryasya paśya niścayam
||3||पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः ॥
तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्
vasiṣṭha uvāca
astyupāyo nagānāṃ tu tatra netuṃ mahānaga ||
tavāyaṃ tanayastatra vikhyāto naṃdivarddhanaḥ
||4||अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग ॥
तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः
tasyārbuda iti khpāto vayasyaḥ paramaṃ priyaḥ ||
nāgaḥ prāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ khecaro'pi ca vīryavān
||5||तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः ॥
नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्
sa vā ūrdhvagatiḥ kṣipraṃ kṣaṇānneṣyatyasaṃśayaḥ ||
līlayā sarvakṛtyeṣu taṃ viditvā'hamāgataḥ
||6||स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः ॥
लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः
ādeśo dīyatāmasya duḥkhaṃ kartuṃ ca nārhasi ||
avaśyaṃ yadi bhakto'si tatra preṣaya satvaram
||7||आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि ॥
अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्
sūta uvāca
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā himavānputravatsalaḥ ||
duḥkhena mahatā''viṣṭaściṃtayāmāsa bhūdharaḥ
||8||वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः ॥
दुःखेन महताऽऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः
mainākastanayo'smākaṃ praviṣṭaḥ sāgare bhayāt ||
jyeṣṭhaṃ tu sarvathā cātha vasiṣṭho netumāgataḥ ||
kiṃ kṛtyamadhunā'smākaṃ kathaṃ śreyo bhaviṣyati
||9||मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् ॥
ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः ॥
किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति
itaḥ śāpabhayaṃ tīvramito duḥkhaṃ ca putrajam ||
varaṃ putraviyogo'stu na śāpo dvijasaṃbhavaḥ
||10||इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम् ॥
वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः
sa evaṃ niścayaṃ kṛtvā naṃdivardhanamuktavān ||
gaccha tvaṃ putra me vākyādvasiṣṭhasyāśramaṃ prati
||11||स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् ॥
गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
tatrāsti vivaro raudrastaṃ prapūraya satvaram ||
arbudaṃ nāgamādāya mitraṃ prāṇabhṛtāṃ varam
||12||तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् ॥
अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्
naṃdivarddhana uvāca
pāpīyānsa vibho deśaḥ phalamūlairvivarjitaḥ ||
pālāśaiḥ khādirairāḍhyo dhavaiḥ śālmalibhistathā
||13||पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः ॥
पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा
suniṣṭhurairnṛpaśubhirbhillaiśca vividhairapi ||
nadyo vahaṃti no tatra duṣṭā lokāśca vāsinaḥ ||
nārho'haṃ parvataśreṣṭha tatra gaṃtuṃ kathaṃcana
||14||सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि ॥
नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः ॥
नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन
athovāca vasiṣṭhastaṃ saṃtrastaṃ naṃdivarddhanam ||
mā bhīḥ kāryā tvayā tatra deśe dauṣṭyātkathaṃcana
||15||अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् ॥
मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन
tava mūrdhni sadā vāso mama tatra bhaviṣyati ||
tīrthāni sarito devāḥ puṇyānyāyatanāni ca
||16||तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति ॥
तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च
vṛkṣāśca vividhākārāḥ patrapuṣpaphalānvitāḥ ||
sadā tatra bhaviṣyaṃti mṛgāśca vihagāḥ śubhāḥ
||17||वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः ॥
सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः
ahamevānayiṣyāmi tavārthe ca maheśvaram ||
tadā sthāsyaṃti vai tatra sarve devāḥ savāsavāḥ
||18||अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् ॥
तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः
sūta uvāca
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutva saṃhṛṣṭo naṃdivarddhanaḥ ||
arbudaṃ nāgamāsādya vākyametaduvāca ha
||19||वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः ॥
अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह
tatra yāvo'dya bhadraṃ te vayasya vinayānvita ||
etatkāryamahaṃ manye sāṃprataṃ dvijasaṃbhavam
||20||तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित ॥
एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्
arbuda uvāca
ahaṃ tatrāgamiṣyāmi snehātte parvatātmaja ||
tatraiva ca vasiṣyāmi tvayā sārddhamasaṃśayam
||21||अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज ॥
तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्
kiṃ tvahaṃ praṇayādbhrātarvakṣyāmi yadvacaḥ śṛṣu ||
praṇayānnānyathā kāryaṃ yadyahaṃ tava saṃmataḥ
||22||किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु ॥
प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः
mannāmnā khyātimāyātu nānyatkiṃcidvṛṇomyaham ||
tataḥ so'pi pratijñāya ārūḍhastasya copari ||
praṇamya pitarau caiva pratasthe muninā saha
||23||मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम् ॥
ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि ॥
प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह
divyairvṛkṣaiḥ śubhaiḥ pūrṇairnadīnirjharasaṃkulaiḥ ||
madhurairvihagairyukto mṛgaiḥ saumyaiḥ samanvitaḥ
||24||दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः ॥
मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः
mukto'rbudena tatraiva vivare munivākyataḥ ||
samastastatrānāsāgraṃ gataḥ parvatasattamaḥ
||25||मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः ॥
समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः
vimukto vivare tasminnarbudena mahātmanā ||
paripūrṇe mahāraudre saṃtuṣṭo munipuṃgavaḥ
||26||विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना ॥
परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः
bravīccārbudaṃ nāgaṃ varaṃ varaya suvrata ||
parituṣṭo'smi te bhadra karmaṇānena pannaga
||27||ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत ॥
परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग
arbuda uvāca
eṣa eva varo'smākaṃ yattvaṃ tuṣṭo mahāmune ||
avaśyaṃ yadi dātavyaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama
||28||एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने ॥
अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम
yaccaitacchikhare hyasminnirjharaṃ nirmalodakam ||
nāgatīrthamiti khyātiṃ bhūtale yātu sarvataḥ
||29||यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् ॥
नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः
atraivāhaṃ vasiṣyāmi mitrasnehātsadā mune ||
tatra snātvā divaṃ yātu mānavastvatprasādataḥ
||30||अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने ॥
तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः
api vaṃdhyā ca yā nārī snānamātraṃ samācaret ||
sā syātputravatī vipra sukhasaubhāgyasaṃyutā
||31||अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत् ॥
सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता
vasiṣṭha uvāca
yā vaṃdhyāsmiñjale pūrṇe snānamātraṃ kariṣyati ||
sāpi putramavāpnoti sarvalakṣaṇalakṣitam
||32||या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति ॥
सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्
nabhasaḥ śuklapaṃcamyāṃ phalaiḥ pūjāṃ karoti ca ||
api varṣaśatā nārī sā bhaviṣyati putriṇī
||33||नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च ॥
अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti hyasmiṃstīrthe ca bhaktitaḥ ||
yāsyaṃti te paraṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
||34||येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः ॥
यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्
śrāddhaṃ cātra kariṣyaṃti paṃcamyāṃ ye samāhitāḥ ||
māse nabhasi tīrthasya phalaṃ teṣāṃ bhaviṣyati
||35||श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः ॥
मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति
sūta uvāca
evaṃ dattvā varaṃ tasya vasiṣṭho bhagavānmuniḥ ||
naṃdivarddhanamabhyetya vākyametaduvāca ha
||36||एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥
नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह
varaṃ ca vriyatāṃ vatsa parituṣṭo'smi te'nagha ||
vinayātsauhṛdātsarvaṃ dāsyāmi yatsudurllabham
||37||वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ॥
विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्
naṃdivarddhana uvāca
tavāstu vacanaṃ satyaṃ pūrvoktaṃ munisattama ||
sāṃnidhyaṃ jāyatāmatra avaśyaṃ tava sarvadā
||38||तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम ॥
सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा
yathāhamarbudetyevaṃ khyātiṃ gacchāmi bhūtale ||
prasādāccaiva te bhūyādetanme manasi sthitam
||39||यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले ॥
प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्
sūta uvāca
evamastviti taṃ procya vasiṣṭho bhagavānmuniḥ ||
cakre svamāśramaṃ tatra tasya vākyena noditaḥ
||40||एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः ॥
चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः
panasaiścaṃpakairāmraiḥ priyaṃgubilvadāḍimaiḥ ||
nānāpakṣisamāyukto devagandharvasevitaḥ
||41||पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः ॥
नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः
tasthau tatra muniśreṣṭho hyaruṃdhatyā samanvitaḥ ||
gomatīmānayāmāsa tapasā munisattamaḥ
||42||तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः ॥
गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः
yasyāṃ snātvā divaṃ yāṃti atipāpakṛto narāḥ ||
māghamāse viśeṣeṇa makarasthe divākare
||43||यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः ॥
माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे
yetra snānaṃ kariṣyaṃti te yāsyaṃti parāṃ gatim
||44||येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्
māghamāse viśeṣeṇa tiladānaṃ karoti yaḥ ||
tilasaṃkhyāni varṣāṇi svarge tiṣṭhati mānavaḥ
||45||माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः ॥
तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः
bahunā kimihoktena stānamātraṃ samācaret
||46||बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्
vasiṣṭhasya mukhaṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate ||
aruṃdhatī pūjanīyā pūjanīyā viśeṣataḥ
||47||वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe vasiṣṭhājñayā nandivardhanaparvatena vivarapūraṇavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||