nāgodbhavatīrthamāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
nāgahradaṃ tato gacchettīrthaṃ pāpapraṇāśanam ||
yatra nāgaistapastaptaṃ ramye parvatarodhasi
||1||नागह्रदं ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥
यत्र नागैस्तपस्तप्तं रम्ये पर्वतरोधसि
kadrūśāpaṃ purā śrutvā nāgāḥ sarve bhayāturāḥ ||
papracchurnāgarājānaṃ śeṣaṃ praṇatakandharāḥ
||2||कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा नागाः सर्वे भयातुराः ॥
पप्रच्छुर्नागराजानं शेषं प्रणतकन्धराः
mātṛśāpena saṃtaptā vayaṃ pannagasattama ||
kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ śāpamokṣo bhavetkatham
||3||मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम ॥
किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम्
śeṣa uvāca
prasāditā mayā mātā śāpamuktikṛte purā ||
tayoktaṃ ye tapoyuktā dharmātmānaḥ susaṃyatāḥ
||4||प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा ॥
तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः
na dahiṣyati tānvahniryajñe pārikṣitasya hi ||
tasmādgatvārbudaṃnāma parvataṃ dharaṇītale
||5||न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि ॥
तस्माद्गत्वार्बुदंनाम पर्वतं धरणीतले
tatra yūyaṃ tapoyuktā bhavadhvaṃ susamāhitāḥ ||
yatrāste sā svayaṃ devī caṃḍikā kāmarūpiṇī
||6||तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः ॥
यत्रास्ते सा स्वयं देवी चंडिका कामरूपिणी
yasyāḥ saṃkīrttanenāpi naśyaṃti vipado dhruvam ||
ārādhayadhvamaniśaṃ tāṃ devīṃ mama vākyataḥ
||7||यस्याः संकीर्त्तनेनापि नश्यंति विपदो ध्रुवम् ॥
आराधयध्वमनिशं तां देवीं मम वाक्यतः
tasyāḥ prasādataḥ sarve bhaviṣyatha gatajvarāḥ ||
etamevātra paśyāmi upāyaṃ nāgasattamāḥ ||
daivo vā mānuṣo vā'pi nānyo vo muktikārakaḥ
||8||तस्याः प्रसादतः सर्वे भविष्यथ गतज्वराः ॥
एतमेवात्र पश्यामि उपायं नागसत्तमाः ॥
दैवो वा मानुषो वाऽपि नान्यो वो मुक्तिकारकः
pulastya uvāca
evamuktāstato nāgā nāgarājena pārthiva ||
praṇamya taṃ tato jagmurarbudaṃ parvataṃ prati
||9||एवमुक्तास्ततो नागा नागराजेन पार्थिव ॥
प्रणम्य तं ततो जग्मुरर्बुदं पर्वतं प्रति
te bhittvā dharaṇīpṛṣṭhaṃ parvate tadanantaram ||
nijagmurbilamārgeṇa kṛtvā śvabhre suvistaram
||10||ते भित्त्वा धरणीपृष्ठं पर्वते तदनन्तरम् ॥
निजग्मुर्बिलमार्गेण कृत्वा श्वभ्रे सुविस्तरम्
tato dhṛtavratāḥ sarve devī bhaktiparāyaṇāḥ ||
vasaṃti bhaktisaṃyuktāścaṇḍikārādhanāya te
||11||ततो धृतव्रताः सर्वे देवी भक्तिपरायणाः ॥
वसंति भक्तिसंयुक्ताश्चण्डिकाराधनाय ते
tasthustatra sadā homaṃ kurvanto jāpyamuttamam ||
ekāhārā nirāhārā vāyubhakṣāstathā pare
||12||तस्थुस्तत्र सदा होमं कुर्वन्तो जाप्यमुत्तमम् ॥
एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे
dantolūkhalinaḥ kecidaśmakuṭṭāstathā pare ||
pañcāgnisādhakāścānye sadyaḥ prakṣālakāstathā
||13||दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे ॥
पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये सद्यः प्रक्षालकास्तथा
gītaṃ vādyaṃ tathā cakruranye devāḥ purastadā ||
ananyaśradayopetāṃstāndṛṣṭvā pannagottamān
||14||गीतं वाद्यं तथा चक्रुरन्ये देवाः पुरस्तदा ॥
अनन्यश्रदयोपेतांस्तान्दृष्ट्वा पन्नगोत्तमान्
tato devī susantuṣṭā vākyametaduvāca ha
||15||ततो देवी सुसन्तुष्टा वाक्यमेतदुवाच ह
devyuvāca
parituṣṭāsmi vo vatsāḥ kimarthaṃ tapyate tapaḥ ||
varayadhvaṃ varaṃ matto yaḥ sthito bhavatāṃ hṛdi
||16||परितुष्टास्मि वो वत्साः किमर्थं तप्यते तपः ॥
वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि
nāgā ūcuḥ
mātṛśāpena saṃtaptā vayaṃ devi nirāśrayāḥ ||
nāgarājasamādeśāccharaṇaṃ tvāṃ samāgatāḥ
||17||मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः ॥
नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः
sā tvaṃ rakṣa bhayāttasmācchāpavahnisamudbhavāt ||
vayaṃ mātrā purā śaptāḥ kasmiṃścitkāraṇāntare ||
pārikṣitasya yajñe vaḥ pāvako bhakṣayiṣyati
||18||सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात् ॥
वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ॥
पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति
devyuvāca
yāvattasya bhavedyajña stāvadyūyaṃ mamāntike ||
saṃtiṣṭhata vinā bhītyā bhogānbhuṅdhvaṃ supuṣkalān
||19||यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके ॥
संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्
samāpte ca kratau bhūyo gaṃtāraḥ svaṃ niketanam ||
yuṣmābhirbheditaṃ yasmādetatparvatakandaram
||20||समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम् ॥
युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्
nāgahradaṃ tu tattīrthametadbhāvi dharātale ||
atra yaḥ śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ bhaktitatparaḥ
||21||नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले ॥
अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः
kariṣyati naraḥ snānaṃ tasya nāhikṛtaṃ bhayam ||
bhaviṣyati punaḥ śrāddhātpitṝnsaṃtārayiṣyati
||22||करिष्यति नरः स्नानं तस्य नाहिकृतं भयम् ॥
भविष्यति पुनः श्राद्धात्पितॄन्संतारयिष्यति
ye bhogā bhūtale khyātā ye divyā ye ca mānuṣāḥ ||
naro nityaṃ labhiṣyati na saṃśayaḥ
||23||ये भोगा भूतले ख्याता ये दिव्या ये च मानुषाः ॥
नरो नित्यं लभिष्यति न संशयः
pulastya uvāca
tato hṛṣṭā babhūvuste muktvā taddāruṇaṃ bhayam ||
devyāḥ śaraṇamāpannāstasthustatra nagottame
||24||ततो हृष्टा बभूवुस्ते मुक्त्वा तद्दारुणं भयम् ॥
देव्याः शरणमापन्नास्तस्थुस्तत्र नगोत्तमे
tataḥ kālena mahatā satre pārikṣitasya ca ||
nirvṛtte te tadā jagmuḥ sunirvṛttā rasātalam
||25||ततः कालेन महता सत्रे पारिक्षितस्य च ॥
निर्वृत्ते ते तदा जग्मुः सुनिर्वृत्ता रसातलम्
devyā caivābhyanujñātāḥ praṇipatya muhurmuhuḥ ||
kṛcchrātpārthivaśārdūla tadbhaktyā niścalīkṛtāḥ
||26||देव्या चैवाभ्यनुज्ञाताः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥
कृच्छ्रात्पार्थिवशार्दूल तद्भक्त्या निश्चलीकृताः
adyāpi kṛṣṇapaṃcamyāṃ śrāvaṇe māsi pārthiva ||
sānnidhyaṃ tatra kurvaṃti devīdarśanalālasāḥ
||27||अद्यापि कृष्णपंचम्यां श्रावणे मासि पार्थिव ॥
सान्निध्यं तत्र कुर्वंति देवीदर्शनलालसाः
tasmātsarvaprayatnena śrāddhaṃ tatra samācaret ||
snānaṃ ca pārthivaśreṣṭha ya icchecchreya ātmanaḥ
||28||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् ॥
स्नानं च पार्थिवश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe nāgodbhavatīrthamāhātmya varṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||