kātyāyanīmāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
tato gacchennṛpaśreṣṭha guhāmadhyanivāsinī ||
devī kātyāyanī yatra śuṃbhadānavanāśinī
||1||ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ गुहामध्यनिवासिनी ॥
देवी कात्यायनी यत्र शुंभदानवनाशिनी
śuṃbhonāma mahādaityaḥ purā''sītpṛthivītale ||
tena sarvaṃ jagadvyāptaṃ jitvā devānraṇājire
||2||शुंभोनाम महादैत्यः पुराऽऽसीत्पृथिवीतले ॥
तेन सर्वं जगद्व्याप्तं जित्वा देवान्रणाजिरे
sa śaṃkaravarāddaityo devadānavarakṣasām ||
avadhyo yoṣitaṃ muktvā sarveṣāṃ prāṇināṃ bhuvi
||3||स शंकरवराद्दैत्यो देवदानवरक्षसाम् ॥
अवध्यो योषितं मुक्त्वा सर्वेषां प्राणिनां भुवि
tato devagaṇāḥ sarve gatvā'rbudamathācalam ||
tapastepurvadhārthāya śuṃbhasya jagatīpate ||
devīmārādhayāmāsurvyaktarūpāṃ sureśvarīm
||4||ततो देवगणाः सर्वे गत्वाऽर्बुदमथाचलम् ॥
तपस्तेपुर्वधार्थाय शुंभस्य जगतीपते ॥
देवीमाराधयामासुर्व्यक्तरूपां सुरेश्वरीम्
atha teṣāṃ prasannā sā dṛṣṭigocaramāgatā ||
abravīdvaradāsmīti brūta kiṃ karavāṇi ca
||5||अथ तेषां प्रसन्ना सा दृष्टिगोचरमागता ॥
अब्रवीद्वरदास्मीति ब्रूत किं करवाणि च
devā ūcuḥ
sarvaṃ no'pahṛtaṃ devi śuṃbhena sudurātmanā ||
taṃ niṣūdaya kalyāṇi sovadhyonyaiḥ sadā raṇe
||6||सर्वं नोऽपहृतं देवि शुंभेन सुदुरात्मना ॥
तं निषूदय कल्याणि सोवध्योन्यैः सदा रणे
tvayā saṃrakṣitā devi purā bāṣkalito vayam
||7||त्वया संरक्षिता देवि पुरा बाष्कलितो वयम्
nānyā'smākaṃ gatirmātastvāṃ muktvā cāruhāsinīm ||
pulastya uvāca ||
evamuktā surairdevī gatvā śuṃbhaniketanam ||
ājuhāva raṇe kruddhā bhartsayitvā muhurmuhuḥ
||7||नान्याऽस्माकं गतिर्मातस्त्वां मुक्त्वा चारुहासिनीम् ॥
पुलस्त्य उवाच ॥
एवमुक्ता सुरैर्देवी गत्वा शुंभनिकेतनम् ॥
आजुहाव रणे क्रुद्धा भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः
sa tayā yācite yuddhe jñātvā tāṃ yoṣitaṃ nṛpa ||
avajñāya tato daityaḥ preṣayāmāsa dānavān
||9||स तया याचिते युद्धे ज्ञात्वा तां योषितं नृप ॥
अवज्ञाय ततो दैत्यः प्रेषयामास दानवान्
jīvagrāheṇa duṣṭeyaṃ gṛhyatāṃ paruṣasvanā ||
kriyatāṃ dāruṇo daṃḍo mama vākyānna saṃśayaḥ
||10||जीवग्राहेण दुष्टेयं गृह्यतां परुषस्वना ॥
क्रियतां दारुणो दंडो मम वाक्यान्न संशयः
atha tasya samādeśāddānavāstāṃ tato drutam ||
gatvā nirbhartsayāmāsurveṣṭayitvā diśo daśa
||11||अथ तस्य समादेशाद्दानवास्तां ततो द्रुतम् ॥
गत्वा निर्भर्त्सयामासुर्वेष्टयित्वा दिशो दश
tato'valokanāddaityāstayā te bhasmasātkṛtāḥ ||
tataḥ śuṃbhaḥ prakupitaḥ svayameva samāyayau
||12||ततोऽवलोकनाद्दैत्यास्तया ते भस्मसात्कृताः ॥
ततः शुंभः प्रकुपितः स्वयमेव समाययौ
abravīttiṣṭhatiṣṭheti khaṅgamudyamya bhīṣaṇaḥ ||
so'pidevyā mahārāja tathā caivāvalokitaḥ
||13||अब्रवीत्तिष्ठतिष्ठेति खङ्गमुद्यम्य भीषणः ॥
सोऽपिदेव्या महाराज तथा चैवावलोकितः
abhavadbhasmasātsadyaḥ pataṃga iva pāvakam ||
hate tasmiṃstato daityāḥ śeṣāḥ pārthivasattama ||
bhittvā rasātalaṃ jagmuḥ pātālaṃ bhayasaṃyutāḥ
||14||अभवद्भस्मसात्सद्यः पतंग इव पावकम् ॥
हते तस्मिंस्ततो दैत्याः शेषाः पार्थिवसत्तम ॥
भित्त्वा रसातलं जग्मुः पातालं भयसंयुताः
tato devagaṇāḥ sarve tuṣṭuvustāṃ sureśvarīm ||
abruvaṃśca varaṃ brūhi yatte manasi varttate
||15||ततो देवगणाः सर्वे तुष्टुवुस्तां सुरेश्वरीम् ॥
अब्रुवंश्च वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्त्तते
devyuvāca
tatraiva parvate sthāsye hyarbude'haṃ surottamāḥ ||
abhīṣṭaḥ parvato'smākaṃ saṃ sadā'rbudasaṃjñitaḥ
||16||तत्रैव पर्वते स्थास्ये ह्यर्बुदेऽहं सुरोत्तमाः ॥
अभीष्टः पर्वतोऽस्माकं सं सदाऽर्बुदसंज्ञितः
devā ūcuḥ
tatrasthāṃ tvāṃ samālokya marttyā yāṃti triviṣṭapam ||
vinā yajñaistathā dānaiḥ svargaḥ saṃkīrṇatāṃ gataḥ ||
nānyatkāraṇamastīha niṣedhasya sureśvari
||17||तत्रस्थां त्वां समालोक्य मर्त्त्या यांति त्रिविष्टपम् ॥
विना यज्ञैस्तथा दानैः स्वर्गः संकीर्णतां गतः ॥
नान्यत्कारणमस्तीह निषेधस्य सुरेश्वरि
devyuvāca
tatrāhaṃ vijane ramye guhāmadhye sureśvarāḥ ||
sthāsyāmi viralāḥ kecidyāsyaṃti prāṇino mama ||
dṛṣṭigocaramārge hi gatvā taṃ parvataṃ prati
||17||तत्राहं विजने रम्ये गुहामध्ये सुरेश्वराः ॥
स्थास्यामि विरलाः केचिद्यास्यंति प्राणिनो मम ॥
दृष्टिगोचरमार्गे हि गत्वा तं पर्वतं प्रति
devā ūcuḥ
yadyevaṃ devi te'bhīṣṭamevaṃ kuru śucismite ||
vayaṃ tvāṃ tatra drakṣyāmaḥ śuklāṣṭamyāṃ sadā śuceḥ
||19||यद्येवं देवि तेऽभीष्टमेवं कुरु शुचिस्मिते ॥
वयं त्वां तत्र द्रक्ष्यामः शुक्लाष्टम्यां सदा शुचेः
pulastya uvāca
evamuktāḥ surā devyā prahṛṣṭāstridivaṃ yayuḥ ||
sāpi devī girau tatra gatvā caivārbude nṛpa
||20||एवमुक्ताः सुरा देव्या प्रहृष्टास्त्रिदिवं ययुः ॥
सापि देवी गिरौ तत्र गत्वा चैवार्बुदे नृप
guhāmadhyaṃ samāsādya nityaṃ jagaddhitāya vai ||
vivikte nyavasatprītā durllabhā suramānavaiḥ
||21||गुहामध्यं समासाद्य नित्यं जगद्धिताय वै ॥
विविक्ते न्यवसत्प्रीता दुर्ल्लभा सुरमानवैः
yastāṃ paśyati rājendra śuklāṣṭamyāṃ samāhitaḥ ||
abhīṣṭaṃ sa sadāpnoti yadyapi syātsudurllabham
||22||यस्तां पश्यति राजेन्द्र शुक्लाष्टम्यां समाहितः ॥
अभीष्टं स सदाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe kātyāyanīmāhātmyavarṇanaṃnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||