kṛṣṇatīrthamāhātmyavarṇanam
pulastya uvāca
kṛṣṇatīrthaṃ tato gacchetkṛṣṇasya dayitaṃ sadā ||
yatra sannihito nityaṃ svayaṃ viṣṇurmahīpate ||
yayātiruvāca ||
kṛṣṇatīrthaṃ kathaṃ tatra jātaṃ brāhmaṇasattama ||
kasminkāle mune brūhi sarvaṃ vistarato mama
||2||कृष्णतीर्थं ततो गच्छेत्कृष्णस्य दयितं सदा ॥
यत्र सन्निहितो नित्यं स्वयं विष्णुर्महीपते ॥
ययातिरुवाच ॥
कृष्णतीर्थं कथं तत्र जातं ब्राह्मणसत्तम ॥
कस्मिन्काले मुने ब्रूहि सर्वं विस्तरतो मम
pulastya uvāca
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṃgame ||
caṃdrārkapavane naṣṭe jyotiṣi pralayaṃ gate
||3||तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे ॥
चंद्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते
tato yugasahasrāṃte vibuddhaḥ kamalāsanaḥ ||
ekākī ciṃtayāmāsa kathaṃ sṛṣṭirbhavediti
||4||ततो युगसहस्रांते विबुद्धः कमलासनः ॥
एकाकी चिंतयामास कथं सृष्टिर्भवेदिति
bhramaṃścāpi caturvaktro yāvatpaśyati dūrataḥ ||
caturbhujaṃ viśālākṣaṃ puruṣaṃ purataḥ sthitam
||5||भ्रमंश्चापि चतुर्वक्त्रो यावत्पश्यति दूरतः ॥
चतुर्भुजं विशालाक्षं पुरुषं पुरतः स्थितम्
taṃ covāca caturvaktraḥ kastvaṃ kena vinirmitaḥ ||
kimarthamiha saṃprāptaḥ sarvaṃ vistarato vada
||6||तं चोवाच चतुर्वक्त्रः कस्त्वं केन विनिर्मितः ॥
किमर्थमिह संप्राप्तः सर्वं विस्तरतो वद
tamuvācātha goviṃdaḥ prahasañchlakṣṇayā girā
||7||तमुवाचाथ गोविंदः प्रहसञ्छ्लक्ष्णया गिरा
ahamādyaḥ pumāneko mayā sṛṣṭo bhavānapi ||
sraṣṭumicchāmi bhūyo'pi bhūtagrāmaṃ caturvidham
||8||अहमाद्यः पुमानेको मया सृष्टो भवानपि ॥
स्रष्टुमिच्छामि भूयोऽपि भूतग्रामं चतुर्विधम्
pulastya uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā kruddho devaḥ pitāmahaḥ ||
abravītparuṣaṃ vākyaṃ bhartsayaṃśca punaḥpunaḥ
||9||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रुद्धो देवः पितामहः ॥
अब्रवीत्परुषं वाक्यं भर्त्सयंश्च पुनःपुनः
sṛṣṭastvaṃ hi mayā mūḍha prathamo'hamasaṃśayam ||
tvādṛśānāṃ sahasrāṇi kariṣye'hamasaṃśayam
||10||सृष्टस्त्वं हि मया मूढ प्रथमोऽहमसंशयम् ॥
त्वादृशानां सहस्राणि करिष्येऽहमसंशयम्
evaṃ vivadamānau tau mitho rājanmahādyutī ||
spardhayā roṣatāmrākṣau yuyudhāte parasparam
||11||एवं विवदमानौ तौ मिथो राजन्महाद्युती ॥
स्पर्धया रोषताम्राक्षौ युयुधाते परस्परम्
muṣṭibhirbāhubhiścaiva nakhairdaṃtairvikarṣaṇaiḥ ||
evaṃ varṣasahasraṃ tu tayoryuddhamavarttata
||12||मुष्टिभिर्बाहुभिश्चैव नखैर्दंतैर्विकर्षणैः ॥
एवं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमवर्त्तत
tato varṣasahasrāṃte tayormadhye nṛpottama ||
prādurbhūtaṃ mahāliṃgaṃ divyaṃ tejomayaṃ śubham
||13||ततो वर्षसहस्रांते तयोर्मध्ये नृपोत्तम ॥
प्रादुर्भूतं महालिंगं दिव्यं तेजोमयं शुभम्
etasminneva kāle tu vāguvācāśarīriṇī ||
yuddhādbrahmannivartasva tvaṃ ca viṣṇo mamājñayā
||14||एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥
युद्धाद्ब्रह्मन्निवर्तस्व त्वं च विष्णो ममाज्ञया
etanmāheśvaraṃ liṃgaṃ yo'sya cāṃte gamiṣyati ||
sa jyeṣṭhaḥ sa vibhuḥ karttā yuvayornātra saṃśayaḥ
||15||एतन्माहेश्वरं लिंगं योऽस्य चांते गमिष्यति ॥
स ज्येष्ठः स विभुः कर्त्ता युवयोर्नात्र संशयः
adhobhāgaṃ vrajatveka ekaścorddhvaṃ mamājñayā ||
tacchrutvā satvaro brahmā vyomamārgaṃ samāśritaḥ
||16||अधोभागं व्रजत्वेक एकश्चोर्द्ध्वं ममाज्ञया ॥
तच्छ्रुत्वा सत्वरो ब्रह्मा व्योममार्गं समाश्रितः
vidārya vasudhāṃ kṛṣṇo'pyadhastātsatvaraṃ gataḥ ||
sa bhittvā saptapātālānadho yāvatprayāti ca ||
tāvatkālāgnirudrastu dṛṣṭastena mahātmanā
||17||विदार्य वसुधां कृष्णोऽप्यधस्तात्सत्वरं गतः ॥
स भित्त्वा सप्तपातालानधो यावत्प्रयाति च ॥
तावत्कालाग्निरुद्रस्तु दृष्टस्तेन महात्मना
gaṃtumicchaṃstato'dhastādyāvadvegaṃ karoti saḥ ||
tāvattasyārcibhirdagdhaḥ kṛṣṇatvaṃ samapadyata
||18||गंतुमिच्छंस्ततोऽधस्ताद्यावद्वेगं करोति सः ॥
तावत्तस्यार्चिभिर्दग्धः कृष्णत्वं समपद्यत
tato mūrchābhisaṃtapto dahyamāno'dbhutāgninā ||
nivartya sahasā viṣṇurvailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ
||19||ततो मूर्छाभिसंतप्तो दह्यमानोऽद्भुताग्निना ॥
निवर्त्य सहसा विष्णुर्वैलक्ष्यं परमं गतः
tathā liṃgaṃ samāsādya bhaktyā pūjā kṛtā tataḥ ||
vedoktaiḥ paramaiḥ sūkṣmaiḥ stutiṃ cakre mahīpate
||20||तथा लिंगं समासाद्य भक्त्या पूजा कृता ततः ॥
वेदोक्तैः परमैः सूक्ष्मैः स्तुतिं चक्रे महीपते
brahmā'pi vyomamārgeṇa gato haṃsavimānataḥ ||
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tasyāṃtaṃ nābhyapadyata
||21||ब्रह्माऽपि व्योममार्गेण गतो हंसविमानतः ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं तु तस्यांतं नाभ्यपद्यत
tato varṣasahasrāṃte ketakīṃ so'pyapaśyata ||
āyāṃtīṃ vyomamārgeṇa tayā pṛṣṭaścaturmukhaḥ
||22||ततो वर्षसहस्रांते केतकीं सोऽप्यपश्यत ॥
आयांतीं व्योममार्गेण तया पृष्टश्चतुर्मुखः
kva tvayā gamyate brahmannirālaṃbe mahāpathi ||
śūnye tattvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
||23||क्व त्वया गम्यते ब्रह्मन्निरालंबे महापथि ॥
शून्ये तत्त्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
brahmovāca
mama spardhā samutpannā viṣṇunā saha śobhane ||
liṃgasyāsya hi paryaṃtaṃ yo labhiṣyati cāvayoḥ
||24||मम स्पर्धा समुत्पन्ना विष्णुना सह शोभने ॥
लिंगस्यास्य हि पर्यंतं यो लभिष्यति चावयोः
sa jyāyānitaro hīno hyetaduktaṃ pinākinā ||
prasthito'haṃ tataścorddhvamadhomārgaṃ gato hariḥ
||25||स ज्यायानितरो हीनो ह्येतदुक्तं पिनाकिना ॥
प्रस्थितोऽहं ततश्चोर्द्ध्वमधोमार्गं गतो हरिः
labdhvā liṃgasya paryaṃtaṃ yāsyāmi kṣitimaṃḍale ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā tatpuṣpamabhyabhāṣata
||26||लब्ध्वा लिंगस्य पर्यंतं यास्यामि क्षितिमंडले ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्पुष्पमभ्यभाषत
vyarthaśramo'si lokeśa nāṃto liṃgasya vidyate ||
caturyugasahasrāṇāṃ koṭirekā pitāmaha
||27||व्यर्थश्रमोऽसि लोकेश नांतो लिंगस्य विद्यते ॥
चतुर्युगसहस्राणां कोटिरेका पितामह
liṃgamūrdhnaḥ pataṃtyā me kālo jāto mahādyute ||
tathāpi kṣiti pṛṣṭhaṃ tu na prāptāsmi kathaṃcana
||28||लिंगमूर्ध्नः पतंत्या मे कालो जातो महाद्युते ॥
तथापि क्षिति पृष्ठं तु न प्राप्तास्मि कथंचन
yāvatkālena haṃsaste yojanaṃ saṃpragacchati ||
tāvatkālena gacchāmi yojanānāmahaṃ śatam
||29||यावत्कालेन हंसस्ते योजनं संप्रगच्छति ॥
तावत्कालेन गच्छामि योजनानामहं शतम्
tasmānnivartanaṃ yuktaṃ mama vākyena te vibho ||
darśayitvā ca māṃ viṣṇorjyeṣṭhatvaṃ vraja sāṃpratam
||30||तस्मान्निवर्तनं युक्तं मम वाक्येन ते विभो ॥
दर्शयित्वा च मां विष्णोर्ज्येष्ठत्वं व्रज सांप्रतम्
tato hṛṣṭamanā bhūtvā gṛhītvā tāṃ caturmukhaḥ ||
punarvarṣasahasrāṃte bhūmipṛṣṭhamupāgataḥ ||
darśayāmāsa tāṃ viṣṇoreṣā liṃgasya mūrdhataḥ
||31||ततो हृष्टमना भूत्वा गृहीत्वा तां चतुर्मुखः ॥
पुनर्वर्षसहस्रांते भूमिपृष्ठमुपागतः ॥
दर्शयामास तां विष्णोरेषा लिंगस्य मूर्धतः
mayā''nītā śubhā mālā labdhaścāṃtaṃ caturbhuja ||
tvayā labdho na cāsatyaṃ vada me puruṣottama
||32||मयाऽऽनीता शुभा माला लब्धश्चांतं चतुर्भुज ॥
त्वया लब्धो न चासत्यं वद मे पुरुषोत्तम
viṣṇuruvāca
anaṃtasyāprameyasya devadevasya śūlinaḥ ||
nāhaṃ śaktaḥ paraṃ pāraṃ gaṃtuṃ brahmankathaṃcana
||33||अनंतस्याप्रमेयस्य देवदेवस्य शूलिनः ॥
नाहं शक्तः परं पारं गंतुं ब्रह्मन्कथंचन
yadi tvayā'sya paryaṃto labdho brahmankathaṃcana ||
tatte tuṣṭiṃ gato nūnaṃ devadevo maheśvaraḥ
||34||यदि त्वयाऽस्य पर्यंतो लब्धो ब्रह्मन्कथंचन ॥
तत्ते तुष्टिं गतो नूनं देवदेवो महेश्वरः
nānyathā cāsya paryaṃto dṛśyate kena citkvacit ||
tasmājjyeṣṭho bhavāñchreṣṭhaḥ kaniṣṭho'hamasaṃśayam
||35||नान्यथा चास्य पर्यंतो दृश्यते केन चित्क्वचित् ॥
तस्माज्ज्येष्ठो भवाञ्छ्रेष्ठः कनिष्ठोऽहमसंशयम्
pulastya uvāca
etasminneva kāle tu bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
kopaṃ cakre mahārāja brahmāṇaṃ prati tatkṣaṇāt
||36||एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्वृषभध्वजः ॥
कोपं चक्रे महाराज ब्रह्माणं प्रति तत्क्षणात्
athāha darśanaṃ gatvā dhigdhigvyarthaprajalpaka ||
mithyā prajalpamānena kimidaṃ sāhasaṃ kṛtam
||37||अथाह दर्शनं गत्वा धिग्धिग्व्यर्थप्रजल्पक ॥
मिथ्या प्रजल्पमानेन किमिदं साहसं कृतम्
yasmāttvayā mṛṣā proktaṃ mama paryaṃtadarśanam ||
tasmāttvaṃ sarvavarṇānāṃ pūjārho na bhaviṣyasi
||38||यस्मात्त्वया मृषा प्रोक्तं मम पर्यंतदर्शनम् ॥
तस्मात्त्वं सर्ववर्णानां पूजार्हो न भविष्यसि
ye ca tvāṃ pūjayiṣyaṃti mānavā moha saṃyutāḥ ||
te kṛcchraṃ paramaṃ prāpya nāśaṃ yāsyaṃti kṛtsnaśaḥ
||39||ये च त्वां पूजयिष्यंति मानवा मोह संयुताः ॥
ते कृच्छ्रं परमं प्राप्य नाशं यास्यंति कृत्स्नशः
ketakyā ca tathā proktaṃ yasmāttasmātsuduṣṭayā ||
asyā hi sparśanāllokaḥ śvapākatvaṃ prayāsyati
||40||केतक्या च तथा प्रोक्तं यस्मात्तस्मात्सुदुष्टया ॥
अस्या हि स्पर्शनाल्लोकः श्वपाकत्वं प्रयास्यति
evaṃ śāpo tayordattvā devaḥ provāca keśavam ||
prasannavadano bhūtvā tadā tuṣṭo maheśvaraḥ
||41||एवं शापो तयोर्दत्त्वा देवः प्रोवाच केशवम् ॥
प्रसन्नवदनो भूत्वा तदा तुष्टो महेश्वरः
bhagavānuvāca
vāsudeva mahābāho tuṣṭaste'haṃ mahāmate ||
satyasaṃbhāṣaṇādeva varaṃ varaya suvrata
||42||वासुदेव महाबाहो तुष्टस्तेऽहं महामते ॥
सत्यसंभाषणादेव वरं वरय सुव्रत
śrīvāsudeva uvāca
eṣa eva varaḥ ślāghyo yattvaṃ tuṣṭo maheśvaraḥ ||
na cāpuṇyavatāṃ deva tvaṃ tuṣṭimadhigacchasi ||
avaśyaṃ yadi me deyo varo deveśvara tvayā
||43||एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं तुष्टो महेश्वरः ॥
न चापुण्यवतां देव त्वं तुष्टिमधिगच्छसि ॥
अवश्यं यदि मे देयो वरो देवेश्वर त्वया
liṃgametadanaṃtākhyaṃ laghutāṃ naya mā ciram ||
yena sṛṣṭirbhavelloke vyāptaṃ viśvamanena tu
||44||लिंगमेतदनंताख्यं लघुतां नय मा चिरम् ॥
येन सृष्टिर्भवेल्लोके व्याप्तं विश्वमनेन तु
pulastya uvāca
tataḥ saṃkṣipya talliṃgaṃ laghu kṛtvā maheśvaraḥ ||
abravītkeśavaṃ bhūyaḥ śṛṇu vākyamidaṃ hare
||45||ततः संक्षिप्य तल्लिंगं लघु कृत्वा महेश्वरः ॥
अब्रवीत्केशवं भूयः शृणु वाक्यमिदं हरे
etanmedhyatame deśe liṃgaṃ sthāpaya me hare ||
pūjaya tvaṃ vidhānena paraṃ śreyaḥ prapatsyase
||46||एतन्मेध्यतमे देशे लिंगं स्थापय मे हरे ॥
पूजय त्वं विधानेन परं श्रेयः प्रपत्स्यसे
mama tejovinirdagdhaḥ kṛṣṇatvaṃ hi yato gataḥ ||
kṛṣṇa eva tato nāma loke khyātiṃ gamiṣyati
||47||मम तेजोविनिर्दग्धः कृष्णत्वं हि यतो गतः ॥
कृष्ण एव ततो नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति
kṛṣṇakṛṣṇeti te nāma prātarutthāya mānavaḥ ||
kīrtayiṣyati yo bhaktyā sa yāti paramāṃ gatim
||48||कृष्णकृष्णेति ते नाम प्रातरुत्थाय मानवः ॥
कीर्तयिष्यति यो भक्त्या स याति परमां गतिम्
pulastya uvāca
evamuktvā tamīśānastatraivāṃtaradhīyata ||
vāsudevo'pi talliṃgaṃ gṛhītvā'rbudaparvate ||
nirjhare sthāpayāmāsa supuṇye vimalodake
||49||एवमुक्त्वा तमीशानस्तत्रैवांतरधीयत ॥
वासुदेवोऽपि तल्लिंगं गृहीत्वाऽर्बुदपर्वते ॥
निर्झरे स्थापयामास सुपुण्ये विमलोदके
kṛṣṇatīrthaṃ tato jātaṃ nāmnā hi dharaṇītale ||
śṛṇu pārthivaśārdūla tatra snātasya yatphalam
||50||कृष्णतीर्थं ततो जातं नाम्ना हि धरणीतले ॥
शृणु पार्थिवशार्दूल तत्र स्नातस्य यत्फलम्
snātvā kṛṣṇahrade puṇye talliṃgaṃ paśyate tu yaḥ ||
sarvatīrthodbhavaṃ śreyaḥ sa marttyo labhate'khilam
||51||स्नात्वा कृष्णह्रदे पुण्ये तल्लिंगं पश्यते तु यः ॥
सर्वतीर्थोद्भवं श्रेयः स मर्त्त्यो लभतेऽखिलम्
tathā ca sarvadānānāṃ niṣkāmaḥ prāpnuyātphalam ||
sakāmo'pi phalaṃ ceṣṭaṃ yadyapi syātsudurllabham
||52||तथा च सर्वदानानां निष्कामः प्राप्नुयात्फलम् ॥
सकामोऽपि फलं चेष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
tasmātsarvaprayatnena snānaṃ tatra samācaret ||
ya icchecchāśvataṃ śreyo nātra kāryā vicāraṇā
||53||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् ॥
य इच्छेच्छाश्वतं श्रेयो नात्र कार्या विचारणा
ekādaśyāṃ mahārāja nirāhāro jitendriyaḥ ||
yastatra jāgaraṃ kṛtvā liṃgasyāgre subhaktitaḥ
||54||एकादश्यां महाराज निराहारो जितेन्द्रियः ॥
यस्तत्र जागरं कृत्वा लिंगस्याग्रे सुभक्तितः
prabhāte kurute śrāddhaṃ yastu śraddhāsamanvitaḥ ||
pitṛnsaṃtārayetsarvānpūrvajaiḥ saha dharmavit
||55||प्रभाते कुरुते श्राद्धं यस्तु श्रद्धासमन्वितः ॥
पितृन्संतारयेत्सर्वान्पूर्वजैः सह धर्मवित्
tilānkṛṣṇānnarastatra brāhmaṇebhyo dadāti yaḥ ||
brahmahatyādibhiḥ pāpaiḥ sa marttyo mucyate dhruvam
||56||तिलान्कृष्णान्नरस्तत्र ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः ॥
ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स मर्त्त्यो मुच्यते ध्रुवम्
darśanādeva rājendra kṛṣṇatīrthasya mānavaḥ ||
mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā
||57||दर्शनादेव राजेन्द्र कृष्णतीर्थस्य मानवः ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe tṛtīye'rbudakhaṇḍe kṛṣṇatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||