सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते
ऋषय ऊचुः
सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते ।
श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
॥१॥तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा ।
श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
॥२॥ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे ।
शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः
॥३॥ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः ।
कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम्
॥४॥तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसंमतम् ।
उवाच सकलं प्रीत्या मुनि प्रश्नानुसारतः
॥५॥सूत उवाच
साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः ।
तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम्
॥६॥भवद्भिः पृच्छयते तद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा ।
पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना
॥७॥ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् ।
मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया
॥८॥तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः ।
तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा
॥९॥ब्रह्मोवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि संक्षेपाल्लिंगपूजनम् ।
वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने
॥१०॥एवं तु शांकरं रूपं मुखं स्वच्छं सनातनम् ।
पूजयेत्परया भक्त्या सर्वकामफलाप्तये
॥११॥दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसंभवम् ।
पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम्
॥१२॥सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते ।
संपद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते
॥१३॥ये वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं संतानतस्सुखम् ।
तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः
॥१४॥ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् ।
शंकरार्चां प्रकुर्वंतु सर्वकामार्थसिद्धये
॥१५॥प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके ।
गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शंभोश्चैव तथा पुनः
॥१६॥तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि ।
ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने
॥१७॥ततः स्तोत्रं शुभं नाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् ।
ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि
॥१८॥एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्स यच्छ्रुतम् ।
तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने
॥१९॥शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पंचवारं विशुद्धये ।
क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वरत्रयं तथा
॥२०॥शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये ।
गुदे वाथ सकृल्लिंगे वारमेकं प्रयत्नतः
॥२१॥दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा ।
प्रत्येकम्पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः
॥२२॥स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् ।
हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत्
॥२३॥दंतकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः
॥२४॥विप्रः कुर्याद्दंतकाष्ठं द्वादशांगुलमानतः ।
एकादशांगुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशांगुलम्
॥२५॥शूद्रो नवागुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् ।
कालदोषं विचार्य्यैव मनुदृष्टं विवर्जयेत्
॥२६॥षष्ट्याद्यामाश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् ।
तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने
॥२७॥स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु ।
देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समंत्रकम्
॥२८॥आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्रेण चाधरेत् ।
एकान्ते सुस्थले स्थित्वा संध्याविधिमथाचरेत्
॥२९॥यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् ।
मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च
॥३०॥पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै ।
न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत्क्रमशो हरम्
॥३१॥प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च ।
दिक्पालांश्च सुसंपूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत्
॥३२॥अथ वाऽष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः ।
उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवम् प्रभुम्
॥३३॥आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ ।
प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम्
॥३४॥पंचवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्
॥३५॥तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरस्सदा ।
शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम्
॥३६॥देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूल मंत्रं न्यसेत्क्रमात् ।
सर्वत्र प्रणवेनैव षडंगन्यासमाचरेत्
॥३७॥कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् ।
पाद्यार्घाचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत्
॥३८॥स्थापयेद्विविधान्कुंभान्नव धीमान्यथाविधि ।
दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा
॥३९॥तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् ।
प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान्
॥४०॥उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् ।
जातीकं कोलकर्पूरवटमूल तमालकम्
॥४१॥चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके ।
एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम्
॥४२॥पार्श्वयोर्देवदेवस्य नंदीशं तु समर्चयेत् ।
गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम्
॥४३॥लिंगशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा ।
यथोचितं तु मंत्रौघैः प्रणवादिर्नमोंतकैः
॥४४॥कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्मादि प्रणवेन तु ।
तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम्
॥४५॥लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा ।
प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च
॥४६॥ईशित्वं नैर्ऋतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे ।
सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते
॥४७॥सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् ।
धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत् क्रमात्
॥४८॥अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यांते गुणत्रयम् ।
सद्योजातं प्रवक्ष्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम्
॥४९॥वामदेवेन मंत्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि ।
सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत्
॥५०॥ईशानं सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् ।
पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत्
॥५१॥स्थापयेद्विधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा ।
पञ्चागव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च
॥५२॥प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् ।
दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु
॥५३॥घृतेन तु यथा पूज्य सर्वकामहितावहम् ।
पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत्
॥५४॥पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः ।
शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः
॥५५॥तावद्दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् ।
तंदुलैस्सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरम्मुदा
॥५६॥कुशापामार्गकर्पूर जातिचंपकपाटलैः ।
करवीरैस्सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः
॥५७॥अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च ।
जलेन जलधाराञ्च कल्पयेत्परमेश्वरे
॥५८॥पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् ।
मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा
॥५९॥मंत्राँश्च तुभ्यं ताँस्तात सर्वकामार्थसिद्धये ।
प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु
॥६०॥पाठयमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च ।
रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन सुभेन च
॥६१॥होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च ।
शांत्या वाथ पुनश्शांत्यामारुणेनारुणेन च
॥६२॥अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च
॥६३॥रथांतरेण पुष्पेण सूक्तेन युक्तेन च ।
मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च
॥६४॥जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा ।
कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः
॥६५॥ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि ।
दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
॥६६॥ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् ।
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
॥६७॥ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् ।
वेदविद्भिर्हि वेदांते त्वगोचर मिति स्मृतम्
॥६८॥आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् ।
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम्
॥६९॥प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्द्धनि ।
धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा
॥७०॥नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः ।
नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मंत्रैर्नानाविधैरपि
॥७१॥अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोस्सुविकीर्य च ।
प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम्
॥७२॥हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृतांजलिः ।
प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन शंकरम्
॥७३॥अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।
कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर
॥७४॥पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् ।
स्वस्त्ययनं ततः कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा
॥७५॥मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः ।
नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनराचमनाय च ।
७६ अघोच्चारणमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् ।
प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः
॥७७॥शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिर्भवे भवे ।
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम
॥७८॥इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः
॥७९॥नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैस्सह ।
प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम्
॥८०॥एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः ।
तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे
॥८१॥वाग्मी स जायते तस्य मनोभी ष्टफलं ध्रुवम् ।
रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा
॥८२॥कौटिल्यं च गरं चैव यद्यदुःखमुपस्थितम् ।
तद्दुःखं नाश यत्येव शिवः शिवकरः परः
॥८३॥कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी ।
वर्द्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात्
॥८४॥इति पूजाविधिश्शंभोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम ।
अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद
॥८५॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥