विष्णूपदेशवर्णनः
ऋषय ऊचुः
सूत सूत महाप्राज्ञ वर्णिता ह्यद्भुता कथा ।
धन्या तु शांभवी माया तदधीनं चराचरम्
॥१॥गतयोर्गणयोश्शंभोस्स्वयमात्मेच्छया विभोः ।
किं चकार मुनिः क्रुद्धो नारदः स्मरविह्वलः
॥२॥सूत उवाच
विमोहितो मुनिर्दत्त्वा तयोश्शापं यथोचितम् ।
जले मुखं निरीक्ष्याथ स्वरूपं गिरिशेच्छया
॥३॥शिवेच्छया न प्रबुद्धः स्मृत्वा हरिकृतच्छलम् ।
क्रोधं दुर्विषहं कृत्वा विष्णुलोकं जगाम ह
॥४॥उवाच वचनं कुद्धस्समिद्ध इव पावकः ।
दुरुक्तिगर्भितं व्यङ्गः नष्टज्ञानश्शिवेच्छया
॥५॥नारद उवाच
हे हरे त्वं महादुष्टः कपटी विश्वमोहनः ।
परोत्साहं न सहसे मायावी मलिनाशयः
॥६॥मोहिनीरूपमादाय कपटं कृतवान्पुरा ।
असुरेभ्योऽपाययस्त्वं वारुणीममृतं न हि
॥७॥चेत्पिबेन्न विषं रुद्रो दयां कृत्वा महेश्वरः ।
भवेन्नष्टाऽखिला माया तव व्याजरते हरे
॥८॥गतिस्स कपटा तेऽतिप्रिया विष्णो विशेषतः ।
साधुस्वभावो न भवान्स्वतंत्रः प्रभुणा कृतः
॥९॥कृतं समुचितन्नैव शिवेन परमात्मना ।
तत्प्रभावबलं ध्यात्वा स्वतंत्रकृतिकारकः ।
त्वद्गतिं सुसमाज्ञाय पश्चात्तापमवाप सः ।
विप्रं सर्वोपरि प्राह स्वोक्तवेद प्रमाणकृत्
॥११॥तज्ज्ञात्वाहं हरे त्वाद्य शिक्षयिष्यामि तद्बलात् ।
यथा न कुर्याः कुत्रापीदृशं कर्म कदाचन
॥१२॥अद्यापि निर्भयस्त्वं हि संगं नापस्तरस्विना ।
इदानीं लप्स्यसे विष्णो फलं स्वकृतकर्मणः
॥१३॥इत्थमुक्त्वा हरिं सोथ मुनिर्माया विमोहितः ।
शशाप क्रोधनिर्विण्णो ब्रह्मतेजः प्रदर्शयन्
॥१४॥स्त्रीकृते व्याकुलं विष्णो मामकार्षीर्विमोहकः ।
अन्वकार्षीस्स्वरूपेण येन कापट्यकार्यकृत्
॥१५॥तद्रूपेण मनुष्यस्त्वं भव तद्दुःखभुग्घरे ।
यन्मुखं कृतवान्मे त्वं ते भवंतु सहायिनः
॥१६॥त्वं स्त्रीवियोगजं दुःखं लभस्व परदुःखदः ।
मनुष्यगतिकः प्रायो भवाज्ञानविमोहितः
॥१७॥इति शप्त्वा हरिं मोहान्नारदोऽज्ञानमोहितः ।
विष्णुर्जग्राह तं शापं प्रशंसञ्शांभवीमजाम्
॥१८॥अथ शंभुर्महालीलो निश्चकर्ष विमोहिनीम ।
स्वमायां मोहितो ज्ञानी नारदोप्यभवद्यया
॥१९॥अंतर्हितायां मायायां पूर्ववन्मतिमानभूत् ।
नारदो विस्मितमनाः प्राप्तबोधो निराकुलः
॥२०॥पश्चात्तापमवाप्याति निनिन्द स्वं मुहुर्मुहुः ।
प्रशशंस तदा मायां शांभवीं ज्ञानिमोहिनीम्
॥२१॥अथ ज्ञात्वा मुनिस्सर्वं मायाविभ्रममात्मनः ।
अपतत्पादयोर्विष्णोर्नारदो वैष्णवोत्तमः
॥२२॥हर्य्युपस्थापितः प्राह वचनं नष्ट दुर्मतिः ।
मया दुरक्तयः प्रोक्ता मोहितेन कुबुद्धिना
॥२३॥दत्तश्शापोऽपि तेनाथ वितथं कुरु तं प्रभो ।
महत्पापमकार्षं हि यास्यामि निरयं धुवम्
॥२४॥कमुपायं हरे कुर्यां दासोऽहं ते तमादिश ।
येन पापकुलं नश्येन्निरयो न भवेन्मम
॥२५॥इत्युक्त्वा स पुनर्विष्णोः पादयोर्मुनिसत्तमः ।
पपात सुमतिर्भक्त्या पश्चात्तापमुपागतः
॥२६॥अथ विष्णुस्तमुत्थाप्य बभाषे सूनृतं वचः ।
विष्णुरुवाच ।
न खेदं कुरु मे भक्त वरस्त्वं नात्र संशयः
॥२७॥शृणु तात प्रवक्ष्यामि सुहितं तव निश्चयात् ।
निरयस्ते न भविता शिवश्शं ते विधास्यति
॥२८॥यदकार्षीश्शिववचो वितथं मदमोहितः ।
स दत्तवानीदृशं ते फलं कर्म फलप्रदः
॥२९॥शिवेच्छाऽखिलं जातं कुर्वित्थं निश्चितां मतिम् ।
गर्वापहर्ता स स्वामी शंकरः परमेश्वरः
॥३०॥परं ब्रह्म परात्मा स सच्चिदानंदबोधनः ।
निर्गुणो निर्विकारो च रजस्सत्वतमःपर
॥३१॥स एवमादाय मायां स्वां त्रिधा भवति रूपतः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशात्मा निर्गुणोऽनिर्गुणोऽपि सः
॥३२॥निर्गुणत्वे शिवाह्वो हि परमात्मा महेश्वरः ।
परं ब्रह्माव्ययोऽनंतो महादेवेति गीयते
॥३३॥तत्सेवया विधिस्स्रष्टा पालको जगतामहम् ।
स्वयं सर्वस्य संहारी रुद्ररूपेण सर्वदा
॥३४॥साक्षी शिवस्वरूपेण मायाभिन्नस्स निर्गुणः ।
स्वेच्छाचारी संविहारी भक्तानुग्रहकारकः
॥३५॥शृणु त्वं नारद मुने सदुपायं सुखप्रदम् ।
सर्वपापापहर्त्तारं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा
॥३६॥इत्युक्त्वास्त्वसंशयं सर्वं शंकरसद्यशः ।
शतनामशिवस्तोत्रं सदानन्यमतिर्जप
॥३७॥यज्जपित्वा द्रुतं सर्वं तव पापं विनश्यति ।
इत्युक्त्वा नारदं विष्णुः पुनः प्राह दयान्वितः
॥३८॥मुने न कुरु शोकं त्वं त्वया किंचित्कृतं नहि ।
स्वेच्छया कृतवान्शंभुरिदं सर्वं न संशयः
॥३९॥अहार्षित्त्वन्मतिं दिव्यां काम क्लेशमदात्स ते ।
त्वन्मुखाद्दापयांचक्रे शापं मे स महेश्वरः
॥४०॥इत्थं स्वचरितं लोके प्रकटीकृतवान् स्वयम् ।
मृत्युंजयः कालकालो भक्तोद्धारपरायणः
॥४१॥न मे शिवसमानोस्ति प्रियः स्वामी सुखप्रदः ।
सर्वशक्तिप्रदो मेऽस्ति स एव परमेश्वरः
॥४२॥तस्योपास्यां कुरु मुने तमेव सततं भज ।
तद्यशः शृणु गाय त्वं कुरु नित्यं तदर्चनम्
॥४३॥कायेन मनसा वाचा यश्शंकरमुपैति भो ।
स पण्डित इति ज्ञेयस्स जीवन्मुक्त उच्यते
॥४४॥शिवेति नामदावाग्नेर्महापातकप र्वताः ।
भस्मीभवन्त्यनायासात्सत्यं सत्यं न संशयः
॥४५॥पापमूलानि दुःखानि विविधान्यपि तान्यतः ।
शिवार्चनैकनश्यानि नान्य नश्यानि सर्वथा
॥४६॥स वैदिकस्य पुण्यात्मा स धन्यस्स बुधो मुने ।
यस्सदा कायवाक्चित्तैश्शरणं याति शंकरम्
॥४७॥भवंति विविधा धर्मा येषां सद्यःफलोन्मुखाः ।
तेषां भवति विश्वासस्त्रिपुरांतकपूजने
॥४८॥पातकानि विनश्यंति यावंति शिवपूजया ।
भुवि तावंति पापानि न संत्येव महामुने
॥४९॥ब्रह्महत्यादिपापानां राशयोप्यमिता मुने ।
शिवस्मृत्या विनश्यंति सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
॥५०॥शिवनामतरीं प्राप्य संसाराब्धिं तरंति ते ।
संसारमूलपापानि तस्य नश्यंत्यसंशयम्
॥५१॥संसारमूलभूतानां पातकानां महामुने ।
शिवनामकुठारेण विनाशो जायते ध्रुवम्
॥५२॥शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः ।
पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि
॥५३॥शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुतः ।
संसारदवमध्यपि न शोचति न संशयः
॥५४॥न भक्तिश्शंकरे पुंसां रागद्वेषरतात्मनाम् ।
तद्विधानां हि सहसा मुक्तिर्भवति सर्वथा
॥५५॥अनंतजन्मभिर्येन तपस्तप्तं भविष्यति ।
तस्यैव भक्तिर्भवति भवानी प्राणवल्लभे
॥५६॥जातापि शंकरे भक्तिरन्यसाधारणी वृथा ।
परं त्वव्यभिचारेण शिवभक्तिरपेक्षिता
॥५७॥यस्या साधारणी शंभौ भक्तिरव्यभिचारिणी ।
तस्यैव मोक्षस्सुलभो नास्येतिन्य मतिर्मम
॥५८॥कृत्वाप्यनंतपापानि यदि भक्तिर्महेश्वरे ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः
॥५९॥भवंति भस्मसाद्वृक्षादवदग्धा यथा वने ।
तथा भवंति दग्धानि शांकराणामघान्यपि
॥६०॥यो नित्यं भस्मपूतांगो शिवपूजोन्मुखो भवेत् ।
स तरत्येव संसारमपारमतिदारुणम्
॥६१॥ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा हत्वापि ब्राह्मणान्बहून् ।
लिप्यते नरः पापैर्विरूपाक्षस्य सेवकः
॥६२॥विलोक्य वेदानखिलाञ्छिवस्यैवार्चनम्परम् ।
संसारनाशनोपाय इति पूर्वैर्विनिश्चितम्
॥६३॥अद्यप्रभृति यत्नेन सावधानो यथाविधि ।
साम्बं सदाशिवं भक्त्या भज नित्यं महेश्वरम्
॥६४॥आपादमस्तकं सम्यक् भस्मनोद्धूल्य सादरम् ।
सर्वश्रुतिश्रुतं शैवम्मंत्रञ्जप षडक्षरम्
॥६५॥सवार्ङ्गेषु प्रयत्नेन रुद्राक्षाञ्छिववल्लभान् ।
धारयस्वातिसद्भक्त्या समन्त्रम्विधिपूर्वकम्
॥६६॥शृणु शैवीं कथां नित्यं वद शैवीं कथां सदा ।
पूजयस्वातियत्नेन शिवभक्तान्पुनः पुनः
॥६७॥अप्रमादेन सततं शिवैकशरणो भव ।
शिवार्चनेन सततमानन्दः प्राप्यते यतः
॥६८॥उरस्याधाय विशदे शिवस्य चरणाम्बुजौ ।
शिवतीर्थानि विचर प्रथमं मुनिसत्तम
॥६९॥पश्यन्माहात्म्यमतुलं शंकरस्य परात्मनः ।
गच्छानन्दवनं पश्चाच्छंभुप्रियतमं मुने
॥७०॥तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा पूजनं कुरु भक्तितः ।
नत्वा स्तुत्वा विशेषेण निर्विकल्पो भविष्यसि
॥७१॥ततश्च भवता नूनं विधेयं गमनं मुने ।
ब्रह्मलोके स्वकामार्थं शासनान्मम भक्तितः
॥७२॥नत्वा स्तुत्वा विशेषेण विधिं स्वजनकं मुने ।
प्रष्टव्यं शिवमाहात्म्यं बहुशः प्रीतचेतसा
॥७३॥स शैवप्रवरो ब्रह्मा माहात्म्यं शंकरस्य ते ।
श्रावयिष्यति सुप्रीत्या शतनामस्तवं च हि
॥७४॥अद्यतस्त्वं भव मुने शैवश्शिवपरायणः ।
मुक्तिभागी विशेषेण शिवस्ते शं विधास्यति
॥७५॥इत्थं विष्णुर्मुनिं प्रीत्या ह्युपदिश्य प्रसन्नधीः ।
स्मृत्वा नुत्वा शिवं स्तुत्वा ततस्त्वंतरधीयत
॥७६॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥