गुणनिधिचरित्रवर्णनः
सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ।
पुनः पप्रच्छ तं नत्वा विनयेन मुनीश्वराः
॥१॥नारद उवाच
कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः ।
क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना
॥२॥किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम
॥३॥ब्रह्मोवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च
॥४॥असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः ।
दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः
॥५॥वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः ।
राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः
॥६॥अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः ।
सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः
॥७॥आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः ।
कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः ।
अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्
॥८॥आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः ।
समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः
॥९॥संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः ।
निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः
॥१०॥स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् ।
नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः
॥११॥प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् ।
गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्
॥१२॥यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः ।
न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्
॥१३॥तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः ।
स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्
॥१४॥अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ ।
एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्
॥१५॥न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः ।
सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे
॥१६॥अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च ।
गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्
॥१७॥प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु ।
शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद ।
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् ।
यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
॥१९॥आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् ।
लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः
॥२०॥ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसं- गमः ।
किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः
॥२१॥सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः ।
इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः
॥२२॥त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव ।
सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर
॥२३॥तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्
॥२४॥ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी ।
एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव
॥२५॥श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत
॥२६॥मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः ।
तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः
॥२७॥पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् ।
गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्
॥२८॥राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत ।
श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति
॥२९॥बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः ।
अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह
॥३०॥सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि ।
मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति
॥३१॥पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः ।
तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः
॥३२॥न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् ।
अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति
॥३३॥प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः ।
न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः
॥३४॥मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः ।
स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः
॥३५॥यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः ।
अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्
॥३६॥न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् ।
चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्
॥३७॥दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे ।
उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका
॥३८॥पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः ।
मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा
॥३९॥लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता ।
मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः
॥४०॥न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् ।
अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु
॥४१॥रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च ।
भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च
॥४२॥नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः ।
न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले
॥४३॥अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः ।
कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः
॥४४॥इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः ।
प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्
॥४५॥महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ ।
स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः
॥४६॥यज्ञदत्त उवाच
दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः ।
अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका
॥४७॥अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता ।
सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे
॥४८॥इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी ।
प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ
॥४९॥व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि ।
समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे
॥५०॥इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया ।
स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्
॥५१॥दीक्षित उवाच
हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि ।
यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति
॥५२॥तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः ।
अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः
॥५३॥कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः ।
लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज
॥५४॥सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः ।
पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता
॥५५॥क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा ।
नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका
॥५६॥क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता ।
दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका
॥५७॥किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा ।
तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा
॥५८॥अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा ।
उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
॥५९॥अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
॥६०॥स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् ।
श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः
॥६१॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने गुणनिधिचरित्रवर्णनोनाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥