guṇanidhicaritravarṇanaḥ
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya brahmaṇassa tu nāradaḥ |
punaḥ papraccha taṃ natvā vinayena munīśvarāḥ
||1||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ।
पुनः पप्रच्छ तं नत्वा विनयेन मुनीश्वराः
nārada uvāca
kadāgato hi kailāsaṃ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
kva vā sakhitvaṃ tasyāsītkubereṇa mahātmanā
||2||कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः ।
क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना
kiṃ cakāra harastatra paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ |
etatsarvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ mama
||3||किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम
brahmovāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yathā jagāma kailāsaṃ sakhitvaṃ dhanadasya ca
||4||शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च
asītkāṃpilyanagare somayājikulodbhavaḥ |
dīkṣito yajñadattākhyo yajñavidyāviśāradaḥ
||5||असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः ।
दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः
vedavedāṃgavitprājño vedāntādiṣu dakṣiṇaḥ |
rājamānyo'tha bahudhā vadānyaḥ kīrtibhājanaḥ
||6||वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः ।
राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः
agniśuśrūṣaṇarato vedādhyayanatatparaḥ |
sundaro ramaṇīyāṃgaścandrabiṃbasamākṛtiḥ
||7||अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः ।
सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः
āsīdguṇanidhirnāma dīkṣitasyāsya vai sutaḥ |
kṛtopanayanassoṣṭau vidyā jagrāha bhūriśaḥ |
atha pitrānabhijñāto yūtakarmarato'bhavat
||8||आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः ।
कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः ।
अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्
ādāyādāya bahuśo dhanaṃ mātussakāśataḥ |
samadādyūtakārebhyo maitrīṃ taiśca cakāra saḥ
||9||आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः ।
समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः
saṃtyaktabrāhmaṇācāraḥ saṃdhyāsnānaparāṅmukhaḥ |
niṃdako vedaśāstrāṇāṃ devabrāhmaṇaniṃdakaḥ
||10||संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः ।
निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः
smṛtyācāravihīnastu gītavādyavinodabhāk |
naṭapākhaṃḍabhāṇḍaistu baddhapremaparaṃparaḥ
||11||स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् ।
नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः
prerito'pi jananyā sa na yayau pituraṃtikam |
gṛhakāryāṃtaravyāpto dīkṣito dīkṣitāyinīm
||12||प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् ।
गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्
yadā yadaiva tāṃ pṛcchedaye guṇanidhissutaḥ |
na dṛśyate mayā gehe kalyāṇi vidadhāti kim
||13||यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः ।
न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्
tadā tadeti sā brūyādidānīṃ sa bahirgataḥ |
snātvā samarcya vai devānetāvaṃtamanehasam
||14||तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः ।
स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्
adhītyādhyayanārthaṃ sa dvijairmitraissamaṃ yayau |
ekaputreti tanmātā pratārayati dīkṣitam
||15||अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ ।
एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्
na tatkarma ca tadvṛttaṃ kiṃcidvetti sa dīkṣitaḥ |
sarvaṃ keśāṃtakarmāsya cakre varṣe'tha ṣoḍaśe
||16||न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः ।
सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे
atho sa dīkṣito yajñadattaḥ putrasya tasya ca |
gṛhyoktena vidhānena pāṇigrāhamakārayam
||17||अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च ।
गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्
pratyahaṃ tasya jananī sutaṃ guṇanidhiṃ mṛdu |
śāsti snehārdrahṛdayā hyupaveśya sma nārada |
krodhanaste'sti tanaya sa mahātmā pitetyalam |
yadi jñāsyati te vṛttaṃ tvāṃ ca māṃ tāḍayiṣyati
||19||प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु ।
शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद ।
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् ।
यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
ācchādayāmi te nityaṃ pituragre kuceṣṭitam |
lokamānyo'sti te tātassadācārairna vai dhanaiḥ
||20||आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् ।
लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः
brāhmaṇānāṃ dhanaṃ tāta sadvidyā sādhusaṃ- gamaḥ |
kimarthaṃ na karoṣi tvaṃ suruciṃ prītamānasaḥ
||21||ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसं- गमः ।
किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः
sacchrotriyāste'nūcānā dīkṣitāssomayājinaḥ |
iti rūḍhimiha prāptāstava pūrvapitāmahāḥ
||22||सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः ।
इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः
tyaktvā durvṛttasaṃsargaṃ sādhusaṃgarato bhava |
sadvidyāsu mano dhehi brāhmaṇācāramācara
||23||त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव ।
सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर
tātānurūpo rūpeṇa yaśasā kulaśīlataḥ |
tato na trapase kinnastyaja durvṛttatāṃ svakām
||24||तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्
ūnaviṃśatiko'si tvameṣā ṣoḍaśavārṣikī |
etāṃ saṃvṛṇu sadvṛttāṃ pitṛbhaktiyuto bhava
||25||ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी ।
एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव
śvaśuro'pi hi te mānyassarvatra guṇaśīlataḥ |
tato na trapase kinnastyaja durvṛttatāṃ suta
||26||श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः ।
ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत
mātulāste'tulāḥ putra vidyāśīlakulādibhiḥ |
tebhyo'pi na bibheṣi tvaṃ śuddho'syubhayavaṃśataḥ
||27||मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः ।
तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः
paśyaitānprati veśmasthānbrāhmaṇānāṃ kumārakān |
gṛhe'pi śiṣyānpaśyaitānpituste vinayocitān
||28||पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् ।
गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्
rājāpi śroṣyati yadā tava duśceṣṭitaṃ suta |
śraddhāṃ vihāya te tāte vṛttilopaṃ kariṣyati
||29||राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत ।
श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति
bālaceṣṭitamevaitadvadaṃtyadyāpi te janāḥ |
anaṃtaraṃ hariṣyaṃti yuktāṃ dīkṣitatāmiha
||30||बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः ।
अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह
sarvepyākṣārayiṣyaṃti tava tātaṃ ca māmapi |
mātuścaritraṃ tanayo dhatte durbhāṣaṇairiti
||31||सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि ।
मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति
pitāpi te na pāpīyāñchrutismṛtipathānugaḥ |
tadaṃghrilīnamanaso mama sākṣī maheśvaraḥ
||32||पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः ।
तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः
na cartusnātayayāpīha mukhaṃ duṣṭasya vīkṣitam |
aho balīyānsa vidhiryena jāto bhavāniti
||33||न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् ।
अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति
pratikṣaṇaṃ jananyeti śikṣyamāṇotidurmatiḥ |
na tatyāja ca taddharmaṃ durbodho vyasanī yataḥ
||34||प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः ।
न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः
mṛgayāmadyapaiśunyānṛtacauryadurodaraiḥ |
sa vāradārairvyasanairebhiḥ ko'tra na khaṃḍitaḥ
||35||मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः ।
स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः
yadyanmadhyagṛhe paśyettattannītvā sudurmatiḥ |
arpayeddyūtakārāṇāṃ sakupyaṃ vasanādikam
||36||यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः ।
अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्
nyastāṃ ratnamayīṃ gehe karasya piturūrmikām |
corayitvaikadādāya durodarakare'rpayat
||37||न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् ।
चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्
dīkṣitena parijñāto daivāddyūtakṛtaḥ kare |
uvāca dīkṣitastaṃ ca kuto labdhā tvayormikā
||38||दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे ।
उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका
pṛṣṭastenātha nirbaṃdhādasakṛttamuvāca saḥ |
māmākṣipasi viproccaiḥ kiṃ mayā cauryakarmaṇā
||39||पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः ।
मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा
labdhā mudrā tvadīyena putreṇaiva samarpitā |
mama māturhi pūrvedyurjitvā nīto hi śāṭakaḥ
||40||लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता ।
मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः
na kevalaṃ mamaivaitadaṃgulīyaṃ samarpitam |
anyeṣāṃ dyūtakartṝṇāṃ bhūri tenārpitaṃ vasu
||41||न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् ।
अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु
ratnakupyadukūlāni śṛṃgāraprabhṛtīni ca |
bhājanāni vicitrāṇi kāṃsyatāmramayāni ca
||42||रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च ।
भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च
nagnīkṛtya pratidinaṃ badhyate dyūtakāribhiḥ |
na tena sadṛśaḥ kaścidākṣiko bhūmimaṃḍale
||43||नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः ।
न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले
adyāvadhi tvayā vipra durodara śiromaṇiḥ |
kathaṃ nājñāyi tanayo'vinayānayakovidaḥ
||44||अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः ।
कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः
iti śrutvā trapābhāravinamratarakaṃdharaḥ |
prāvṛtya vāsasā mauliṃ prāviśannijamandiram
||45||इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः ।
प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्
mahāpativratāmasya patnī provāca tāmatha |
sa dīkṣito yajñadattaḥ śrautakarmaparāyaṇaḥ
||46||महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ ।
स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः
yajñadatta uvāca
dīkṣitāyani kutrāsti dhūrte guṇanidhissutaḥ |
atha tiṣṭhatu kiṃ tena kva sā mama śubhormikā
||47||दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः ।
अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका
aṃgodvartanakāle yā tvayā me'ṅgulito hṛtā |
sā tvaṃ ratnamayī śīghraṃ tāmānīya prayaccha me
||48||अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता ।
सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे
iti śrutvātha tadvākyaṃ bhītā sā dīkṣitāyanī |
provāca snānamadhyāhnīṃ kriyāṃ niṣpādayatyatha
||49||इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी ।
प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ
vyagrāsmi devapūjārthamupahārādikarmaṇi |
samayo'yamatikrāmedatithīnāṃ priyātithe
||50||व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि ।
समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे
idānīmeva pakvānnakāraṇavyagrayā mayā |
sthāpitā bhājane kvāpi vismṛteti na vedmyaham
||51||इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया ।
स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्
dīkṣita uvāca
haṃ he'satputrajanani nityaṃ satyaprabhāṣiṇi |
yadā yadā tvāṃ saṃpṛche tanayaḥ kva gatastviti
||52||हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि ।
यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति
tadātadeti tvaṃ brūyānnathedānīṃ sa nirgataḥ |
adhītyādhyayanārthaṃ ca dvitrairmitraissayugbahiḥ
||53||तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः ।
अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः
kutaste śāṭakaḥ patni māṃjiṣṭho yo mayārpitaḥ |
labhate yo'niśaṃ dhāmni tathyaṃ brūhi bhayaṃ tyaja
||54||कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः ।
लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज
sāṃprataṃ nekṣyate so'pi bhṛṃgāro maṇimaṃḍitaḥ |
paṭṭasūtramayī sāpi tripaṭī yā mayārpitā
||55||सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः ।
पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता
kva dākṣiṇātyaṃ tatkāṃsyaṃ gauḍī tāmraghaṭī kva sā |
nāgadaṃtamayī sā kva sukhakautuka maṃcikā
||56||क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा ।
नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका
kva sā parvatadeśīyā candrakāṃtirivādbhutā |
dīpakavyagrahastāgrālaṃkṛtā śālabhañjikā
||57||क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता ।
दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका
kiṃ bahūktena kulaje tubhyaṃ kupyāmyahaṃ vṛthā |
tadābhyavahāriṣyehamupayaṃsyāmyahaṃ yadā
||58||किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा ।
तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा
anapatyo'smi tenāhaṃ duṣṭena kuladūṣiṇā |
uttiṣṭhānaya pāthastvaṃ tasmai dadyāstilāṃjalim
||59||अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा ।
उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
aputratvaṃ varaṃ nṝṇāṃ kuputrātkulapāṃsanāt |
tyajedekaṃ kulasyārthe nītireṣā sanātanī
||60||अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
snātvā nityavidhiṃ kṛtvā tasminnevāhni kasyacit |
śrotriyasya sutāṃ prāpya pāṇiṃ jagrāha dīkṣitaḥ
||61||स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् ।
श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamakhaṇḍe sṛṣṭyupākhyāne guṇanidhicaritravarṇanonāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||