शिवतत्त्ववर्णनः
ब्रह्मोवाच
अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः ।
प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः
॥१॥पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः ।
गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः
॥२॥दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः ।
सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः
॥३॥तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् ।
तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह
॥४॥निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः ।
विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः
॥५॥ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने ।
परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने
॥६॥संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् ।
कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्
॥७॥विष्णुरुवाच
कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो ।
कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्
॥८॥किं कर्तव्यं महादेव ह्यावाभ्यां तव शासनात् ।
सदासदाज्ञापय नौ प्रीत्यर्थं कुरु शंकर
॥९॥एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो ।
कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव
॥१०॥ब्रह्मोवाच
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः ।
उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः
॥११॥श्रीशिव उवाच
भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ ।
पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्
॥१२॥मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम ।
इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः
॥१३॥पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् ।
दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः
॥१४॥यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ ।
पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्
॥१५॥युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ ।
गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि
॥१६॥अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः
॥१७॥प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् ।
मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया
॥१८॥पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् ।
सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ
॥१९॥ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः ।
वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्
॥२०॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् ।
येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः
॥२१॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः ।
प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः
॥२२॥विष्णुरुवाच
यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ ।
भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी
॥२३॥त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि ।
सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः
॥२४॥आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् ।
इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ
॥२५॥ब्रह्मोवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् ।
प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्
॥२६॥श्रीमहेश उवाच
प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः ।
परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः
॥२७॥त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।
सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे
॥२८॥स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे ।
प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः
॥२९॥मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः ।
प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
॥३०॥मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति ।
योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः
॥३१॥यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै ।
तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि
॥३२॥शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा ।
न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने
॥३३॥वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत ।
अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन
॥३४॥सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति ।
अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः
॥३५॥तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः ।
कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्
॥३६॥ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ ।
एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्
॥३७॥वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम ।
अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति
॥३८॥एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् ।
तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्
॥३९॥मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् ।
एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः
॥४०॥श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया ।
भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः
॥४१॥मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् ।
गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः
॥४२॥वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः ।
नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते
॥४३॥एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया ।
सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः
॥४४॥मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति ।
इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी
॥४५॥तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति ।
अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति
॥४६॥समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा ।
पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्
॥४७॥ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति ।
एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः
॥४८॥सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् ।
एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम
॥४९॥त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि ।
ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च
॥५०॥सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि ।
अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्
॥५१॥रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् ।
चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्
॥५२॥तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः ।
ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः
॥५३॥मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया ।
मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने
॥५४॥इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः ।
ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्
॥५५॥उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम ।
वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः
॥५६॥महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः ।
त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया
॥५७॥सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः ।
गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः
॥५८॥परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः ।
अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः
॥५९॥अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः
॥६०॥अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः ।
एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः
॥६१॥विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् ।
संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया
॥६२॥तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति ।
शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः
॥६३॥पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः ।
तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः
॥६४॥एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः ।
पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः
॥६५॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथम खण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवतत्त्ववर्णनो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥