विष्णुब्रह्मविवादवर्णनः
ब्रह्मोवाच
सुप्ते नारायणे देवे नाभौ पंकजमुत्तमम् ।
आविर्बभूव सहसा बहव संकरेच्छया
॥१॥अनंतयष्टिकायुक्तं कर्णिकारसमप्रभम् ।
अनंतयोजनायाममनंतोच्छ्रायसंयुतम्
॥२॥कोटिसूर्यप्रतीकाशं सुंदर वचxसंयुतम् ।
अत्यद्भुतं महारम्यं दर्शनीयमनुत्तमम्
॥३॥कृत्वा यत्नं पूर्ववत्स शंकरः परमेश्वरः ।
दक्षिणांगान्निजान्मां कैसाशीxश्शंभुरजीजनत्
॥४॥स मायामोहितं कृत्वा मां महेशो द्रुतं मुने ।
तन्नाभिपंकजादाविर्भावयामास लीलया
॥५॥एष पद्मात्ततो जज्ञे पुत्रोऽहं हेमगर्भकः ।
चतुर्मुखो रक्तवर्णस्त्रिपुड्रांकितमस्तकः
॥६॥तन्मायामोहितश्चाहं नाविदं कमल विना ।
स्वदेहजनकं तात पितरं ज्ञानदुर्बलः
॥७॥कोहं वा कुत आयातः किं कार्य तु मदीयकम् ।
कस्य पुत्रोऽहमुत्पन्नः केनैव निर्मितोऽधुना
॥८॥इति संशयमापन्नं बुद्धिर्मां समपद्यत ।
किमर्थं मोहमायामि तज्ज्ञानं सुकरं खलु
॥९॥एतत्कमलपुष्पस्य पत्रारोहस्थलं ह्यधः ।
मत्कर्ता च स वै तत्र भविष्यति न संशयः
॥१०॥इति बुद्धिं समास्थाय कमलादवरोहयन् ।
नाले नालेगतस्तत्र वर्षाणां शतकं मुने ।
न लब्धं तु मया तत्र कमलस्थानमुत्तमम् ।
संशयं च पुनः प्राप्तः कमले गन्तुमुत्सुकः
॥१२॥आरुरोहाथ कमलं नालमार्गेण वै मुने ।
कुड्मलं कमलस्याथ लब्धवान्न विमोहिताः
॥१३॥नालमार्गेण भ्रमतो गतं वर्षशतं पुनः ।
क्षणमात्र तदा तत्र ततस्तिष्ठन्विमोहितः
॥१४॥तदा वाणी समुत्पन्ना तपेति परमा शुभा ।
शिवेच्छया परा व्योम्नो मोहविध्वंसिनी मुने
॥१५॥तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं द्वादशाब्दं प्रयत्नतः ।
पुनस्तप्तं तपो घोरं द्रष्टुं स्वजनकं तदा
॥१६॥तदा हि भगवान्विष्णुश्चतुर्बाहुस्सुलोचनः ।
मय्येवानुग्रहं कर्तुं द्रुतमाविर्बभूव ह
॥१७॥शंखचक्रायुधकरो गदापद्मधरः परः ।
घनश्यामलसर्वांगः पीताम्बरधरः परः
॥१८॥मुकुटादिमहाभूषः प्रसन्नमुखपंकजः ।
कोटिकंदर्पसंकाशस्सन्दष्टो मोहितेन सः
॥१९॥तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं विस्मयं परमं गतः ।
कालाभं कांचनाभं च सर्वात्मानं चतुर्भुजम्
॥२०॥तथाभूतमहं दृष्ट्वा सदसन्मयमात्मना ।
नारायणं महाबाहु हर्षितो ह्यभवं तदा
॥२१॥मायया मोहितश्शम्भोस्तदा लीलात्मनः प्रभोः ।
अविज्ञाय स्वजनकं तमवोचं प्रहर्षितः
॥२२॥ब्रह्मोवाच
कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् ।
तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण सुदृढेन तु
॥२३॥प्रबुद्ध्योत्थाय शयनात्समासीनः क्षणं वशी ।
ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः
॥२४॥मामत्र संस्थितं भासाध्यासितो भगवान्हरिः ।
आह चोत्थाय ब्रह्माणं हसन्मां मधुरं सकृत्
॥२५॥विष्णुरुवाच
स्वागतं स्वागतं वत्स पितामह महाद्युते ।
निर्भयो भव दास्येऽहं सर्वान्कामान्न संशयः
॥२६॥तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभः ।
रजसा बद्धवैरश्च तमवोचं जनार्दनम्
॥२७॥ब्रह्मोवाच
भाषसे वत्स वत्सेति सर्वसंहारकारणम् ।
मामिहाति स्मितं कृत्वा गुरुश्शिष्यमिवानघ
॥२८॥कर्तारं जगतां साक्षात्प्रकृतेश्च प्रवर्तकम् ।
सनातनमजं विष्णुं विरिंचिं विष्णुसंभवम्
॥२९॥विश्वात्मानं विधातारं धातारम्पंकजेक्षणम् ।
किमर्थं भाषसे मोहाद्वक्तुमर्हसि सत्वरम्
॥३०॥वेदो मां वक्ति नियमात्स्वयंभुवमजं विभुम् ।
पितामहं स्वराजं च परमेष्ठिनमुत्तमम्
॥३१॥इत्याकर्ण्य हरिर्वाक्यं मम क्रुद्धो रमापतिः ।
सोऽपि मामाह जाने त्वां कर्तारमिति लोकतः
॥३२॥विष्णुरुवाच
कर्तुं धर्त्तुं भवानंगादवतीर्णो ममाव्ययात् ।
विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्
॥३३॥पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्
॥३४॥नारायणं महाबाहुं सर्वव्याप कमीश्वरम् ।
मन्नाभिपद्मतस्त्वं हि प्रसूतो नात्र संशयः
॥३५॥तवापराधो नास्त्यत्र त्वयि मायाकृतं मम ।
शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम्
॥३६॥कर्ता हर्ता च भर्ता च न मयास्तिसमो विभुः ।
अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह
॥३७॥अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः ।
अद्य दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिँश्चराचरम्
॥३८॥तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ ।
मया सृष्टं पुरा व्यक्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम्
॥३९॥नित्यं तेष्वणवो बद्धास्सृष्टक्रोधभयादयः ।
प्रभावाच्च भवानंगान्यनेकानीह लीलया
॥४०॥सृष्टा बुद्धिर्मया तस्यामहंकारस्त्रिधा ततः ।
तन्मात्रं पंकजं तस्मान्मनोदेहेन्द्रियाणि च
॥४१॥आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया ।
इति बुद्ध्वा प्रजानाथ शरणं व्रज मे विधे
॥४२॥अहं त्वां सर्वदुःखेभ्यो रक्षिष्यामि न संशयः ।
ब्रह्मोवाच ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा क्रोधसमन्वितः ।
को वा त्वमिति संभर्त्स्माब्रुवं मायाविमोहितः
॥४३॥किमर्थं भाषसे भूरि वह्वनर्थकरं वचः ।
नेश्वरस्त्वं परब्रह्म कश्चित्कर्ता भवेत्तव
॥४४॥मायया मोहितश्चाहं युद्धं चक्रे सुदारुणम् ।
हरिणा तेन वै सार्द्धं शंकरस्य महाप्रभोः
॥४५॥एवं मम हरेश्चासीत्संगरो रोमहर्षणः ।
प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः
॥४६॥एतस्मिन्नंतरे लिंगमभवच्चावयोः पुरः ।
विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं तथाऽऽवयोः
॥४७॥ज्लामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् ।
क्षयवृद्धि विनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम्
॥४८॥अनौपम्यमनिर्देश्यमव्यक्तं विश्वसंभवम् ।
तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान्हरिः
॥४९॥मोहितं चाह मामत्र किमर्थं स्पर्द्धसेऽधुना ।
आगतस्तु तृतीयोऽत्र तिष्ठतां युद्धमावयोः
॥५०॥कुत एवात्र संभूतः परीक्षावो ऽग्निसंभवम् ।
अधो गमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
॥५१॥परीक्षार्थं प्रजानाथ तस्य वै वायुवेगतः ।
भवानूर्द्ध्वं प्रयत्नेन गंतुमर्हति सत्वरम्
॥५२॥ब्रह्मोवाच
एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा ।
वाराहमहप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्मुने
॥५३॥तदा प्रभृति मामाहुर्हंसहंसो विराडिति ।
हंसहंसेति यो ब्रूयात्स हंसोऽथ भविष्यति
॥५४॥सुश्वे ह्यनलप्रख्यो विश्वतः पक्षसंयुतः ।
मनोनिलजवो भूत्वा गत्वोर्द्ध्वं चोर्द्ध्वतः पुरा
॥५५॥नारायणोऽपि विश्वात्मा सुश्वेतो ह्यभवत्तदा ।
दश योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
॥५६॥मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम् ।
कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्
॥५७॥ह्रस्वपादं विचित्रांगं जैत्रं दृढमनौपमम् ।
वाराहाकारमास्थाय गतवांस्तदधौ जवात्
॥५८॥एवम्बर्षसहस्रं च चरन्विष्णुरधो गतः ।
तथाप्रभृति लोकेषु श्वेतवाराहसंज्ञकः
॥५९॥कल्पो बभूव देवर्षे नराणां कालसंज्ञकः ।
बभ्राम बहुधा विष्णुः प्रभविष्णुरधोगतः
॥६०॥नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः ।
तावत्कालं गतश्चोर्द्ध्वमहमप्यरिसूदन
॥६१॥सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया ।
श्रान्तो न दृष्ट्वा तस्यांतमहं कालादधोगतः
॥६२॥तथैव भगवान्विष्णुश्चांतं कमललोचनः ।
सर्वदेवनिभस्तूर्णमुत्थितस्स महावपुः
॥६३॥समागतो मया सार्द्धं प्रणिपत्य भवं मुहुः ।
मायया मोहितश्शंभोस्तस्थौ संविग्नमानसः
॥६४॥पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव ह्यग्रतः परमेश्वरम् ।
प्रणिपत्य मया सार्द्धं सस्मार किमिदं त्विति
॥६५॥अनिर्देश्यं च तद्रूपमनाम कर्मवर्जितम् ।
अलिंगं लिंगतां प्राप्तं ध्यानमार्गेप्यगोचरम्
॥६६॥स्वस्थं चित्तं तदा कृत्वा नमस्कार परायणो ।
बभूवतुरुभावावामहं हरिरपि ध्रुवम्
॥६७॥जानीवो न हि ते रूपं योऽसियोऽसि महाप्रभो ।
नमोऽस्तु ते महेशान रूपं दर्शय नौ त्वरन्
॥६८॥एवं शरच्छतान्यासन्नमस्कारं प्रकुर्वतोः ।
आवयोर्मुनिशार्दूल मदमास्थितयोस्तदा
॥६९॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसं हितायां प्रथमखंडे विष्णुब्रह्मविवादवर्णनोनाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥