सारासारविचारवर्णनः
नारद उवाच
ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः ।
एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे
॥१॥ब्रह्मोवाच
एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः ।
निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः
॥२॥यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः ।
आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः
॥३॥इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह ।
यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः
॥४॥तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं जनार्द्दनम् ।
उपतस्थुस्सुरा नत्वा सुकृतांजलयोः मुने
॥५॥तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् ।
स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः
॥६॥विष्णुरुवाच
किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः ।
सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना
॥७॥ब्रह्मोवाच
इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः ।
पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना ।
विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्
॥८॥देवा ऊचुः
नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी
॥९॥इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः ।
सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्
॥१०॥श्रीभगवानुवाच
ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा ।
तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः
॥११॥दृष्टं च दृश्यतेऽद्यैव किं पुनः पृच्छ्यते ऽधुना ।
ब्रह्मन्देवैस्समस्तैश्च बहुधा कार्यतत्परैः
॥१२॥सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा ।
ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः
॥१३॥प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् ।
त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः
॥१४॥संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् ।
तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः
॥१५॥मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः ।
सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा
॥१६॥तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः ।
सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः
॥१७॥शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः ।
अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया
॥१८॥तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना ।
तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया
॥१९॥सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता ।
यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्
॥२०॥भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः ।
भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः
॥२१॥भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः ।
धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः
॥२२॥आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् ।
ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्
॥२३॥अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः ।
पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्
॥२४॥योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः ।
तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते
॥२५॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् ।
लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्
॥२६॥तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत ।
अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः
॥२७॥विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च ।
लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम
॥२८॥ब्रह्मोवाच
लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः ।
विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः
॥२९॥तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम ।
पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः
॥३०॥पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् ।
इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा
॥३१॥विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च ।
आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने
॥३२॥लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् ।
मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः
॥३३॥मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च ।
चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्
॥३४॥नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा ।
यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा
॥३५॥शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् ।
पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा
॥३६॥एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा ।
ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा
॥३७॥विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया ।
पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः
॥३८॥तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः ।
आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः
॥३९॥तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने ।
शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्
॥४०॥ब्रह्मोवाच
श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः ।
शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्
॥४१॥मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु ।
तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः
॥४२॥अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः ।
शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्
॥४३॥यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् ।
यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्
॥४४॥कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते ।
तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
॥४५॥ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् ।
यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति
॥४६॥ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः ।
नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्
॥४७॥विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः ।
नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः
॥४८॥धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा ।
सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
॥४९॥परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् ।
निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
॥५०॥लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः ।
बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्
॥५१॥कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः ।
असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः
॥५२॥आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् ।
स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा
॥५३॥ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् ।
यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्
॥५४॥अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः ।
निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
॥५५॥एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना ।
विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा
॥५६॥यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते ।
तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते
॥५७॥इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै ।
तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः
॥५८॥प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः ।
एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु
॥५९॥दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् ।
तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्
॥६०॥भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः ।
एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
॥६१॥हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः ।
इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः ।
६२ऽ ।
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा ।
पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्
॥६३॥आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् ।
निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्
॥६४॥सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् ।
एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा
॥६५॥देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् ।
गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना
॥६६॥तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः ।
ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्
॥६७॥एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः ।
स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः
॥६८॥यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् ।
विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः
॥६९॥यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते ।
गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्
॥७०॥तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि ।
क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते
॥७१॥तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया ।
ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः
॥७२॥विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी ।
ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते
॥७३॥भक्तेर्मूलं तु सत्कर्म स्वेष्टदेवादिपूजनम् ।
तन्मूलं सद्गुरुः प्रोक्तस्तन्मूलं संगतिः सताम् ।
' संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् ।
पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते
॥७४॥विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् ।
विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते
॥७६॥भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता ।
द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ
॥७७॥द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः ।
विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः
॥७८॥ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः ।
यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः
॥७९॥तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् ।
देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्
॥८०॥तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।
ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि
॥८१॥यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् ।
कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु
॥८२॥अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते ।
मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः
॥८३॥शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् ।
एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः
॥८४॥सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः ।
शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि
॥८५॥तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् ।
सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः
॥८६॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥