śivatattvavarṇanaḥ
brahmovāca
athākarṇya nurtiviṣṇukṛtāṃ svasya maheśvaraḥ |
prādurbabhūva suprītassavāmaṃ karuṇānidhiḥ
||1||अथाकर्ण्य नुर्तिविष्णुकृतां स्वस्य महेश्वरः ।
प्रादुर्बभूव सुप्रीतस्सवामं करुणानिधिः
paṃcavaktrastrinayano bhālacandro jaṭādharaḥ |
gauravarṇo viśālākṣo bhasmoddhūlitavigrahaḥ
||2||पंचवक्त्रस्त्रिनयनो भालचन्द्रो जटाधरः ।
गौरवर्णो विशालाक्षो भस्मोद्धूलितविग्रहः
daśabāhurnīlagala sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
sarvāṃgasundaro bhasmatripuṇḍrāṃkitamastakaḥ
||3||दशबाहुर्नीलगल सर्वाभरणभूषितः ।
सर्वांगसुन्दरो भस्मत्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ devaṃ savāmaṃ parameśvaram |
tuṣṭāva punariṣṭābhirvāgbhirviṣṇurmayā saha
||4||तं दृष्ट्वा तादृशं देवं सवामं परमेश्वरम् ।
तुष्टाव पुनरिष्टाभिर्वाग्भिर्विष्णुर्मया सह
nigamaṃ śvāsarūpeṇa dadau tasmai tato haraḥ |
viṣṇave ca prasannātmā maheśaḥ karuṇākaraḥ
||5||निगमं श्वासरूपेण ददौ तस्मै ततो हरः ।
विष्णवे च प्रसन्नात्मा महेशः करुणाकरः
tato jñānamadāttasmai haraye paramātmane |
paramātmā punarmahyaṃ dattavānkṛpayā mune
||6||ततो ज्ञानमदात्तस्मै हरये परमात्मने ।
परमात्मा पुनर्मह्यं दत्तवान्कृपया मुने
saṃprāpya nigamaṃ viṣṇuḥ papraccha punareva tam |
kṛtārthassāṃjalirnatvā mayā saha maheśvaram
||7||संप्राप्य निगमं विष्णुः पप्रच्छ पुनरेव तम् ।
कृतार्थस्सांजलिर्नत्वा मया सह महेश्वरम्
viṣṇuruvāca
kathaṃ ca tuṣyase deva mayā pūjyaḥ kathaṃ prabho |
kathaṃ dhyānaṃ prakartavyaṃ kathaṃ vrajasi vaśyatām
||8||कथं च तुष्यसे देव मया पूज्यः कथं प्रभो ।
कथं ध्यानं प्रकर्तव्यं कथं व्रजसि वश्यताम्
kiṃ kartavyaṃ mahādeva hyāvābhyāṃ tava śāsanāt |
sadāsadājñāpaya nau prītyarthaṃ kuru śaṃkara
||9||किं कर्तव्यं महादेव ह्यावाभ्यां तव शासनात् ।
सदासदाज्ञापय नौ प्रीत्यर्थं कुरु शंकर
etatsarvaṃ mahārāja kṛpāṃ kṛtvā'vayoḥ prabho |
kathanīyaṃ tathānyacca vijñāya svānugau śiva
||10||एतत्सर्वं महाराज कृपां कृत्वाऽवयोः प्रभो ।
कथनीयं तथान्यच्च विज्ञाय स्वानुगौ शिव
brahmovāca
ityetadvacanaṃ śrutvā prasanno bhagavānharaḥ |
uvāca vacanaṃ prītyā suprasannaḥ kṛpānidhiḥ
||11||इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो भगवान्हरः ।
उवाच वचनं प्रीत्या सुप्रसन्नः कृपानिधिः
śrīśiva uvāca
bhaktyā ca bhavatornūnaṃ prītohaṃ surasattamau |
paśyataṃ māṃ mahādevaṃ bhayaṃ sarvaṃ vimuṃcatām
||12||भक्त्या च भवतोर्नूनं प्रीतोहं सुरसत्तमौ ।
पश्यतं मां महादेवं भयं सर्वं विमुंचताम्
mama liṃgaṃ sadā pūjya dhyeyaṃ caitādṛśaṃ mama |
idānīṃ dṛśyate yadvattathā kāryaṃ prayatnataḥ
||13||मम लिंगं सदा पूज्य ध्येयं चैतादृशं मम ।
इदानीं दृश्यते यद्वत्तथा कार्यं प्रयत्नतः
pūjito liṃgarūpeṇa prasanno vividhaṃ phalam |
dāsyāmi sarvalokebhyo manobhīṣṭānyanekaśaḥ
||14||पूजितो लिंगरूपेण प्रसन्नो विविधं फलम् ।
दास्यामि सर्वलोकेभ्यो मनोभीष्टान्यनेकशः
yadā duḥkhaṃ bhavettatra yuvayossurasattamau |
pūjite mama liṃge ca tadā syādduḥkhanāśanam
||15||यदा दुःखं भवेत्तत्र युवयोस्सुरसत्तमौ ।
पूजिते मम लिंगे च तदा स्याद्दुःखनाशनम्
yuvāṃ prasūtau prakṛtermadīyāyā mahābalau |
gātrābhyāṃ savyasavyābhyāṃ mama sarveśvarasya hi
||16||युवां प्रसूतौ प्रकृतेर्मदीयाया महाबलौ ।
गात्राभ्यां सव्यसव्याभ्यां मम सर्वेश्वरस्य हि
ayaṃ me dakṣiṇātpārśvādbrahmā lokapitāmahaḥ |
vāmapārśvācca viṣṇustvaṃ samutpannaḥ parātmanaḥ
||17||अयं मे दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वामपार्श्वाच्च विष्णुस्त्वं समुत्पन्नः परात्मनः
prītohaṃ yuvayossamyagvaraṃ dadyāṃ yathepsitam |
mayi bhaktirdṛḍhā bhūyādyuvayorabhyanujñayā
||18||प्रीतोहं युवयोस्सम्यग्वरं दद्यां यथेप्सितम् ।
मयि भक्तिर्दृढा भूयाद्युवयोरभ्यनुज्ञया
pārthivīṃ caiva manmūrtiṃ vidhāya kurutaṃ yuvām |
sevāṃ ca vividhāṃ prājñau kṛtvā sukhamavāpsyatha
||19||पार्थिवीं चैव मन्मूर्तिं विधाय कुरुतं युवाम् ।
सेवां च विविधां प्राज्ञौ कृत्वा सुखमवाप्स्यथ
brahmansṛṣṭiṃ kuru tvaṃ hi madājñāparipālakaḥ |
vatsa vatsa hare tvaṃ ca pālayaivaṃ carācaram
||20||ब्रह्मन्सृष्टिं कुरु त्वं हि मदाज्ञापरिपालकः ।
वत्स वत्स हरे त्वं च पालयैवं चराचरम्
brahmovāca
ityuktvā nau prabhuratābhyāṃ pūjāvidhimadācchubhām |
yenaiva pūjitaśśaṃbhuḥ phalaṃ yacchatyanekaśaḥ
||21||इत्युक्त्वा नौ प्रभुरताभ्यां पूजाविधिमदाच्छुभाम् ।
येनैव पूजितश्शंभुः फलं यच्छत्यनेकशः
brahmovāca
ityākarṇya vacaśśaṃbhormayā ca sahito hariḥ |
pratyuvāca maheśānaṃ praṇipatya kṛtāṃjaliḥ
||22||इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च सहितो हरिः ।
प्रत्युवाच महेशानं प्रणिपत्य कृतांजलिः
viṣṇuruvāca
yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca nau |
bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi cāvyabhicāriṇī
||23||यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ ।
भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी
tvamapyavatarasvādya līlayā nirguṇopi hi |
sahāyaṃ kuru nau tāta tvaṃ paraḥ parameśvaraḥ
||24||त्वमप्यवतरस्वाद्य लीलया निर्गुणोपि हि ।
सहायं कुरु नौ तात त्वं परः परमेश्वरः
āvayordevadeveśa vivādamapi śobhanam |
ihāgato bhavānyasmādvivādaśamanāya nau
||25||आवयोर्देवदेवेश विवादमपि शोभनम् ।
इहागतो भवान्यस्माद्विवादशमनाय नौ
brahmovāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā punaḥ prāha haro harim |
praṇipatya sthitaṃ mūrdhnā kṛtāṃjalipuṭaḥ svayam
||26||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् ।
प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्वयम्
śrīmaheśa uvāca
pralayasthitisargāṇāṃ kartāhaṃ saguṇo'guṇaḥ |
parabrahma nirvikārī saccidānaṃdalakṣaṇaḥ
||27||प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ताहं सगुणोऽगुणः ।
परब्रह्म निर्विकारी सच्चिदानंदलक्षणः
triyā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇuharākhyayā |
sargarakṣālayaguṇairniṣkalohaṃ sadā hare
||28||त्रिया भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।
सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलोहं सदा हरे
stuto'haṃ yattvayā viṣṇo brahmaṇā me'vatāraṇe |
prārthanāṃ tāṃ kariṣyāmi satyāṃ yadbhaktavatsalaḥ
||29||स्तुतोऽहं यत्त्वया विष्णो ब्रह्मणा मेऽवतारणे ।
प्रार्थनां तां करिष्यामि सत्यां यद्भक्तवत्सलः
madrūpaṃ paramaṃ brahmannīdṛśaṃ bhavadaṃgataḥ |
prakaṭībhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ
||30||मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः ।
प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
madaṃśāttasya sāmarthyaṃ nyūnaṃ naiva bhaviṣyati |
yohaṃ sohaṃ na bhedosti pūjāvidhividhānataḥ
||31||मदंशात्तस्य सामर्थ्यं न्यूनं नैव भविष्यति ।
योहं सोहं न भेदोस्ति पूजाविधिविधानतः
yathā ca jyotiṣassaṃgājjalādeḥ sparśatā na vai |
tathā mamāguṇasyāpi saṃyogādbandhanaṃ na hi
||32||यथा च ज्योतिषस्संगाज्जलादेः स्पर्शता न वै ।
तथा ममागुणस्यापि संयोगाद्बन्धनं न हि
śivarūpaṃ mamaitañca rudro'pi śivavattadā |
na tatra parabhedo vai kartavyaśca mahāmune
||33||शिवरूपं ममैतञ्च रुद्रोऽपि शिववत्तदा ।
न तत्र परभेदो वै कर्तव्यश्च महामुने
vastuto hyekarūpaṃ hi dvidhā bhinnaṃ jagatyuta |
ato na bhedā vijñeyaḥ śive rudre kadācana
||34||वस्तुतो ह्येकरूपं हि द्विधा भिन्नं जगत्युत ।
अतो न भेदा विज्ञेयः शिवे रुद्रे कदाचन
suvarṇasya tathaikasya vastutvaṃ naiva gacchati |
alaṃkṛtikṛte deva nāmabhedo na vastutaḥ
||35||सुवर्णस्य तथैकस्य वस्तुत्वं नैव गच्छति ।
अलंकृतिकृते देव नामभेदो न वस्तुतः
tathaikasyā mṛdo bhedo nānāpātre na vastutaḥ |
kāraṇasyaiva kārye ca sannidhānaṃ nidarśanam
||36||तथैकस्या मृदो भेदो नानापात्रे न वस्तुतः ।
कारणस्यैव कार्ये च सन्निधानं निदर्शनम्
jñātavyaṃ budhavaryaiśca nirmalajñānibhiḥ surau |
evaṃ jñātvā bhavabhyāṃ tu na dṛśyaṃ bhedakāra ṇam
||37||ज्ञातव्यं बुधवर्यैश्च निर्मलज्ञानिभिः सुरौ ।
एवं ज्ञात्वा भवभ्यां तु न दृश्यं भेदकार णम्
vastuvatsarvadṛśyaṃ ca śivarūpammatammama |
ahaṃ bhavānajaścaiva rudro yo'yaṃ bhaviṣyati
||38||वस्तुवत्सर्वदृश्यं च शिवरूपम्मतम्मम ।
अहं भवानजश्चैव रुद्रो योऽयं भविष्यति
ekarūpā na bhedastu bhede vai baṃdhanaṃ bhavet |
tathāpi ca madīyaṃ hi śivarūpaṃ sanātanam
||39||एकरूपा न भेदस्तु भेदे वै बंधनं भवेत् ।
तथापि च मदीयं हि शिवरूपं सनातनम्
mūlībhūtaṃ sadoktaṃ ca satyajñānamanaṃtakam |
evaṃ jñātvā sadā dhyeyaṃ manasā caiva tattvataḥ
||40||मूलीभूतं सदोक्तं च सत्यज्ञानमनंतकम् ।
एवं ज्ञात्वा सदा ध्येयं मनसा चैव तत्त्वतः
śrūyatāṃ caiva bho brahmanyadgopyaṃ kathyate mayā |
bhavaṃtau prakṛteryātau nāyaṃ vai prakṛteḥ punaḥ
||41||श्रूयतां चैव भो ब्रह्मन्यद्गोप्यं कथ्यते मया ।
भवंतौ प्रकृतेर्यातौ नायं वै प्रकृतेः पुनः
madājñā jāyate tatra brahmaṇo bhrukuṭeraham |
guṇeṣvapi yathā proktastāmasaḥ prakṛto haraḥ
||42||मदाज्ञा जायते तत्र ब्रह्मणो भ्रुकुटेरहम् ।
गुणेष्वपि यथा प्रोक्तस्तामसः प्रकृतो हरः
vaikārikaśca vijñeyo yo'haṃkāra udāhṛtaḥ |
nāmato vastuto naiva tāmasaḥ paricakṣyate
||43||वैकारिकश्च विज्ञेयो योऽहंकार उदाहृतः ।
नामतो वस्तुतो नैव तामसः परिचक्ष्यते
etasmātkāraṇādbrahmankaraṇīyamidaṃ tvayā |
sṛṣṭikartā bhava brahmansṛṣṭeśca pālako hariḥ
||44||एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्करणीयमिदं त्वया ।
सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन्सृष्टेश्च पालको हरिः
madīyaśca tathāṃ'śo yo layakartā bhaviṣyati |
iyaṃ yā prakṛtirdevī hyumākhyā parameśvarī
||45||मदीयश्च तथांऽशो यो लयकर्ता भविष्यति ।
इयं या प्रकृतिर्देवी ह्युमाख्या परमेश्वरी
tasyāstu śaktirvā devī brahmāṇaṃ sā bhajiṣyati |
anyā śaktiḥ punastatra prakṛteḥ saṃbhaviṣyati
||46||तस्यास्तु शक्तिर्वा देवी ब्रह्माणं सा भजिष्यति ।
अन्या शक्तिः पुनस्तत्र प्रकृतेः संभविष्यति
samāśrayiṣyati viṣṇuṃ lakṣmīrūpeṇa sā tadā |
punaśca kālī nāmnā sā madaṃśaṃ prāpsyati dhruvam
||47||समाश्रयिष्यति विष्णुं लक्ष्मीरूपेण सा तदा ।
पुनश्च काली नाम्ना सा मदंशं प्राप्स्यति ध्रुवम्
jyotī rūpeṇa sā tatra kāryārthe saṃbhaviṣyati |
evaṃ devyāstathā proktāśśaktayaḥ paramāśśubhāḥ
||48||ज्योती रूपेण सा तत्र कार्यार्थे संभविष्यति ।
एवं देव्यास्तथा प्रोक्ताश्शक्तयः परमाश्शुभाः
sṛṣṭisthitilayānāṃ hi kāryaṃ tāsāṃ kramāddhruvam |
etasyāḥ prakṛtteraṃśā matpriyāyāssurauttama
||49||सृष्टिस्थितिलयानां हि कार्यं तासां क्रमाद्ध्रुवम् ।
एतस्याः प्रकृत्तेरंशा मत्प्रियायास्सुरौत्तम
tvaṃ ca lakṣmīmupāśritya kāryaṃ kartumihārhasi |
brahmaṃstvaṃ ca girāṃ devīṃ prakṛtyaṃśāmavāpya ca
||50||त्वं च लक्ष्मीमुपाश्रित्य कार्यं कर्तुमिहार्हसि ।
ब्रह्मंस्त्वं च गिरां देवीं प्रकृत्यंशामवाप्य च
sṛṣṭikāryaṃ hṛdā kartummannideśādihārhasi |
ahaṃ kālīṃ samāśritya matpriyāṃśāṃ parātparām
||51||सृष्टिकार्यं हृदा कर्तुम्मन्निदेशादिहार्हसि ।
अहं कालीं समाश्रित्य मत्प्रियांशां परात्पराम्
rudrarūpeṇa pralayaṃ kariṣye kāryamuttamam |
caturvarṇamayaṃ lokaṃ tatsarvairāśramai dhruvam
||52||रुद्ररूपेण प्रलयं करिष्ये कार्यमुत्तमम् ।
चतुर्वर्णमयं लोकं तत्सर्वैराश्रमै ध्रुवम्
tadanyairvividhaiḥ kāryaiḥ kṛtvā sukhamavāpsyathaḥ |
jñānavijñānasaṃyukto lokānāṃ hitakārakaḥ
||53||तदन्यैर्विविधैः कार्यैः कृत्वा सुखमवाप्स्यथः ।
ज्ञानविज्ञानसंयुक्तो लोकानां हितकारकः
muktido'tra bhavānadya bhava loke madājñayā |
maddarśane phalaṃ yadvattadeva tava darśane
||54||मुक्तिदोऽत्र भवानद्य भव लोके मदाज्ञया ।
मद्दर्शने फलं यद्वत्तदेव तव दर्शने
iti datto varastedya satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ |
mamaiva hṛdaye viṣṇurviṣṇośca hṛdaye hyaham
||55||इति दत्तो वरस्तेद्य सत्यं सत्यं न संशयः ।
ममैव हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये ह्यहम्
ubhayoraṃtaraṃ yo vai na jānāti mano mama |
vāmāṃgajo mama harirdakṣiṇāṃgodbhavo vidhiḥ
||56||उभयोरंतरं यो वै न जानाति मनो मम ।
वामांगजो मम हरिर्दक्षिणांगोद्भवो विधिः
mahāpralayakṛdrudro viśvātmā hṛdayodbhavaḥ |
tridhā bhinno hyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇubhavākhyayā
||57||महाप्रलयकृद्रुद्रो विश्वात्मा हृदयोद्भवः ।
त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया
sargarakṣālayakarastriguṇairaja ādibhiḥ |
guṇabhinnaśśivassākṣātprakṛte puruṣātparaḥ
||58||सर्गरक्षालयकरस्त्रिगुणैरज आदिभिः ।
गुणभिन्नश्शिवस्साक्षात्प्रकृते पुरुषात्परः
paraṃ brahmādvayo nityo'nantaḥ pūrṇo niraṃjanaḥ |
aṃtastamo vahissattvastrijagatpālako hariḥ
||59||परं ब्रह्माद्वयो नित्योऽनन्तः पूर्णो निरंजनः ।
अंतस्तमो वहिस्सत्त्वस्त्रिजगत्पालको हरिः
aṃtassattvastamobāhyastrijagallayakṛddharaḥ
||60||अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यस्त्रिजगल्लयकृद्धरः
aṃtarbahīrajāścaiva trijagatsṛṣṭikṛdvidhiḥ |
evaṃ guṇāstrideveṣu guṇabhinnaḥ śivaḥ smṛtaḥ
||61||अंतर्बहीरजाश्चैव त्रिजगत्सृष्टिकृद्विधिः ।
एवं गुणास्त्रिदेवेषु गुणभिन्नः शिवः स्मृतः
viṣṇo sṛṣṭikaraṃ prītyā pālayainaṃ pitāmaham |
saṃpūjyastriṣu lokeṣu bhaviṣyasi madājñayā
||62||विष्णो सृष्टिकरं प्रीत्या पालयैनं पितामहम् ।
संपूज्यस्त्रिषु लोकेषु भविष्यसि मदाज्ञया
tava sevyo vidheścāpi rudra eva bhaviṣyati |
śivapūrṇāvatāro hi trijagallayakārakaḥ
||63||तव सेव्यो विधेश्चापि रुद्र एव भविष्यति ।
शिवपूर्णावतारो हि त्रिजगल्लयकारकः
pādme bhaviṣyati sutaḥ kalpe tava pitāmahaḥ |
tadā drakṣyasi māṃ caiva so'pi drakṣyati padmajaḥ
||64||पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः ।
तदा द्रक्ष्यसि मां चैव सोऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः
evamuktvā maheśānaḥ kṛpāṃ kṛtvātulāṃ haraḥ |
punaḥ provāca suprītyā viṣṇuṃ sarveśvaraḥ prabhuḥ
||65||एवमुक्त्वा महेशानः कृपां कृत्वातुलां हरः ।
पुनः प्रोवाच सुप्रीत्या विष्णुं सर्वेश्वरः प्रभुः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathama khaṇḍe sṛṣṭyupākhyāne śivatattvavarṇano nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||