nāradatapovarṇanam
sūta uvāca
etasminsamaye viprā nārado munisattamaḥ |
brahmaputro vinītātmā taporthaṃ mana ādadhe
||1||एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः ।
ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे
himaśailaguhā kācidekā paramaśobhanā |
yatsamīpe suranadī sadā vahati vegataḥ
||2||हिमशैलगुहा काचिदेका परमशोभना ।
यत्समीपे सुरनदी सदा वहति वेगतः
tatrāśramo mahādivyo nānāśobhāsamanvitaḥ |
taporthaṃ sa yayau tatra nārado divyadarśanaḥ
||3||तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः ।
तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः
tāṃ dṛṣṭvā muniśārdūlastepe sa suciraṃ tapaḥ |
badhvāsanaṃ dṛḍhaṃ maunī prāṇānāyamya śuddhadhīḥ
||4||तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः ।
बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः
cakre munissamādhiṃ tamahambrahmeti yatra ha |
vijñānaṃ bhavati brahmasākṣātkārakaraṃ dvijāḥ
||5||चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह ।
विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः
itthaṃ tapati tasminvai nārade munisattame |
cakaṃpe'tha śunāsīro manassaṃtāpavihvalaḥ
||6||इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे ।
चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः
manasīti viciṃtyāsau munirme rājyamicchati |
tadvighnakaraṇārthaṃ hi hariryatnamiyeṣa saḥ
||7||मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति ।
तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः
sasmāra smaraṃ śakraścetasā devanāyakaḥ |
ājagāma drutaṃ kāmassamadhīrmahiṣīsutaḥ
||8||सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः ।
आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः
athāgataṃ smaraṃ dṛṣṭvā saṃbodhya surarāṭ prabhuḥ |
uvāca taṃ prapaśyāśu svārthe kuṭilaśemuṣiḥ
||9||अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः ।
उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः
indra uvāca
mitravaryya mahāvīra sarvadā hitakāraka |
śṛṇu prītyā vaco me tvaṃ kuru sāhāyyamātmanā
||10||मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक ।
शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना
tvadbalānme bahūnāñca tapogarvo vināśitaḥ |
madrājyasthiratā mitra tvadanugrahatassadā
||11||त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः ।
मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा
himaśailaguhāyāṃ hi munistapati nāradaḥ |
manasoddiśya viśveśaṃ mahāsaṃyamavāndṛḍhaḥ
||12||हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः ।
मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः
yācenna vidhito rājyaṃ sa mameti viśaṃkitaḥ |
adyaiva gaccha tatra tvaṃ tattapovighnamācara
||13||याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः ।
अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर
ityājñapto mahendreṇa sa kāmassamadhu priyaḥ |
jagāma tatsthalaṃ garvādupāyaṃ svañcakāra ha
||14||इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः ।
जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह
racayāmāsa tatrāśu svakalāssakalā api |
vasaṃtopi svaprabhāvaṃ cakāra vividhaṃ madāt
||15||रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि ।
वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्
na babhūva muneśceto vikṛtaṃ munisattamāḥ |
bhraṣṭo babhūva tadgarvo maheśānugraheṇa ha
||16||न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः ।
भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह
śṛṇutādaratastatra kāraṇaṃ śaunakādayaḥ |
īśvarānugraheṇātra na prabhāvaḥ smarasya hi
||17||शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः ।
ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि
atraiva śambhunā'kāri sutapaśca smarāriṇā |
atraiva dagdhastenāśu kāmo munitapopahaḥ
||18||अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा ।
अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः
kāmajīvanahetorhi ratyā saṃprārthitaissuraiḥ |
samprārthita uvācedaṃ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ
||19||कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः ।
सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः
kaṃcitsamayamāsādya jīviṣyati surāḥ smaraḥ |
paraṃ tviha smaropāyaścariṣyati na kaścana
||20||कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः ।
परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन
iha yāvaddṛśyate bhūrjanaiḥ sthitvā'marāssadā |
kāmabāṇaprabhāvotra na caliṣyatyasaṃśayam
||21||इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा ।
कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्
iti śaṃbhūktitaḥ kāmo mithyātmagatikastadā |
nārade sa jagāmāśu divamindrasamīpataḥ
||22||इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा ।
नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः
ācakhyau sarvavṛttāṃtaṃ prabhāvaṃ ca muneḥ smaraḥ |
tadājñayā yayau sthānaṃ svakīyaṃ sa madhupriyaḥ
||23||आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः ।
तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः
vismitobhūtsurādhīśaḥ praśaśaṃsātha nāradam |
tadvṛttāṃtānabhijño hi mohitaśśivamāyayā
||24||विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् ।
तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया
durjñeyā śāṃbhavī māyā sarveṣāṃ prāṇināmiha |
bhaktaṃ vinārpitātmānaṃ tayā saṃmohyate jagat
||25||दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह ।
भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्
nārado'pi ciraṃ tasthau tatreśānugraheṇa ha |
pūrṇaṃ matvā tapastatsvaṃ virarāma tato muniḥ
||26||नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह ।
पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः
kāmopyajeyaṃ nijaṃ matvā garvito'bhūnmunīśvaraḥ |
vṛthaiva vigatajñānaśśivamāyāvimohitaḥ
||27||कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः ।
वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः
dhanyā dhanyā mahāmāyā śāṃbhavī munisattamāḥ |
tadgatiṃ na hi paśyaṃti viṣṇubrahmādayopi hi
||28||धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः ।
तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि
tayā saṃmohitotīva nārado munisattamaḥ |
kailāsaṃ prayayau śīghraṃ svavṛttaṃ gadituṃ madī
||29||तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः ।
कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी
rudraṃ natvābravītsarvaṃ svavṛttaṅgarvavānmuniḥ |
matvātmānaṃ mahātmānaṃ svaprabhuñca smarañjayam
||30||रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः ।
मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्
tacchrutvā śaṃkaraḥ prāha nāradaṃ bhaktavatsalaḥ |
svamāyāmohitaṃ hetvanabhijñaṃ bhraṣṭacetasam
||31||तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः ।
स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्
rudra uvāca
he tāta nārada prājña dhanyastvaṃ śṛṇu madvacaḥ |
vācyamevaṃ na kutrāpi hareragre viśeṣataḥ
||32||हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः ।
वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः
pṛcchamāno'pi na brūyāḥ svavṛttaṃ me yaduktavān |
gopyaṃ gopyaṃ sarvathā hi naiva vācyaṃ kadācana
||33||पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् ।
गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन
śāsmyahaṃ tvāṃ viśeṣeṇa mama priyatamo bhavān |
viṣṇubhakto yatastvaṃ hi tadbhaktotīva me'nugaḥ
||34||शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् ।
विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः
śāstismetthañca bahuśo rudrassūtikaraḥ prabhuḥ |
nārado na hitaṃ mene śivamāyāvimohitaḥ
||35||शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः ।
नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः
prabalā bhāvinī karma gatirjñeyā vicakṣaṇaiḥ |
na nivāryā janaiḥ kaiścidapīcchā saiva śāṃkarī
||36||प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः ।
न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी
tatassa munivaryo hi brahmalokaṃ jagāma ha |
vidhiṃ natvā'bravītkāmajayaṃ svasya tapobalāt
||37||ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह ।
विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्
tadākarṇya vidhissotha smṛtvā śambhupadāmbujam |
jñātvā sarvaṃ kāraṇaṃ tanniṣiṣedha sutaṃ tadā
||38||तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् ।
ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा
mene hitanna vidhyuktaṃ nārado jñānisattamaḥ |
śivamāyāmohitaśca rūḍhacittamadāṃkuraḥ
||39||मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः ।
शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः
śivecchā yādṛśī loke bhavatyeva hi sā tadā |
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ vacastaṃtyāṃta sthitaṃ yataḥ
||40||शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा ।
तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः
nārado'tha yayau śīghraṃ viṣṇulokaṃ vinaṣṭadhīḥ |
madāṃkuramanā vṛttaṃ gadituṃ svaṃ tadagrataḥ
||41||नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः ।
मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः
āgacchaṃtaṃ munindṛṣṭvā nāradaṃ viṣṇurādarāt |
utthitvāgre gato'raṃ taṃ śiśleṣajñātahetukaḥ
||42||आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् ।
उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः
svāsane samupāveśya smṛtvā śivapadāmbujam |
hariḥ prāha vacastathyaṃ nāradaṃ madanāśanam
||43||स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।
हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्
viṣṇuruvāca
kuta āgamyate tāta kimarthamiha cāgataḥ |
dhanyastvaṃ muniśārdūla tīrtho'haṃ tu tavāgamāt
||44||कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः ।
धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्
viṣṇuvākyamiti śrutvā nārado garvito muniḥ |
svavṛttaṃ sarvamācaṣṭa samadaṃ madamohitaḥ
||45||विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः ।
स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः
śrutvā munivaco viṣṇussamadaṃ kāraṇaṃ tataḥ |
jñātavānakhilaṃ smṛtvā śivapādāmbujaṃ hṛdi
||46||श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः ।
ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि
tuṣṭāva giriśaṃ bhaktyā śivātmā śaivarāḍ hariḥ |
sāṃjalirvisudhīrnamramastakaḥ parameśvaram
||47||तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः ।
सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्
viṣṇuruvāca
devadeva mahādeva prasīda parameśvara |
dhanyastvaṃ śiva dhanyā te māyā sarva vimohinī
||48||देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर ।
धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी
ityādi sa stutiṃ kṛtvā śivasya paramātmanaḥ |
nimīlya nayane dhyātvā virarāma padāmbujam
||49||इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः ।
निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्
yatkartavyaṃ śaṃkarasya sa jñātvā viśvapālakaḥ |
śivaśāsanataḥ prāha hṛdātha munisattamam
||50||यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः ।
शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्
viṣṇuruvāca
dhanyastvaṃ muniśārdūla taponidhirudāradhīḥ |
bhaktitrikaṃ na yasyāsti kāmamohādayo mune
||51||धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः ।
भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने
vikārāstasya sadyo vai bhavaṃtyakhiladuḥkhadāḥ |
naiṣṭhiko brahmacārī tvaṃ jñānavairāgyavānsadā
||52||विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः ।
नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा
kathaṃ kāmavikārī syā janmanā vikṛtassudhīḥ |
ityādyuktaṃ vaco bhūri śrutvā sa munisattamaḥ
||53||कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः ।
इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः
vijahāsa hṛdā natvā pratyuvāca vaco harim |
nārada uvāca |
kiṃ prabhāvaḥ smaraḥ svāminkṛpā yadyasti te mayi
||54||विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् ।
नारद उवाच ।
किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि
ityuktvā harimānamya yayau yādṛcchiko muniḥ
||55||इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamakhaṃḍe sṛṣṭyupākhyāne nāradatapovarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||