nāradamohavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūtasūta mahābhāga vyāsaśiṣya namo'stu te |
adbhuteyaṃ kathā tāta varṇitā kṛpayā hi naḥ
||1||सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।
अद्भुतेयं कथा तात वर्णिता कृपया हि नः
munau gate haristāta kiṃ cakāra tataḥ param |
nāradopi gataḥ kutra tanme vyākhyātumarhasi
||2||मुनौ गते हरिस्तात किं चकार ततः परम् ।
नारदोपि गतः कुत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
pratyuvāca śivaṃ smṛtvā nānāsūtikaraṃ budhaḥ
||3||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सूतः पौराणिकोत्तमः ।
प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा नानासूतिकरं बुधः
sūta uvāca
munau yadṛcchayā viṣṇurgate tasminhi nārade |
śivecchayā cakārāśu māyā māyāviśāradaḥ
||4||मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे ।
शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः
munimārgasya madhye tu virece nagaraṃ mahat |
śatayojanavistāramadbhutaṃ sumanoharam
||5||मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचे नगरं महत् ।
शतयोजनविस्तारमद्भुतं सुमनोहरम्
svalokādadhikaṃ ramyaṃ nānāvastuvirājitam |
naranārīvihārāḍhyaṃ caturvarṇākulaṃ param
||6||स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् ।
नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम्
tatra rājā śīlanirdhirnāmaiśvaryasamanvitaḥ |
sutāsvayamvarodyukto mahotsavasamanvitaḥ
||7||तत्र राजा शीलनिर्धिर्नामैश्वर्यसमन्वितः ।
सुतास्वयम्वरोद्युक्तो महोत्सवसमन्वितः
caturdigbhyaḥ samāyātaissaṃyutaṃ nṛpanandataiḥ |
nānāveṣaissuśobhaiśca tatkanyāvaraṇotsukaiḥ
||8||चतुर्दिग्भ्यः समायातैस्संयुतं नृपनन्दतैः ।
नानावेषैस्सुशोभैश्च तत्कन्यावरणोत्सुकैः
etādṛśaṃ puraṃ dṛṣṭvā mohaṃ prāpto'tha nāradaḥ |
kautukī tannṛpadvāraṃ jagāma madanedhitaḥ
||9||एतादृशं पुरं दृष्ट्वा मोहं प्राप्तोऽथ नारदः ।
कौतुकी तन्नृपद्वारं जगाम मदनेधितः
āgataṃ munivaryaṃ taṃ dṛṣṭvā śīlanidhirnṛpaḥ |
upaveśyārcayāṃcakre ratnasiṃhāsane vare
||10||आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः ।
उपवेश्यार्चयांचक्रे रत्नसिंहासने वरे
atha rājā svatanayāṃ nāmataśśrīmatīṃ varām |
samānīya nāradasya pādayossamapātayat
||11||अथ राजा स्वतनयां नामतश्श्रीमतीं वराम् ।
समानीय नारदस्य पादयोस्समपातयत्
tatkanyāṃ prekṣya sa munirnāradaḥ prāha vismitaḥ |
keyaṃ rājanmahābhāgā kanyā surasutopamā
||12||तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः ।
केयं राजन्महाभागा कन्या सुरसुतोपमा
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā prāha kṛtāṃjaliḥ |
duhiteyaṃ mama mune śrīmatī nāma nāmataḥ
||13||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृतांजलिः ।
दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः
pradānasamayaṃ prāptā varamanveṣatī śubham |
sā svayaṃvarasaṃprāptā sarvalakṣaṇalakṣitā
||14||प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् ।
सा स्वयंवरसंप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता
asyā bhāgyaṃ vada mune sarvaṃ jātakamādarāt |
kīdṛśaṃ tanayeyaṃ me varamāpsyati tadvada
||15||अस्या भाग्यं वद मुने सर्वं जातकमादरात् ।
कीदृशं तनयेयं मे वरमाप्स्यति तद्वद
ityukto muniśārdūlastāmicchuḥ kāmavihvalaḥ |
samābhāṣya sa rājānaṃ nārado vākyamabravīt
||16||इत्युक्तो मुनिशार्दूलस्तामिच्छुः कामविह्वलः ।
समाभाष्य स राजानं नारदो वाक्यमब्रवीत्
suteyaṃ tava bhūpāla sarvalakṣaṇalakṣitā |
mahābhāgyavatī dhanyā lakṣmīriva guṇālayā
||17||सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता ।
महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया
sarveśvaro'jito vīro girīśasadṛśo vibhuḥ |
asyāḥ patirdhruvaṃ bhāvī kāmajitsurasattamaḥ
||18||सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः ।
अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः
ityuktvā nṛpamāmaṃtrya yayau yādṛcchiko muniḥ |
babhūva kāmavivaśaśśivamāyā vimohitaḥ
||19||इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः ।
बभूव कामविवशश्शिवमाया विमोहितः
citte vicintya sa munirāpnuyāṃ kathamenakām |
svayaṃvare nṛpālānāmekaṃ māṃ vṛṇuyātkatham
||20||चित्ते विचिन्त्य स मुनिराप्नुयां कथमेनकाम् ।
स्वयंवरे नृपालानामेकं मां वृणुयात्कथम्
saundaryaṃ sarvanārīṇāṃ priyaṃ bhavati sarvathā |
taddṛṣṭvaiva prasannā sā svavaśā nātra saṃśayaḥ
||21||सौन्दर्यं सर्वनारीणां प्रियं भवति सर्वथा ।
तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा नात्र संशयः
vidhāyetthaṃ viṣṇurūpaṃ grahītuṃ munisattamaḥ |
viṣṇulokaṃ jagāmāśu nāradaḥ smaravihvalaḥ
||22||विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः ।
विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः
praṇipatya hṛṣīkeśaṃ vākyametaduvāca ha |
rahasi tvāṃ pravakṣyāmi svavṛttāntamaśeṣataḥ
||23||प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह ।
रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः
tathetyukte tathā bhūte śivecchā kāryakarta hi |
brūhītyuktavati śrīśe munirāha ca keśavam
||24||तथेत्युक्ते तथा भूते शिवेच्छा कार्यकर्त हि ।
ब्रूहीत्युक्तवति श्रीशे मुनिराह च केशवम्
nārada uvāca
tvadīyo bhūpatiḥ śīlanidhissa vṛṣatatparaḥ |
tasya kanyā viśālākṣī śrīmatīvaravarṇinī
||25||त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिस्स वृषतत्परः ।
तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमतीवरवर्णिनी
jaganmohinyabhikhyātā trailokyepyati sundarī |
pariṇetumahaṃ viṣṇo tāmicchāmyadya mā ciram
||26||जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येप्यति सुन्दरी ।
परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम्
svayaṃvaraṃ cakarāsau bhūpatistanayecchayā |
caturdigbhyaḥ samāyātā rājaputrāssahasraśaḥ
||27||स्वयंवरं चकरासौ भूपतिस्तनयेच्छया ।
चतुर्दिग्भ्यः समायाता राजपुत्रास्सहस्रशः
yadi dāsyasi rūpaṃ me tadā tāṃ prāpnuyāṃ dhruvam |
tvadrūpaṃ sā vinā kaṃṭhe jayamālāṃ na dhāsyati
||28||यदि दास्यसि रूपं मे तदा तां प्राप्नुयां ध्रुवम् ।
त्वद्रूपं सा विना कंठे जयमालां न धास्यति
svarūpaṃ dehi me nātha sevako'haṃ priyastava |
vṛṇuyānmāṃ yathā sā vai śrīmatī kṣitipātmajā
||29||स्वरूपं देहि मे नाथ सेवकोऽहं प्रियस्तव ।
वृणुयान्मां यथा सा वै श्रीमती क्षितिपात्मजा
suta uvāca
vacaḥ śrutvā muneritthaṃ vihasya madhusūdanaḥ |
śāṃkarīṃ prabhutāṃ buddhvā pratyuvāca dayāparaḥ
||30||वचः श्रुत्वा मुनेरित्थं विहस्य मधुसूदनः ।
शांकरीं प्रभुतां बुद्ध्वा प्रत्युवाच दयापरः
viṣṇuruvāca
sveṣṭadeśaṃ mune gaccha kariṣyāmi hitaṃ tava |
bhiṣagvaro yathārttasya yataḥ priyataro'si me
||31||स्वेष्टदेशं मुने गच्छ करिष्यामि हितं तव ।
भिषग्वरो यथार्त्तस्य यतः प्रियतरोऽसि मे
ityuktvā munaye tasmai dadau viṣṇurmukhaṃ hare |
svarūpamanugṛhyāsya tirodhānaṃ jagāma saḥ
||32||इत्युक्त्वा मुनये तस्मै ददौ विष्णुर्मुखं हरे ।
स्वरूपमनुगृह्यास्य तिरोधानं जगाम सः
evamukto munirhṛṣṭaḥ svarūpaṃ prāpya vai hareḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ tadyatnaṃ na bubodha saḥ
||33||एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः स्वरूपं प्राप्य वै हरेः ।
मेने कृतार्थमात्मानं तद्यत्नं न बुबोध सः
atha tatra gataḥ śīghrannārado munisattamaḥ |
cakre svayaṃvaraṃ yatra rājaputraissamākulam
||34||अथ तत्र गतः शीघ्रन्नारदो मुनिसत्तमः ।
चक्रे स्वयंवरं यत्र राजपुत्रैस्समाकुलम्
svayaṃvarasabhā divyā rājaputrasamāvṛtā |
śuśubhe'tīva viprendrā yathā śakrasabhā parā
||35||स्वयंवरसभा दिव्या राजपुत्रसमावृता ।
शुशुभेऽतीव विप्रेन्द्रा यथा शक्रसभा परा
tasyāṃ nṛpasabhāyāṃ vai nāradaḥ samupāviśat |
sthitvā tatra vicintyeti prītiyuktena cetasā
||36||तस्यां नृपसभायां वै नारदः समुपाविशत् ।
स्थित्वा तत्र विचिन्त्येति प्रीतियुक्तेन चेतसा
māṃ variṣyati nānyaṃ sā viṣṇurūpadharandhruvam |
ānanasya kurūpatvaṃ na veda munisattamaḥ
||37||मां वरिष्यति नान्यं सा विष्णुरूपधरन्ध्रुवम् ।
आननस्य कुरूपत्वं न वेद मुनिसत्तमः
pūrvarūpaṃ muniṃ sarve dadṛśu'statra mānavāḥ|
tadbhedaṃ bubudhuste na rājaputrādayo dvijāḥ
||38||पूर्वरूपं मुनिं सर्वे ददृशुऽस्तत्र मानवाः।
तद्भेदं बुबुधुस्ते न राजपुत्रादयो द्विजाः
tatra rudragaṇau dvau tadrakṣaṇārthaṃ samāgatau |
viprarūpadharau gūḍhau tatredaṃ jajñatuḥ param
||39||तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ ।
विप्ररूपधरौ गूढौ तत्रेदं जज्ञतुः परम्
mūḍhaṃ matvā muniṃ tau tannikaṭaṃ jagmaturgaṇau |
kurutastatprahāsaṃ vai bhāṣamāṇau parasparam
||40||मूढं मत्वा मुनिं तौ तन्निकटं जग्मतुर्गणौ ।
कुरुतस्तत्प्रहासं वै भाषमाणौ परस्परम्
paśya nārada rūpaṃ hi viṣṇoriva mahottamam |
mukhaṃ tu vānarasyeva vikaṭaṃ ca bhayaṃkaram
||41||पश्य नारद रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम् ।
मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम्
icchatyayaṃ nṛpasutā vṛthaiva smaramohitaḥ |
ityuktvā sacchalaṃ vākyamupahāsaṃ pracakratuḥ
||42||इच्छत्ययं नृपसुता वृथैव स्मरमोहितः ।
इत्युक्त्वा सच्छलं वाक्यमुपहासं प्रचक्रतुः
na śuśrāva yathārthaṃ tu tadvākyaṃ smaravihvalaḥ |
paryaikṣacchrīmatīṃ tāṃ vai tallipsurmohito muniḥ
||43||न शुश्राव यथार्थं तु तद्वाक्यं स्मरविह्वलः ।
पर्यैक्षच्छ्रीमतीं तां वै तल्लिप्सुर्मोहितो मुनिः
etasminnaṃtare bhūpakanyā cāṃtaḥpurāttu sā |
strībhissamāvṛtā tatrājagāma varavarṇinī
||44||एतस्मिन्नंतरे भूपकन्या चांतःपुरात्तु सा ।
स्त्रीभिस्समावृता तत्राजगाम वरवर्णिनी
mālāṃ hiraṇmayīṃ ramyāmādāya śubhalakṣaṇā |
tatra svayambare reje sthitā madhye rameva sā
||45||मालां हिरण्मयीं रम्यामादाय शुभलक्षणा ।
तत्र स्वयम्बरे रेजे स्थिता मध्ये रमेव सा
babhrāma sā sabhāṃ sarvāṃ mālāmādāya suvratā |
varamanveṣatī tatra svātmābhīṣṭaṃ nṛpātmajā
||46||बभ्राम सा सभां सर्वां मालामादाय सुव्रता ।
वरमन्वेषती तत्र स्वात्माभीष्टं नृपात्मजा
vānarāsyaṃ viṣṇutanuṃ muniṃ dṛṣṭvā cukopa sā |
dṛṣṭiṃ nivārya ca tataḥ prasthitā prītamānasā
||47||वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा ।
दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा
na dṛṣṭvā svavaraṃ tatra trastāsīnmanasepsitam |
aṃtassabhāsthitā kasminnarpayāmāsa na srajam
||48||न दृष्ट्वा स्ववरं तत्र त्रस्तासीन्मनसेप्सितम् ।
अंतस्सभास्थिता कस्मिन्नर्पयामास न स्रजम्
etasminnaṃtare viṣṇurājagāma nṛpākṛtiḥ |
na dṛṣṭaḥ kaiścidaparaiḥ kevalaṃ sā dadarśa hi
||49||एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम नृपाकृतिः ।
न दृष्टः कैश्चिदपरैः केवलं सा ददर्श हि
atha sā taṃ samālokya prasannavadanāmbujā |
arpayāmāsa tatkaṇṭhe tāṃ mālāṃ varavarṇinī
||50||अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा ।
अर्पयामास तत्कण्ठे तां मालां वरवर्णिनी
tāmādāya tato viṣṇū rājarūpadharaḥ prabhuḥ |
aṃtardhānamagātsadyassvasthānaṃ prayayau kila
||51||तामादाय ततो विष्णू राजरूपधरः प्रभुः ।
अंतर्धानमगात्सद्यस्स्वस्थानं प्रययौ किल
sarve rājakumārāśca nirāśāḥ śrīmatīmprati |
munistu vihvalo'tīva babhūva madanāturaḥ
||52||सर्वे राजकुमाराश्च निराशाः श्रीमतीम्प्रति ।
मुनिस्तु विह्वलोऽतीव बभूव मदनातुरः
tadā tāvūcatussadyo nāradaṃ svaravihvalam |
viprarūpadharau rudragaṇau jñānaviśāradau
||53||तदा तावूचतुस्सद्यो नारदं स्वरविह्वलम् ।
विप्ररूपधरौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ
gaṇāvūcatuḥ
he nāradamune tvaṃ hi vṛthā madanamohitaḥ |
tallipsussvamukhaṃ paśya vānarasyeva garhitam
||54||हे नारदमुने त्वं हि वृथा मदनमोहितः ।
तल्लिप्सुस्स्वमुखं पश्य वानरस्येव गर्हितम्
sūta uvāca
ityākarṇya tayorvākyaṃ nārado vismito'bhavat |
mukhaṃ dadarśa mukure śivamāyāvimohitaḥ
||55||इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् ।
मुखं ददर्श मुकुरे शिवमायाविमोहितः
svamukhaṃ vānarasyeva dṛṣṭvā cukrodha satvaram |
śāpandadau tayostatra gaṇayormohito muniḥ
||56||स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा चुक्रोध सत्वरम् ।
शापन्ददौ तयोस्तत्र गणयोर्मोहितो मुनिः
yuvāṃ mamopahāsaṃ vai cakraturbrāhmaṇasya hi |
bhavetāṃ rākṣasau vipravīryajau vai tadākṛtī
||57||युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि ।
भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ वै तदाकृती
śrutvā haragaṇāvitthaṃ svaśāpaṃ jñānisattamau |
na kiṃcidūcatustau hi munimājñāya mohitam
||58||श्रुत्वा हरगणावित्थं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ ।
न किंचिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम्
svasthānaṃ jagmaturviprā udāsīnau śivastutim |
cakraturmanyamānau vai śivecchāṃ sakalāṃ sadā
||59||स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम् ।
चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा
iti śrīśiva mahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamakhaṃḍe sṛṣṭyupākhyāne nāradamohavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||