śivatattvavarṇanam
parameśvara uvāca
anyacchṛṇu hare viṣṇo śāsanaṃ mama suvrata |
sadā sarveṣu lokeṣu mānyaḥ pūjyo bhaviṣyasi
||1||अन्यच्छृणु हरे विष्णो शासनं मम सुव्रत ।
सदा सर्वेषु लोकेषु मान्यः पूज्यो भविष्यसि
brahmaṇā nirmite loke yadā dukhaṃ prajāyate |
tadā tvaṃ sarvaduḥkhānāṃ nāśāya tatparo bhava
||2||ब्रह्मणा निर्मिते लोके यदा दुखं प्रजायते ।
तदा त्वं सर्वदुःखानां नाशाय तत्परो भव
sahāyaṃ te kariṣyāmi sarvakārye ca dussahe |
tava śatrūnhaniṣyāmi dussādhyānparamotkaṭān
||3||सहायं ते करिष्यामि सर्वकार्ये च दुस्सहे ।
तव शत्रून्हनिष्यामि दुस्साध्यान्परमोत्कटान्
vividhānavatārāṃśca gṛhītvā kīrtimuttamām |
vistāraya hare loke tāraṇāya paro bhava
||4||विविधानवतारांश्च गृहीत्वा कीर्तिमुत्तमाम् ।
विस्तारय हरे लोके तारणाय परो भव
guṇarūpo hyayaṃ rudro hyanena vapuṣā sadā |
kāryaṃ kariṣye lokānāṃ tavāśakyaṃ na saṃśayaḥ
||5||गुणरूपो ह्ययं रुद्रो ह्यनेन वपुषा सदा ।
कार्यं करिष्ये लोकानां तवाशक्यं न संशयः
rudradhyeyo bhavāṃścaiva bhavaddhyeyo harastathā |
yuvayorantarannaiva tava rudrasya kiṃcana
||6||रुद्रध्येयो भवांश्चैव भवद्ध्येयो हरस्तथा ।
युवयोरन्तरन्नैव तव रुद्रस्य किंचन
vastutaścāpi caikatvaṃ varato'pi tathaiva ca |
līlayāpi mahāviṣṇo satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
||7||वस्तुतश्चापि चैकत्वं वरतोऽपि तथैव च ।
लीलयापि महाविष्णो सत्यं सत्यं न संशयः
rudrabhakto naro yastu tava niṃdāṃ kariṣyati |
tasya puṇyaṃ ca nikhilaṃ drutaṃ bhasma bhaviṣyati
||8||रुद्रभक्तो नरो यस्तु तव निंदां करिष्यति ।
तस्य पुण्यं च निखिलं द्रुतं भस्म भविष्यति
narake patanaṃ tasya tvaddveṣātpuruṣottama |
madājñayā bhavedviṣṇo satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
||9||नरके पतनं तस्य त्वद्द्वेषात्पुरुषोत्तम ।
मदाज्ञया भवेद्विष्णो सत्यं सत्यं न संशयः
loke'sminmuktido nṝṇāṃ bhuktidaśca viśeṣataḥ |
dhyeyaḥ pūjyaśca bhaktānāṃ nigrahānugrahau kuru
||10||लोकेऽस्मिन्मुक्तिदो नॄणां भुक्तिदश्च विशेषतः ।
ध्येयः पूज्यश्च भक्तानां निग्रहानुग्रहौ कुरु
ityuktvā māṃ ca dhātāraṃ haste dhṛtvā svayaṃ harim |
kathayāmāsa duḥkheṣu sahāyo bhava sarvadā
||11||इत्युक्त्वा मां च धातारं हस्ते धृत्वा स्वयं हरिम् ।
कथयामास दुःखेषु सहायो भव सर्वदा
sarvādhyakṣaśca sarveṣu bhuktimuktipradāyakaḥ |
bhava tvaṃ sarvathā śreṣṭhassarvakāmaprasādhakaḥ
||12||सर्वाध्यक्षश्च सर्वेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।
भव त्वं सर्वथा श्रेष्ठस्सर्वकामप्रसाधकः
sarveṣāṃ prāṇarūpaśca bhava tvaṃ ca mamājñayā |
saṃkaṭe bhajanīyo hi sa rudro mattanurhare
||13||सर्वेषां प्राणरूपश्च भव त्वं च ममाज्ञया ।
संकटे भजनीयो हि स रुद्रो मत्तनुर्हरे
tvāṃ yassamāśrito nūnaṃ māmeva sa samāśritaḥ |
aṃtaraṃ yaśca jānāti niraye patati dhruvam
||14||त्वां यस्समाश्रितो नूनं मामेव स समाश्रितः ।
अंतरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम्
āyurbalaṃ śṛṇuṣvādya tridevānāṃ viśeṣataḥ |
saṃdeho'tra na karttavyo brahmaviṣṇu harātmanām
||15||आयुर्बलं शृणुष्वाद्य त्रिदेवानां विशेषतः ।
संदेहोऽत्र न कर्त्तव्यो ब्रह्मविष्णु हरात्मनाम्
caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate |
rātriśca tāvatī tasya mānametatkrameṇa ha
||16||चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।
रात्रिश्च तावती तस्य मानमेतत्क्रमेण ह
teṣāṃ triṃśaddinermāso dvādaśaistaiśca vatsaraḥ |
śatavarṣapramāṇena brahmāyuḥ parikīrtitam
||17||तेषां त्रिंशद्दिनेर्मासो द्वादशैस्तैश्च वत्सरः ।
शतवर्षप्रमाणेन ब्रह्मायुः परिकीर्तितम्
brahmaṇo varṣamātreṇa dinaṃ vaiṣṇavamucyate |
so'pi varṣaśataṃ yāvadātmamānena jīvati
||18||ब्रह्मणो वर्षमात्रेण दिनं वैष्णवमुच्यते ।
सोऽपि वर्षशतं यावदात्ममानेन जीवति
vaiṣṇavena tu varṣeṇa dinaṃ raudraṃ bhaveddhruvam |
haro varṣaśate yāte nararūpeṇa saṃsthitaḥ
||19||वैष्णवेन तु वर्षेण दिनं रौद्रं भवेद्ध्रुवम् ।
हरो वर्षशते याते नररूपेण संस्थितः
yāvaducchvasitaṃ vaktre sadāśivasamudbhavam |
paścācchaktiṃ samabhyeti yāvanniśvasitaṃ bhavet
||20||यावदुच्छ्वसितं वक्त्रे सदाशिवसमुद्भवम् ।
पश्चाच्छक्तिं समभ्येति यावन्निश्वसितं भवेत्
niḥśvāsocchvasitānāṃ ca sarveṣāmeva dehinām |
brahmaviṣṇuharāṇāṃ ca gaṃdharvoragarakṣasām
||21||निःश्वासोच्छ्वसितानां च सर्वेषामेव देहिनाम् ।
ब्रह्मविष्णुहराणां च गंधर्वोरगरक्षसाम्
ekaviṃśasahasrāṇi śataiḥ ṣaḍbhiśśatāni ca |
ahorātrāṇi coktāni pramāṇaṃ surasattamau
||22||एकविंशसहस्राणि शतैः षड्भिश्शतानि च ।
अहोरात्राणि चोक्तानि प्रमाणं सुरसत्तमौ
ṣaḍbhicchavāsaniśvāsaiḥ palamekaṃ pravartitam |
ghaṭī ṣaṣṭi palāḥ proktā sā ṣaṣṭyā ca dinaṃ niśā
||23||षड्भिच्छवासनिश्वासैः पलमेकं प्रवर्तितम् ।
घटी षष्टि पलाः प्रोक्ता सा षष्ट्या च दिनं निशा
niśvāsocchvāsitānāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate |
sadāśivasamutthānametasmātso'kṣayaḥ smṛtaḥ
||24||निश्वासोच्छ्वासितानां च परिसंख्या न विद्यते ।
सदाशिवसमुत्थानमेतस्मात्सोऽक्षयः स्मृतः
itthaṃ rūpaṃ tvayā tāvadrakṣaṇīyaṃ mamājñayā |
tāvatsṛṣṭeśca kāryaṃ vai kartavyaṃ vividhairguṇaiḥ
||25||इत्थं रूपं त्वया तावद्रक्षणीयं ममाज्ञया ।
तावत्सृष्टेश्च कार्यं वै कर्तव्यं विविधैर्गुणैः
brahmovāca
ityākarṇya vacaśśaṃbhormayā ca bhagavānhariḥ |
praṇipatya ca viśveśaṃ prāha maṃdataraṃ vaśī
||26||इत्याकर्ण्य वचश्शंभोर्मया च भगवान्हरिः ।
प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मंदतरं वशी
viṣṇuruvāca
śaṃkara śrūyatāmetatkṛpāsiṃdho jagatpate |
sarvametatkariṣyāmi bhavadājñāvaśānugaḥ
||27||शंकर श्रूयतामेतत्कृपासिंधो जगत्पते ।
सर्वमेतत्करिष्यामि भवदाज्ञावशानुगः
mama dhyeyassadā tvaṃ ca bhaviṣyasi na cānyathā |
bhavatassarvasāmarthyaṃ labdhaṃ caiva purā mayā
||28||मम ध्येयस्सदा त्वं च भविष्यसि न चान्यथा ।
भवतस्सर्वसामर्थ्यं लब्धं चैव पुरा मया
kṣaṇamātramapi svāmiṃstava dhyānaṃ paraṃ mama |
cetaso dūrato naiva nirgacchatu kadācana
||29||क्षणमात्रमपि स्वामिंस्तव ध्यानं परं मम ।
चेतसो दूरतो नैव निर्गच्छतु कदाचन
mama bhaktaśca yaḥ svāmim̐stava niṃdā kariṣyati |
tasya vai niraye vāsaṃ prayaccha niyataṃ dhruvam
||30||मम भक्तश्च यः स्वामिँस्तव निंदा करिष्यति ।
तस्य वै निरये वासं प्रयच्छ नियतं ध्रुवम्
tvadbhakto yo bhavetsvāminmama priyataro hi saḥ |
evaṃ vai yo vijānāti tasya muktirna durlabhā
||31||त्वद्भक्तो यो भवेत्स्वामिन्मम प्रियतरो हि सः ।
एवं वै यो विजानाति तस्य मुक्तिर्न दुर्लभा
mahimā ca madīyodya varddhito bhavatā dhruvam |
kadācidaguṇaścaiva jāyate kṣamyatāmiti
||32||महिमा च मदीयोद्य वर्द्धितो भवता ध्रुवम् ।
कदाचिदगुणश्चैव जायते क्षम्यतामिति
brahmovāca
tadā śaṃbhustadīyaṃ hi śrutvā vacanamuttamam |
uvāca viṣṇuṃ suprītyā kṣamyā te'guṇatā mayā
||33||तदा शंभुस्तदीयं हि श्रुत्वा वचनमुत्तमम् ।
उवाच विष्णुं सुप्रीत्या क्षम्या तेऽगुणता मया
evamuktvā hariṃ nau sa karābhyāṃ parameśvaraḥ |
pasparśa sakalāṃgeṣu kṛpayā tu kṛpānidhiḥ
||34||एवमुक्त्वा हरिं नौ स कराभ्यां परमेश्वरः ।
पस्पर्श सकलांगेषु कृपया तु कृपानिधिः
ādiśya vividhāndharmānsarvaduḥkhaharo haraḥ |
dadau varānanekāṃścāvayorhitacikīrṣayā
||35||आदिश्य विविधान्धर्मान्सर्वदुःखहरो हरः ।
ददौ वराननेकांश्चावयोर्हितचिकीर्षया
tatassa bhagavāñchaṃbhuḥ kṛpayā bhaktavatsalaḥ |
dṛṣṭayā saṃpaśyato śīghraṃ tatraivāṃtaradhīyataḥ
||36||ततस्स भगवाञ्छंभुः कृपया भक्तवत्सलः ।
दृष्टया संपश्यतो शीघ्रं तत्रैवांतरधीयतः
tadā prakṛti loke'smim̐lliṃgapūjāvidhiḥ smṛtaḥ |
liṃge pratiṣṭhitaśśaṃbhurbhuktimuktipradāyakaḥ
||37||तदा प्रकृति लोकेऽस्मिँल्लिंगपूजाविधिः स्मृतः ।
लिंगे प्रतिष्ठितश्शंभुर्भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
liṃgavedirmahādevī liṃgaṃ sākṣānmaheśvaraḥ |
layanālliṃgamityuktaṃ tatraiva nikhilaṃ jagat
||38||लिंगवेदिर्महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः ।
लयनाल्लिंगमित्युक्तं तत्रैव निखिलं जगत्
yastu laiṃgaṃ paṭhennityamākhyānaṃ liṃgasannidhau |
ṣaṇmāsācchivarūpo vai nātra kāryā vicāraṇā
||39||यस्तु लैंगं पठेन्नित्यमाख्यानं लिंगसन्निधौ ।
षण्मासाच्छिवरूपो वै नात्र कार्या विचारणा
yastu liṃgasamīpe tu kāryaṃ kiṃcitkaroti ca |
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śaknomi mahāmune
||40||यस्तु लिंगसमीपे तु कार्यं किंचित्करोति च ।
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोमि महामुने
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ prathamakhaṃḍe sṛṣṭyupākhyāne parama śivatattvavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||