harikṛtamadhukaiṭabhavadhavarṇanam
sūta uvāca
yadā vinirgatā nidrā dehāttasya jagadguroḥ |
netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ
||1||यदा विनिर्गता निद्रा देहात्तस्य जगद्गुरोः ।
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः
niḥsṛtya gagane tasthau tāmasī śaktiruttamā |
udatiṣṭhajjagannātho jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ
||2||निःसृत्य गगने तस्थौ तामसी शक्तिरुत्तमा ।
उदतिष्ठज्जगन्नाथो जृम्भमाणः पुनः पुनः
tadāpaśyat sthitaṃ tatra bhayatrastaṃ prajāpatim |
uvāca ca mahātejā meghagambhīrayā girā
||3||तदापश्यत् स्थितं तत्र भयत्रस्तं प्रजापतिम् ।
उवाच च महातेजा मेघगम्भीरया गिरा
viṣṇuruvāca
kimāgato'si bhagavaṃstapastyaktvātra padmaja |
kasmāccintāturo'si tvaṃ bhayākulitamānasaḥ
||4||किमागतोऽसि भगवंस्तपस्त्यक्त्वात्र पद्मज ।
कस्माच्चिन्तातुरोऽसि त्वं भयाकुलितमानसः
brahmovāca
tvatkarṇamalajau deva daityau ca madhukaiṭabhau |
hantuṃ māṃ samupāyātau ghorarūpau mahābalau
||5||त्वत्कर्णमलजौ देव दैत्यौ च मधुकैटभौ ।
हन्तुं मां समुपायातौ घोररूपौ महाबलौ
bhayāttayoḥ samāyātastvatsamīpaṃ jagatpate |
trāhi māṃ vāsudevādya bhayatrastaṃ vicetanam
||6||भयात्तयोः समायातस्त्वत्समीपं जगत्पते ।
त्राहि मां वासुदेवाद्य भयत्रस्तं विचेतनम्
viṣṇuruvāca
tiṣṭhādya nirbhayo jātastau haniṣyāmyahaṃ kila |
yuddhāyājagmaturmūḍhau matsamīpaṃ gatāyuṣau
||7||तिष्ठाद्य निर्भयो जातस्तौ हनिष्याम्यहं किल ।
युद्धायाजग्मतुर्मूढौ मत्समीपं गतायुषौ
sūta uvāca
evaṃ vadati deveśe dānavau tau mahābalau |
vicinvānāvajaṃ cobhau saṃprāptau madagarvitau
||8||एवं वदति देवेशे दानवौ तौ महाबलौ ।
विचिन्वानावजं चोभौ संप्राप्तौ मदगर्वितौ
nirādhārau jale tatra saṃsthitau vigatajvarau |
tāvūcaturmadonmattau brahmāṇaṃ munisattamāḥ
||9||निराधारौ जले तत्र संस्थितौ विगतज्वरौ ।
तावूचतुर्मदोन्मत्तौ ब्रह्माणं मुनिसत्तमाः
palāyitvā samāyātaḥ sannidhāvasya kiṃ tataḥ |
yuddhaṃ kuru haniṣyāvaḥ paśyato'syaiva sannidhau
||10||पलायित्वा समायातः सन्निधावस्य किं ततः ।
युद्धं कुरु हनिष्यावः पश्यतोऽस्यैव सन्निधौ
paścādenaṃ haniṣyāvaḥ sarpabhogoparisthitam |
tvamadya kuru saṃgrāmaṃ dāso'smīti ca vā vada
||11||पश्चादेनं हनिष्यावः सर्पभोगोपरिस्थितम् ।
त्वमद्य कुरु संग्रामं दासोऽस्मीति च वा वद
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ viṣṇustāvuvāca janārdanaḥ |
kurutaṃ samaraṃ kāmaṃ mayā dānavapuṅgavau
||12||तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तावुवाच जनार्दनः ।
कुरुतं समरं कामं मया दानवपुङ्गवौ
hariṣyāmi madaṃ cāhaṃ yuvayormattayoḥ kila |
āgacchataṃ mahābhāgau śraddhā cedvāṃ mahābalau
||13||हरिष्यामि मदं चाहं युवयोर्मत्तयोः किल ।
आगच्छतं महाभागौ श्रद्धा चेद्वां महाबलौ
sūta uvāca
śrutvā tadvacanaṃ cobhau krodhavyākulalocanau |
nirādhārau jalasthau ca yuddhodyuktau babhūvatuḥ
||14||श्रुत्वा तद्वचनं चोभौ क्रोधव्याकुललोचनौ ।
निराधारौ जलस्थौ च युद्धोद्युक्तौ बभूवतुः
madhuśca kupitastatra hariṇā saha saṃyugam |
kartuṃ pracalitastūrṇaṃ kaiṭabhastu tathā sthitaḥ
||15||मधुश्च कुपितस्तत्र हरिणा सह संयुगम् ।
कर्तुं प्रचलितस्तूर्णं कैटभस्तु तथा स्थितः
bāhuyuddhaṃ tayorāsīnmallayoriva mattayoḥ |
śrānte madhau kaiṭabhastu saṃgrāmamakarottadā
||16||बाहुयुद्धं तयोरासीन्मल्लयोरिव मत्तयोः ।
श्रान्ते मधौ कैटभस्तु संग्राममकरोत्तदा
punarmadhuḥ kaiṭabhaśca yuyudhāte punaḥ punaḥ |
bāhuyuddhena rāgāndhau viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||17||पुनर्मधुः कैटभश्च युयुधाते पुनः पुनः ।
बाहुयुद्धेन रागान्धौ विष्णुना प्रभविष्णुना
prekṣakastu tadā brahmā devī caivāntarikṣagā |
na mamlatustadā tau tu viṣṇustu glānimāptavān
||18||प्रेक्षकस्तु तदा ब्रह्मा देवी चैवान्तरिक्षगा ।
न मम्लतुस्तदा तौ तु विष्णुस्तु ग्लानिमाप्तवान्
pañcavarṣasahasrāṇi yadā jātāni yuddhyatā |
hariṇā cintitaṃ tatra kāraṇaṃ maraṇe tayoḥ
||19||पञ्चवर्षसहस्राणि यदा जातानि युद्ध्यता ।
हरिणा चिन्तितं तत्र कारणं मरणे तयोः
pañcavarṣasahasrāṇi mayā yuddhaṃ kṛtaṃ kila |
na śrāntau dānavau ghorau śrānto'haṃ caitadadbhutam
||20||पञ्चवर्षसहस्राणि मया युद्धं कृतं किल ।
न श्रान्तौ दानवौ घोरौ श्रान्तोऽहं चैतदद्भुतम्
kva gataṃ me balaṃ śauryaṃ kasmāccemāvanāmayau |
kimatra kāraṇaṃ cintyaṃ vicārya manasā tviha
||21||क्व गतं मे बलं शौर्यं कस्माच्चेमावनामयौ ।
किमत्र कारणं चिन्त्यं विचार्य मनसा त्विह
iti cintāparaṃ dṛṣṭvā hariṃ harṣaparāvubhau |
ūcatustau madonmattau meghamambhīraniḥsvanau
||22||इति चिन्तापरं दृष्ट्वा हरिं हर्षपरावुभौ ।
ऊचतुस्तौ मदोन्मत्तौ मेघमम्भीरनिःस्वनौ
tava nocedbalaṃ viṣṇo yadi śrānto'si yuddhataḥ |
brūhi dāso'smi vāṃ nūnaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim
||23||तव नोचेद्बलं विष्णो यदि श्रान्तोऽसि युद्धतः ।
ब्रूहि दासोऽस्मि वां नूनं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
na cedyuddhaṃ kuruṣvādya samartho'si mahāmate |
hatvā tvāṃ nihaniṣyāvaḥ puruṣaṃ ca caturmukham
||24||न चेद्युद्धं कुरुष्वाद्य समर्थोऽसि महामते ।
हत्वा त्वां निहनिष्यावः पुरुषं च चतुर्मुखम्
sūta uvāca
śrutvā tadbhāṣitaṃ viṣṇustayostasminmahodadhau |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ sāmapūrvaṃ mahāmanāḥ
||25||श्रुत्वा तद्भाषितं विष्णुस्तयोस्तस्मिन्महोदधौ ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं सामपूर्वं महामनाः
hariruvāca
śrānte bhīte tyaktaśastre patite bālake tathā |
praharanti na vīrāste dharma eṣa sanātanaḥ
||26||श्रान्ते भीते त्यक्तशस्त्रे पतिते बालके तथा ।
प्रहरन्ति न वीरास्ते धर्म एष सनातनः
pañcavarṣasahasrāṇi kṛtaṃ yuddhaṃ mayā tviha |
eko'haṃ bhrātarau vāṃ ca balinau sadṛśau tathā
||27||पञ्चवर्षसहस्राणि कृतं युद्धं मया त्विह ।
एकोऽहं भ्रातरौ वां च बलिनौ सदृशौ तथा
kṛtaṃ viśramaṇaṃ madhye yuvābhyāṃ ca punaḥ punaḥ |
tathā viśramaṇaṃ kṛtvā yudhye'haṃ nātra saṃśayaḥ
||28||कृतं विश्रमणं मध्ये युवाभ्यां च पुनः पुनः ।
तथा विश्रमणं कृत्वा युध्येऽहं नात्र संशयः
tiṣṭhataṃ hi yuvāṃ tāvadbalavantau madotkaṭau |
viśramyāhaṃ kariṣyāmi yuddhaṃ vā nyāyamārgataḥ
||29||तिष्ठतं हि युवां तावद्बलवन्तौ मदोत्कटौ ।
विश्रम्याहं करिष्यामि युद्धं वा न्यायमार्गतः
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya viśrabdhau dānavottamau |
saṃsthitau dūratastatra saṃgrāme kṛtaniścayau
||30||इति श्रुत्वा वचस्तस्य विश्रब्धौ दानवोत्तमौ ।
संस्थितौ दूरतस्तत्र संग्रामे कृतनिश्चयौ
atidūre ca tau dṛṣṭvā vāsudevaścaturbhujaḥ |
dadhyau ca manasā tatra kāraṇaṃ maraṇe tayoḥ
||31||अतिदूरे च तौ दृष्ट्वा वासुदेवश्चतुर्भुजः ।
दध्यौ च मनसा तत्र कारणं मरणे तयोः
cintanājjñānamutpannaṃ devīdattavarāvubhau |
kāmaṃ vāñchitamaraṇau na mamlaturatastvimau
||32||चिन्तनाज्ज्ञानमुत्पन्नं देवीदत्तवरावुभौ ।
कामं वाञ्छितमरणौ न मम्लतुरतस्त्विमौ
vṛthā mayā kṛtaṃ yuddhaṃ śramo'yaṃ me vṛthā gataḥ |
karomi ca kathaṃ yuddhamevaṃ jñātvā viniścayam
||33||वृथा मया कृतं युद्धं श्रमोऽयं मे वृथा गतः ।
करोमि च कथं युद्धमेवं ज्ञात्वा विनिश्चयम्
akṛte ca tathā yuddhe kathametau gamiṣyataḥ |
vināśaṃ duḥkhadau nityaṃ dānavau varadarpitau
||34||अकृते च तथा युद्धे कथमेतौ गमिष्यतः ।
विनाशं दुःखदौ नित्यं दानवौ वरदर्पितौ
bhagavatyā varo dattastayā so'pi ca durghaṭaḥ |
maraṇaṃ cecchayā kāmaṃ duḥkhito'pi na vāñchati
||35||भगवत्या वरो दत्तस्तया सोऽपि च दुर्घटः ।
मरणं चेच्छया कामं दुःखितोऽपि न वाञ्छति
rogagrasto'pi dīno'pi na mumūrṣati kaścana |
kathaṃ cemau madonmattau martukāmau bhaviṣyataḥ
||36||रोगग्रस्तोऽपि दीनोऽपि न मुमूर्षति कश्चन ।
कथं चेमौ मदोन्मत्तौ मर्तुकामौ भविष्यतः
nanvadya śaraṇaṃ yāmi vidyāṃ śaktiṃ sukāmadām |
vinā tayā na sidhyanti kāmāḥ samyakprasannayā
||37||नन्वद्य शरणं यामि विद्यां शक्तिं सुकामदाम् ।
विना तया न सिध्यन्ति कामाः सम्यक्प्रसन्नया
evaṃ sañcintyamānastu gagane saṃsthitāṃ śivām |
apaśyadbhagavānviṣṇuryoganidrāṃ manoharām
||38||एवं सञ्चिन्त्यमानस्तु गगने संस्थितां शिवाम् ।
अपश्यद्भगवान्विष्णुर्योगनिद्रां मनोहराम्
kṛtājjalirameyātmā tāṃ ca tuṣṭāva yogavit |
vināśārthaṃ tayostatra varadāṃ bhuvaneśvarīm
||39||कृताज्जलिरमेयात्मा तां च तुष्टाव योगवित् ।
विनाशार्थं तयोस्तत्र वरदां भुवनेश्वरीम्
viṣṇuruvāca
namo devi mahāmāye sṛṣṭisaṃhārakāriṇi |
anādinidhane caṇḍi bhuktimuktiprade śive
||40||नमो देवि महामाये सृष्टिसंहारकारिणि ।
अनादिनिधने चण्डि भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे
na te rūpaṃ vijānāmi saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā |
caritrāṇi kuto devi saṃkhyātītāni yāni te
||41||न ते रूपं विजानामि सगुणं निर्गुणं तथा ।
चरित्राणि कुतो देवि संख्यातीतानि यानि ते
anubhūto mayā te'dya prabhāvaścātidurghaṭaḥ |
yadahaṃ nidrayā līnaḥ sañjāto'smi vicetanaḥ
||42||अनुभूतो मया तेऽद्य प्रभावश्चातिदुर्घटः ।
यदहं निद्रया लीनः सञ्जातोऽस्मि विचेतनः
brahmaṇā cātiyatnena bodhito'pi punaḥ punaḥ |
na prabuddhaḥ sarvathāhaṃ saṅkocitaṣaḍindriyaḥ
||43||ब्रह्मणा चातियत्नेन बोधितोऽपि पुनः पुनः ।
न प्रबुद्धः सर्वथाहं सङ्कोचितषडिन्द्रियः
acetanatvaṃ samprāptaḥ prabhāvāttava cāmbike |
tvayā muktaḥ prabuddho'haṃ yuddhaṃ ca bahudhā kṛtam
||44||अचेतनत्वं सम्प्राप्तः प्रभावात्तव चाम्बिके ।
त्वया मुक्तः प्रबुद्धोऽहं युद्धं च बहुधा कृतम्
śrānto'haṃ na ca tau śrāntau tvayā dattavarau varau |
brahmāṇaṃ hantumāyātau dānavau madagarvitau
||45||श्रान्तोऽहं न च तौ श्रान्तौ त्वया दत्तवरौ वरौ ।
ब्रह्माणं हन्तुमायातौ दानवौ मदगर्वितौ
āhūtau ca mayā kāmaṃ dvandvayuddhāya mānade |
kṛtaṃ yuddhaṃ mahāghoraṃ mayā tābhyāṃ mahārṇave
||46||आहूतौ च मया कामं द्वन्द्वयुद्धाय मानदे ।
कृतं युद्धं महाघोरं मया ताभ्यां महार्णवे
maraṇe varadānaṃ te tato jñātaṃ mahādbhutam |
jñātvāhaṃ śaraṇaṃ prāptastvāmadya śaraṇapradām
||47||मरणे वरदानं ते ततो ज्ञातं महाद्भुतम् ।
ज्ञात्वाहं शरणं प्राप्तस्त्वामद्य शरणप्रदाम्
sāhāyyaṃ kuru me mātaḥ khinno'haṃ yuddhakarmaṇā |
dṛptau tau varadānena tava devārtināśane
||48||साहाय्यं कुरु मे मातः खिन्नोऽहं युद्धकर्मणा ।
दृप्तौ तौ वरदानेन तव देवार्तिनाशने
hantuṃ māmudyatau pāpau kiṃ karomi kva yāmi ca |
ityuktā sā tadā devī smitapūrvamuvāca ha
||49||हन्तुं मामुद्यतौ पापौ किं करोमि क्व यामि च ।
इत्युक्ता सा तदा देवी स्मितपूर्वमुवाच ह
praṇamantaṃ jagannāthaṃ vāsudevaṃ sanātanam |
devadeva hare viṣṇo kuru yuddhaṃ punaḥ svayam
||50||प्रणमन्तं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम् ।
देवदेव हरे विष्णो कुरु युद्धं पुनः स्वयम्
vañcayitvā tvimau śūrau hantavyau ca vimohitau |
mohayiṣyāmyahaṃ nūnaṃ dānavau vakrayā dṛśā
||51||वञ्चयित्वा त्विमौ शूरौ हन्तव्यौ च विमोहितौ ।
मोहयिष्याम्यहं नूनं दानवौ वक्रया दृशा
jahi nārāyaṇāśu tvaṃ mama māyāvimohitau |
sūta uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ viṣṇustasyāḥ prītirasānvitam
||52||जहि नारायणाशु त्वं मम मायाविमोहितौ ।
सूत उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तस्याः प्रीतिरसान्वितम्
saṃgrāmasthalamāsādya tasthau tatra mahārṇave |
tadāyātau ca tau vīrau yuddhakāmau mahābalau
||53||संग्रामस्थलमासाद्य तस्थौ तत्र महार्णवे ।
तदायातौ च तौ वीरौ युद्धकामौ महाबलौ
vīkṣya viṣṇuṃ sthitaṃ tatra harṣayuktau babhūvatuḥ |
tiṣṭha tiṣṭha mahākāma kuru yuddhaṃ caturbhuja
||54||वीक्ष्य विष्णुं स्थितं तत्र हर्षयुक्तौ बभूवतुः ।
तिष्ठ तिष्ठ महाकाम कुरु युद्धं चतुर्भुज
daivādhīnau viditvādya nūnaṃ jayaparājayau |
sabalo jayamāpnoti daivājjayati durbalaḥ
||55||दैवाधीनौ विदित्वाद्य नूनं जयपराजयौ ।
सबलो जयमाप्नोति दैवाज्जयति दुर्बलः
sarvathaiva na kartavyau harṣaśokau mahātmanā |
purā vai bahavo daityā jitā dānavavairiṇā
||56||सर्वथैव न कर्तव्यौ हर्षशोकौ महात्मना ।
पुरा वै बहवो दैत्या जिता दानववैरिणा
adhunā cāvayoḥ sārdhaṃ yudhyamānaḥ parājitaḥ |
sūta uvāca |
ityuktvā tau mahābāhū yuddhāya samupasthitau
||57||अधुना चावयोः सार्धं युध्यमानः पराजितः ।
सूत उवाच ।
इत्युक्त्वा तौ महाबाहू युद्धाय समुपस्थितौ
vīkṣya viṣṇurjaghānāśu muṣṭinādbhutakarmaṇā |
tāvapyatibalonmattau jadhnaturmuṣṭinā harim
||58||वीक्ष्य विष्णुर्जघानाशु मुष्टिनाद्भुतकर्मणा ।
तावप्यतिबलोन्मत्तौ जध्नतुर्मुष्टिना हरिम्
evaṃ parasparaṃ jātaṃ yuddhaṃ paramadāruṇam |
yudhyamānau mahāvīryau dṛṣṭvā nārāyaṇastadā
||59||एवं परस्परं जातं युद्धं परमदारुणम् ।
युध्यमानौ महावीर्यौ दृष्ट्वा नारायणस्तदा
apaśyatsammukhaṃ devyāḥ kṛtvā dīnāṃ dṛśaṃ hariḥ |
sūta uvāca |
taṃ vīkṣya tādṛśaṃ viṣṇuṃ karuṇārasasaṃyutam
||60||अपश्यत्सम्मुखं देव्याः कृत्वा दीनां दृशं हरिः ।
सूत उवाच ।
तं वीक्ष्य तादृशं विष्णुं करुणारससंयुतम्
jahāsātīva tāmrākṣī vīkṣamāṇā tadāsurau |
tau jaghāna kaṭākṣaiśca kāmabāṇairivāparaiḥ
||61||जहासातीव ताम्राक्षी वीक्षमाणा तदासुरौ ।
तौ जघान कटाक्षैश्च कामबाणैरिवापरैः
mandasmitayutaiḥ kāmaṃ premabhāvayutairanu |
dṛṣṭvā mumuhatuḥ pāpau devyā vakravilokanam
||62||मन्दस्मितयुतैः कामं प्रेमभावयुतैरनु ।
दृष्ट्वा मुमुहतुः पापौ देव्या वक्रविलोकनम्
viśeṣamiti manvānau kāmabāṇātipīḍitau |
vīkṣamāṇau sthitau tatra tāṃ devīṃ viśadaprabhām
||63||विशेषमिति मन्वानौ कामबाणातिपीडितौ ।
वीक्षमाणौ स्थितौ तत्र तां देवीं विशदप्रभाम्
hariṇāpi ca taddṛṣṭaṃ devyāstatra cikīrṣitam |
mohitau tau parijñāya bhagavānkāryavittamaḥ
||64||हरिणापि च तद्दृष्टं देव्यास्तत्र चिकीर्षितम् ।
मोहितौ तौ परिज्ञाय भगवान्कार्यवित्तमः
uvāca tau hasan ślakṣṇaṃ meghagambhīrayā girā |
varaṃ varayatāṃ vīrau yuvayoryo'bhivācchitaḥ
||65||उवाच तौ हसन् श्लक्ष्णं मेघगम्भीरया गिरा ।
वरं वरयतां वीरौ युवयोर्योऽभिवाच्छितः
dadāmi paramaprīto yuddhena yuvayoḥ kila |
dānavā bahavo dṛṣṭā yudhyamānā mayā purā
||66||ददामि परमप्रीतो युद्धेन युवयोः किल ।
दानवा बहवो दृष्टा युध्यमाना मया पुरा
yuvayoḥ sadṛśaḥ ko'pi na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ |
tasmāttuṣṭo'smi kāmaṃ vai nistulena balena ca
||67||युवयोः सदृशः कोऽपि न दृष्टो न च वै श्रुतः ।
तस्मात्तुष्टोऽस्मि कामं वै निस्तुलेन बलेन च
bhrātrośca vāñchitaṃ kāmaṃ prayacchāmi mahābalau |
sūta uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ sābhimānau smarāturau
||68||भ्रात्रोश्च वाञ्छितं कामं प्रयच्छामि महाबलौ ।
सूत उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोः साभिमानौ स्मरातुरौ
vīkṣamāṇau mahāmāyāṃ jagadānandakāriṇīm |
tamūcatuśca kāmārtau viṣṇuṃ kamalalocanau
||69||वीक्षमाणौ महामायां जगदानन्दकारिणीम् ।
तमूचतुश्च कामार्तौ विष्णुं कमललोचनौ
hare na yācakāvāvāṃ tvaṃ kiṃ dātumihecchasi |
dadāva tulyaṃ deveśa dātārau nau na yācakau
||70||हरे न याचकावावां त्वं किं दातुमिहेच्छसि ।
ददाव तुल्यं देवेश दातारौ नौ न याचकौ
prārthaya tvaṃ hṛṣīkeśa mano'bhilaṣitaṃ varam |
tuṣṭau svastava yuddhena vāsudevādbhutena ca
||71||प्रार्थय त्वं हृषीकेश मनोऽभिलषितं वरम् ।
तुष्टौ स्वस्तव युद्धेन वासुदेवाद्भुतेन च
tayostadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca janārdanaḥ |
bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi
||72||तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्दनः ।
भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ viṣṇordānavau cātivismitau |
vañcitāviti manvānau tasthatuḥ śokasaṃyutau
||73||तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दानवौ चातिविस्मितौ ।
वञ्चिताविति मन्वानौ तस्थतुः शोकसंयुतौ
vicārya manasā tau tu dānavau viṣṇumūcatuḥ |
prekṣya sarvaṃ jalamayaṃ bhūmiṃ sthalavivarjitām
||74||विचार्य मनसा तौ तु दानवौ विष्णुमूचतुः ।
प्रेक्ष्य सर्वं जलमयं भूमिं स्थलविवर्जिताम्
hare yo'yaṃ varo dattastvayā pūrvaṃ janārdana |
satyavāgasi deveśa dehi taṃ vāñchitaṃ varam
||75||हरे योऽयं वरो दत्तस्त्वया पूर्वं जनार्दन ।
सत्यवागसि देवेश देहि तं वाञ्छितं वरम्
nirjale vipule deśe hanasva madhusūdana |
vadhyāvāvāṃ tu bhavataḥ satyavāgbhava mādhava
||76||निर्जले विपुले देशे हनस्व मधुसूदन ।
वध्यावावां तु भवतः सत्यवाग्भव माधव
smṛtvā cakraṃ tadā viṣṇustāvuvāca hasanhariḥ |
hanmyadya vāṃ mahābhāgau nirjale vipule sthale
||77||स्मृत्वा चक्रं तदा विष्णुस्तावुवाच हसन्हरिः ।
हन्म्यद्य वां महाभागौ निर्जले विपुले स्थले
ityuktyā devadeveśa ūrū kṛtvātivistarau |
darśayāmāsa tau tatra nirjalaṃ ca jalopari
||78||इत्युक्त्या देवदेवेश ऊरू कृत्वातिविस्तरौ ।
दर्शयामास तौ तत्र निर्जलं च जलोपरि
nāstyatra dānavau vāri śirasī muñcatāmiha |
satyavāgahamadyaiva bhaviṣyāmi ca vāṃ tathā
||79||नास्त्यत्र दानवौ वारि शिरसी मुञ्चतामिह ।
सत्यवागहमद्यैव भविष्यामि च वां तथा
tadākarṇya vacastathyaṃ vicintya manasā ca tau |
vardhayāmāsaturdehaṃ yojanānāṃ sahasrakam
||80||तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं विचिन्त्य मनसा च तौ ।
वर्धयामासतुर्देहं योजनानां सहस्रकम्
bhagavāndviguṇaṃ cakre jaghanaṃ vismitau tadā |
śīrṣe sandadhatāṃ tatra jaghane paramādbhute
||81||भगवान्द्विगुणं चक्रे जघनं विस्मितौ तदा ।
शीर्षे सन्दधतां तत्र जघने परमाद्भुते
rathāṃgena tadā chinne viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
jaghanopari vegena prakṛṣṭe śirasī tayoḥ
||82||रथांगेन तदा छिन्ने विष्णुना प्रभविष्णुना ।
जघनोपरि वेगेन प्रकृष्टे शिरसी तयोः
gataprāṇau tadā jātau dānavau madhukaiṭabhau |
sāgaraḥ sakalo vyāptastadā vai medasā tayoḥ
||83||गतप्राणौ तदा जातौ दानवौ मधुकैटभौ ।
सागरः सकलो व्याप्तस्तदा वै मेदसा तयोः
medinīti tato jātaṃ nāma pṛthvyāḥ samantataḥ |
abhakṣyā mṛttikā tena kāraṇena munīśvarāḥ
||84||मेदिनीति ततो जातं नाम पृथ्व्याः समन्ततः ।
अभक्ष्या मृत्तिका तेन कारणेन मुनीश्वराः
iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo'smi suniścitam |
mahāvidyā mahāmāyā sevanīyā sadā budhaiḥ
||85||इति वः कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽस्मि सुनिश्चितम् ।
महाविद्या महामाया सेवनीया सदा बुधैः
ārādhyā paramā śaktiḥ sarvairapi surāsuraiḥ |
nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ bhuvanatraye
||86||आराध्या परमा शक्तिः सर्वैरपि सुरासुरैः ।
नातः परतरं किञ्चिदधिकं भुवनत्रये
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ vedaśāstrārthanirṇayaḥ |
pūjanīyā parā śaktirnirguṇā saguṇāthavā
||87||सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदशास्त्रार्थनिर्णयः ।
पूजनीया परा शक्तिर्निर्गुणा सगुणाथवा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe harikṛtamadhukaiṭabhavadhavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||