sthānamāhātmyaprastāvavarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
athāruṇācalamāhātmyottarārdham ||
vyāsa uvāca ||
vasaṃto naimiṣāraṇye munayaḥ sūtamabruvan ||
munaya ūcuḥ ||
sthānānāmuttamaṃ śaivaṃ yatsthalaṃ tadvadasva naḥ
||1||अथारुणाचलमाहात्म्योत्तरार्धम् ॥
व्यास उवाच ॥
वसंतो नैमिषारण्ये मुनयः सूतमब्रुवन् ॥
मुनय ऊचुः ॥
स्थानानामुत्तमं शैवं यत्स्थलं तद्वदस्व नः
sūta uvāca
yūyaṃ śṛṇuta yatpūrvaṃ naṃdīśvaramukhācchrutam ||
mārkaṇḍeyena tadvakṣye munayaḥ śṛṇutādarāt
||2||यूयं शृणुत यत्पूर्वं नंदीश्वरमुखाच्छ्रुतम् ॥
मार्कण्डेयेन तद्वक्ष्ये मुनयः शृणुतादरात्
mārkaṃḍeya uvāca
naṃdīśvara tvayā prokto mahimā mādhyameśvaraḥ ||
mayāpyavadhṛtaḥ sarvo bhaktiśraddhārdracetasā
||3||नंदीश्वर त्वया प्रोक्तो महिमा माध्यमेश्वरः ॥
मयाप्यवधृतः सर्वो भक्तिश्रद्धार्द्रचेतसा
tathāpi vada me bhūyo devadeva dayānidhe ||
ahaṃ yatparipṛcchāmi bhavaṃtaṃ vihitādaraḥ
||4||तथापि वद मे भूयो देवदेव दयानिधे ॥
अहं यत्परिपृच्छामि भवंतं विहितादरः
tvayāpyaviditaṃ kiṃcinnāstyatra bhuvanatraye ||
sarvāgamapurāṇeṣu bāhyeṣvābhyaṃtareṣu ca
||5||त्वयाप्यविदितं किंचिन्नास्त्यत्र भुवनत्रये ॥
सर्वागमपुराणेषु बाह्येष्वाभ्यंतरेषु च
svargāpavargayoḥ puṃsāṃ bhūmireva viśiṣyate ||
sarvakarmāṇi nirmātuṃ tattatphalaparāyaṇaiḥ
||6||स्वर्गापवर्गयोः पुंसां भूमिरेव विशिष्यते ॥
सर्वकर्माणि निर्मातुं तत्तत्फलपरायणैः
phalaṃ ca trividhaṃ puṃsāṃ tvayaiva kathitaṃ purā ||
bhūmau sukhaṃ svargabhogaḥ kaivalyamiti bhedataḥ
||7||फलं च त्रिविधं पुंसां त्वयैव कथितं पुरा ॥
भूमौ सुखं स्वर्गभोगः कैवल्यमिति भेदतः
puṇyakṣayeṇa kṣīyeta prāyaḥ prāthamikaṃ dvayam ||
kṣīyate na tṛtīyaṃ tu karmaṇāmeva nāśrayāt
||8||पुण्यक्षयेण क्षीयेत प्रायः प्राथमिकं द्वयम् ॥
क्षीयते न तृतीयं तु कर्मणामेव नाश्रयात्
tatsiddhistu tvayā proktā viśuddhajñānagocarā ||
sarveṣāṃ durlabhaṃ śuddhajñānaṃ dehabhṛtāṃ punaḥ
||9||तत्सिद्धिस्तु त्वया प्रोक्ता विशुद्धज्ञानगोचरा ॥
सर्वेषां दुर्लभं शुद्धज्ञानं देहभृतां पुनः
tajjñānaṃ kutra vā kṣetre śāstrādipaṭhanaṃ vinā ||
śivapūjanamātreṇa siddhyetsarvaśarīriṇām
||10||तज्ज्ञानं कुत्र वा क्षेत्रे शास्त्रादिपठनं विना ॥
शिवपूजनमात्रेण सिद्ध्येत्सर्वशरीरिणाम्
jñānayogakriyācaryāsvaśeṣāṇāṃ śarīriṇām ||
api śaivāgamoktāsu na buddhiḥ saṃpravarttate
||11||ज्ञानयोगक्रियाचर्यास्वशेषाणां शरीरिणाम् ॥
अपि शैवागमोक्तासु न बुद्धिः संप्रवर्त्तते
yasya sthānasya māhātmyādalpairapi śarīriṇaḥ ||
lapsyate niyamaiḥ śuddhajñānaṃ tanmama kathyatām
||12||यस्य स्थानस्य माहात्म्यादल्पैरपि शरीरिणः ॥
लप्स्यते नियमैः शुद्धज्ञानं तन्मम कथ्यताम्
bhasmarudrākṣavahanādīśvarasmaraṇātsakṛt ||
yatra mugdhairapi śreyo labhyaṃ tatsthānamucyatām
||13||भस्मरुद्राक्षवहनादीश्वरस्मरणात्सकृत् ॥
यत्र मुग्धैरपि श्रेयो लभ्यं तत्स्थानमुच्यताम्
abuddhipūrvakeṇāpi yatra vāsena dehinām ||
avighnaṃ setsyate śreyaḥ sthānaṃ tanme'nugṛhyatām
||14||अबुद्धिपूर्वकेणापि यत्र वासेन देहिनाम् ॥
अविघ्नं सेत्स्यते श्रेयः स्थानं तन्मेऽनुगृह्यताम्
jātānāṃ varṇasāṃkaryye tairaścī yonimīyuṣām ||
sthāvarāṇāmapi śreyo yatra tatkṣetramucyatām
||15||जातानां वर्णसांकर्य्ये तैरश्ची योनिमीयुषाम् ॥
स्थावराणामपि श्रेयो यत्र तत्क्षेत्रमुच्यताम्
itīrayitvā sa mṛkaṃḍunaṃdanaḥ samaṃ munīṃdrairaparairmahātmabhiḥ ||
papāta tasyāṃghrisaroruhadvaye śilādasūnorakhilāgamābdheḥ
||16||इतीरयित्वा स मृकंडुनंदनः समं मुनींद्रैरपरैर्महात्मभिः ॥
पपात तस्यांघ्रिसरोरुहद्वये शिलादसूनोरखिलागमाब्धेः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe sthānamāhātmyaprastāvavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||