मंदिरवर्णनम्
ब्रह्मोवाच
देवदेव तवैश्वर्यं केन शक्येत वेदितुम् ॥
विना भायैक्यसुलभं भवदीयमनुग्रहम्
॥१॥अकर्तृकाणि वाक्यानि ऐश्वर्यं ते निरत्ययम् ॥
न स्तोतुं शक्यते किं तु नमस्कुर्वंति दूरतः
॥२॥को विष्णुः कोऽहमेते वा दिक्पाला वासवादयः ॥
त्वमेव देव कर्त्तासि जगत्सृजनरक्षयोः
॥३॥पतिस्त्वं पार्वतीनाथ पशवो वयमप्यमी ॥
बद्धं पाशेन मोक्तुं वा त्वमेवास्मान्प्रगल्भसे
॥४॥षड्विंशत्तत्त्वरूपस्त्वमभितश्चाभिवर्त्तसे ॥
कोविदः को विनिर्णेतुं तव याथात्म्यमीश्वरः
॥५॥किरातः किल देवस्त्वं सारमेयैः किलागमैः ॥
षड्वर्गहिंस्रान्संहर्तुं करोष्याखेटकौतुकम्
॥६॥देव दक्षाध्वरे पूर्वं वरिभद्रस्त्वदाज्ञया ॥
कांकां शिक्षामकार्षीन्न इति कापि विडम्बना
॥७॥तव कालाग्निरूपस्य सर्वब्रह्मांडदाहिनः ॥
पोषणात्पुष्पचापस्य प्रायो जिह्वेति शेमुषी
॥८॥कृतापराधः शूलेन त्वया दीर्णो जलंधरः ॥
अन्तकोंधकदैत्यश्च प्रतिवीरश्च कोऽस्ति ते
॥९॥अधारयिष्यत्कण्ठेन कालकूटं न चेद्भवान् ॥
कथं च धारयिष्यामो वयं सर्वेऽपि जीवितम्
॥१०॥देवदारुवने पूर्वं मुनीन्केवलकर्मठान् ॥
प्रक्षोभ्य धूर्तवेषस्त्वं दययान्वग्रहीस्तथा
॥११॥अंघ्रिणाक्रांतवान्नो चेदत्युग्रां त्वमपस्मृतिम् ॥
तयाक्रांतमिदं कृत्स्नमंधकारायते जगत्
॥१२॥अर्धनारीश्वरं रूपं त्वया चेन्न प्रकाशितम् ॥
प्रभवामि कथं स्रष्टुं जगदेतच्चराचरम्
॥१३॥भवता स्तंभितः शम्भो संरंभाज्जंभजिद्भुजः ॥
कियंतं हंत कालं ते जयस्तंभ इव स्थितः
॥१४॥भिक्षोः कपालमापूर्य रुधिरेणात्मनो हरिः ॥
शूलेनोत्क्षिप्य मुमुहे ह्येतत्त्वमवधारय
॥१५॥न चेदशिक्षयः सर्वशस्त्रास्त्राण्यनुकंपया ॥
निर्वापयेत्कथं वैरं क्रुद्धोपि जमदग्निभूः
॥१६॥नृहरिं शरभाकारः समहार्षीन्न चेद्भवान् ॥
स एव संहरेद्विश्वं हिरण्यकशिपोरपि
॥१७॥त्वमाचकृक्षः कल्पाब्धौ कैवर्त्तो मत्स्यकच्छपौ ॥
हरिं बद्ध्वाहिराट्सूत्रैर्नृसिंहमथ सूकरम्
॥१८॥एकोने पद्मसाहस्रे स्वनेत्रेण कृतार्चनम् ॥
शूलिन्सुदर्शनं दत्त्वा दैत्यद्विषमतूतुपः
॥१९॥नंदिकेश्वर उवाच
स्तुत्यैवमस्य विष्णोश्च प्रार्थनेन प्रसेदिवान् ॥
धूर्जटिः सृष्टिकर्तृत्वं पुनरस्याभ्यमन्यत
॥२०॥समँज्यासु द्विजानां च पूजनं चानुशिष्टवान् ॥
उभावप्यब्रवीदेतौ वात्सल्याच्चद्रशेखरः
॥२१॥श्रीशिव उवाच
वत्सौ युवां न ज्ञात्वैवं भूयो भवतमुद्धतौ ॥
गुरुं स्मरतो मामेव जाग्रतं सृष्टिरक्षयोः
॥२२॥इह प्रदेशे युवयोर्यन्मयानुग्रहः कृतः ॥
पुण्यक्षेत्रमिदं पुंसां ततो मोक्षाय कल्पताम्
॥२३॥योजनत्रयमात्रेऽस्मिन्क्षेत्रे निवसतां नृणाम् ॥
दीक्षादिकं विनाप्यस्तु मत्सायुज्यं ममाज्ञया
॥२४॥यद्वा तिरश्चामप्यत्र स्थावराणां च देहिनाम् ॥
अबुद्धिपूर्विका बुद्धिरपवर्गस्य जायताम्
॥२५॥नृणां च दर्शनाद्दूरे कैवल्यं स्मरणेन वा ॥
अस्तु वेदांतविज्ञानं न साध्यं निष्प्रयासतः
॥२६॥शुभाय तैजसी मूर्तिः स्थावरा मम शाश्वती ॥
अरुणाद्रिरिति ख्याता नित्यमेवात्र वर्त्तताम्
॥२७॥युगात्ययेपि नैनं तु मज्जयेयुर्महाब्धयः ॥
न चालयेयुर्मरुतो न दहेयुश्च वह्नयः
॥२८॥ज्योतिर्मयमिदं लिंगं ज्योतिःष्वपि न जातुचित् ॥
क्रमंता निर्गमागत्या खेचराणि समंततः
॥२९॥यस्यानुग्रहमिच्छामि जंतो्तस्यात्र संभवः ॥
देहांते कल्पतां मुक्त्यै विनौपनिषदीर्गिरः
॥३०॥एष दूरात्प्रणामेन निकर्षाच्च प्रदक्षिणात् ॥
अपि पापात्मनां पुंसामस्तु निश्रेयसप्रदः
॥३१॥अत्रैव नियतं वासाः संभवंति महात्मनाम् ॥
तस्मात्स्थलमिदं हित्वा न गंतव्यं कदाचन
॥३२॥शोणाचलमनादृत्य क्वचित्स्थित्वापि मुक्तये ॥
तस्माद्युवां विधिहरी वसतं चात्र नित्यशः
॥३३॥नंदिकेश्वर उवाच
इत्युक्तवंतं कामारिं प्रणम्य विधिमाधवौ ॥
तौ व्यज्ञापयतां देवं दूरीभवदहंक्रियौ
॥३४॥विधिमाधवावूचतुः
एवमेतज्जगदाधार जगदाधारतां गतः ॥
आस्तां गिरिरसौ किं तु तेजो ह्यस्य सुदुस्सहम्
॥३५॥अतोयमुत्तमो रुद्र तेजः सामान्यशैलवत् ॥
तिष्ठत्वभेद्यमहिमा निश्रेयसमहाखनिः
॥३६॥विवृणोति निजं ज्योतिर्विश्वस्यास्य समृद्धये ॥
प्रत्यब्दं कार्त्तिके मासि कृत्तिकासु दिनात्यये
॥३७॥शर्मदोपि नृणां देव शोणाद्रिस्तव शासनात् ॥
महत्त्वादर्चितुं शक्यो न स्याद्भक्तस्य कस्यचित्
॥३८॥एतस्योपत्यकायां तदद्यारभ्यास्मदर्थनात् ॥
देवेन सन्निधातव्यमवन्यां लिंगरूपिणा
॥३९॥तच्चारुणगिरीशानमावामाराधयावहे ॥
अभिषेकानुलेपाद्यैरुपचारैर्यथाविधि
॥४०॥संत्यत्र केशराश्चूता नागपुंनागकेसराः ॥
आरग्वधाः कुरबका मालूराः पाटला अपि
॥४१॥अत्रैव सन्निधातव्यं देवदेव दयानिधे ॥
यतस्त्वद्भक्तिदार्ढ्यं नौ भवतात्त्वदुपासनात्
॥४२॥नान्यथा चित्तशुद्धिर्न्नौ देवेऽप्येवं प्रसेदुषि ॥
अनाद्यविद्यावृतये यो भविष्यति नित्यशः
॥४३॥शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स एष भृशमुन्नतः ॥
स एवालं निवासाय देवस्य हृदयंगमः
॥४४॥सांगवेदा धर्मशास्त्रं पुराणानि शिवागमाः ॥
कृत्वा च सकलाः प्रोक्ता भवतैव भवावयोः
॥४५॥निश्रेयसाय भक्तानां त्वयैव गुरुरूपिणा ॥
अष्टाविंशतिराख्याता आगमाः शैवसंज्ञिताः
॥४६॥तेषु कस्य प्रकारेण कुर्वाणौ त्वदुपासनाम् ॥
कदाप्यज्ञानजामार्तिं नाधिगच्छाव शंकर
॥४७॥नंदिकेश्वर उवाच
इति तौ धातृगोविंदौ पादपद्मावलंबिनौ ॥
जगाद करुणामूर्त्तिर्जगतीभृत्सुतापतिः
॥४८॥श्रीमहादेव उवाच
युक्तमुक्तमिदं भद्रौ मयाप्येवं मनीषितम् ॥
कामिकोक्तेन मार्गेण मामर्चयितुमर्हथः
॥४९॥मोहतो विस्मृता मन्ये भवद्भ्यां शैवसंहिता ॥
अधुना मत्प्रसादेन पुनरुद्भासतां हृदि
॥५०॥नन्दीश उवाच
इत्युक्त्वा श्रीशवागीशौ गिरिशोऽन्तरधादथ ॥
तदा प्रादुरभूत्तत्र लिंगं किमपि मंगलम्
॥५१॥तच्चावलोक्य साश्चर्य्यौ मुकुन्दकमलासनौ ॥
मुहुः प्रणम्य सानंदं प्रार्च्य तुष्टुवतुश्चिरम्
॥५२॥तावकारयतां शोणगिरिनाथस्य चालयम् ॥
नानाशिल्पाद्भुतं विश्वकर्मणा प्रचयेन च
॥५३॥खानयामासतुस्तत्र सरः किमपि पावनम् ॥
अभिषेकाय देवस्य सर्वतीर्थमयं नवम्
॥५४॥अरुणाख्यं पुरं चारात्कल्पयामासतुश्चिरम् ॥
सिद्ध्यै नोत्कंठते लब्ध्वा कैलासायापि धूर्जटिः
॥५५॥तस्यां ब्रह्मर्षयो देवा गंधर्वा दिव्ययोषितः ॥
सिद्धविद्याधरा यक्षाः पौरत्वं समुपाययुः
॥५६॥तीर्थानि धार्य कूपत्वं गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
नंदनादीनि च वनान्यभवन्निष्कुटत्वतः
॥५७॥गोलोको गोगोष्ठतया नैगमत्वं किलागमाः ॥
शैलाश्च गोपुरादित्वं स्मृतयो विधितां ययुः
॥५८॥भूताः प्रेताः पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः ॥
प्रपन्ना मानुषं देहं तस्यां किल पृथग्जनाः
॥५९॥देवोपि धूर्जटिस्तस्यां कौतुकी सिद्धरूपधृक् ॥
योगित्वं समुपास्थाय मात्राकौपीनमुण्डधृक्
॥६०॥न केनचिदविज्ञातः सदा सर्वत्र दीप्यति ॥
तौ च केशवलोकेशौ जटिलौ भस्मगुण्ठितौ
॥६१॥दांतौ शोणाद्रिनाथं तमर्चयामासतुश्चिरम् ॥
तत्रत्यानां च सर्वेषां वर्णानामानुगुण्यतः
॥६२॥दीक्षादिकानि चक्राते स्वयमाचार्यतां गतौ ॥
क्रमेण हृतनिर्माल्यौ सर्वागमरहोविदौ
॥६३॥प्रातः स्नात्वा समाहृत्य पुष्पपत्रादिकं फलम् ॥
मंत्रं चारुणनाथस्य तत एव रहः श्रुतम्
॥६४॥जंजल्पाकौ जजपतुः सर्वमंत्राधिकं सदा ॥
धूपप्रदीपनैवेद्यैर्गीतवादित्रनर्तनैः
॥६५॥प्रदक्षिणानमस्कारैर्मुद्राबंधैर्नवैर्नवैः ॥
आसनेन च मूर्त्त्या च मूलेन च यथाविधि
॥६६॥पंचब्रह्मषडंगाद्यैरर्चयामासतुः शिवम् ॥
एवं वर्षसहस्राणि षोडशारुणशंकरम्
॥६७॥वेधोविष्णू समाराध्य शिवज्ञानमवापतुः
॥६८॥इतीदमश्रावि मया रहस्यं पितुः शिलादस्य मुखात्पुरा यत् ॥
निवेदितं चाद्य तदेव तुभ्यं किमन्यदाकर्णयितुं मनीषा
॥६९॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डेऽरुणाचलमाहात्म्य उत्तरार्धे ब्रह्मविष्णुकृतारुणाचलेश मंदिरवर्णनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥