maṃdiravarṇanam
brahmovāca
devadeva tavaiśvaryaṃ kena śakyeta veditum ||
vinā bhāyaikyasulabhaṃ bhavadīyamanugraham
||1||देवदेव तवैश्वर्यं केन शक्येत वेदितुम् ॥
विना भायैक्यसुलभं भवदीयमनुग्रहम्
akartṛkāṇi vākyāni aiśvaryaṃ te niratyayam ||
na stotuṃ śakyate kiṃ tu namaskurvaṃti dūrataḥ
||2||अकर्तृकाणि वाक्यानि ऐश्वर्यं ते निरत्ययम् ॥
न स्तोतुं शक्यते किं तु नमस्कुर्वंति दूरतः
ko viṣṇuḥ ko'hamete vā dikpālā vāsavādayaḥ ||
tvameva deva karttāsi jagatsṛjanarakṣayoḥ
||3||को विष्णुः कोऽहमेते वा दिक्पाला वासवादयः ॥
त्वमेव देव कर्त्तासि जगत्सृजनरक्षयोः
patistvaṃ pārvatīnātha paśavo vayamapyamī ||
baddhaṃ pāśena moktuṃ vā tvamevāsmānpragalbhase
||4||पतिस्त्वं पार्वतीनाथ पशवो वयमप्यमी ॥
बद्धं पाशेन मोक्तुं वा त्वमेवास्मान्प्रगल्भसे
ṣaḍviṃśattattvarūpastvamabhitaścābhivarttase ||
kovidaḥ ko vinirṇetuṃ tava yāthātmyamīśvaraḥ
||5||षड्विंशत्तत्त्वरूपस्त्वमभितश्चाभिवर्त्तसे ॥
कोविदः को विनिर्णेतुं तव याथात्म्यमीश्वरः
kirātaḥ kila devastvaṃ sārameyaiḥ kilāgamaiḥ ||
ṣaḍvargahiṃsrānsaṃhartuṃ karoṣyākheṭakautukam
||6||किरातः किल देवस्त्वं सारमेयैः किलागमैः ॥
षड्वर्गहिंस्रान्संहर्तुं करोष्याखेटकौतुकम्
deva dakṣādhvare pūrvaṃ varibhadrastvadājñayā ||
kāṃkāṃ śikṣāmakārṣīnna iti kāpi viḍambanā
||7||देव दक्षाध्वरे पूर्वं वरिभद्रस्त्वदाज्ञया ॥
कांकां शिक्षामकार्षीन्न इति कापि विडम्बना
tava kālāgnirūpasya sarvabrahmāṃḍadāhinaḥ ||
poṣaṇātpuṣpacāpasya prāyo jihveti śemuṣī
||8||तव कालाग्निरूपस्य सर्वब्रह्मांडदाहिनः ॥
पोषणात्पुष्पचापस्य प्रायो जिह्वेति शेमुषी
kṛtāparādhaḥ śūlena tvayā dīrṇo jalaṃdharaḥ ||
antakoṃdhakadaityaśca prativīraśca ko'sti te
||9||कृतापराधः शूलेन त्वया दीर्णो जलंधरः ॥
अन्तकोंधकदैत्यश्च प्रतिवीरश्च कोऽस्ति ते
adhārayiṣyatkaṇṭhena kālakūṭaṃ na cedbhavān ||
kathaṃ ca dhārayiṣyāmo vayaṃ sarve'pi jīvitam
||10||अधारयिष्यत्कण्ठेन कालकूटं न चेद्भवान् ॥
कथं च धारयिष्यामो वयं सर्वेऽपि जीवितम्
devadāruvane pūrvaṃ munīnkevalakarmaṭhān ||
prakṣobhya dhūrtaveṣastvaṃ dayayānvagrahīstathā
||11||देवदारुवने पूर्वं मुनीन्केवलकर्मठान् ॥
प्रक्षोभ्य धूर्तवेषस्त्वं दययान्वग्रहीस्तथा
aṃghriṇākrāṃtavānno cedatyugrāṃ tvamapasmṛtim ||
tayākrāṃtamidaṃ kṛtsnamaṃdhakārāyate jagat
||12||अंघ्रिणाक्रांतवान्नो चेदत्युग्रां त्वमपस्मृतिम् ॥
तयाक्रांतमिदं कृत्स्नमंधकारायते जगत्
ardhanārīśvaraṃ rūpaṃ tvayā cenna prakāśitam ||
prabhavāmi kathaṃ sraṣṭuṃ jagadetaccarācaram
||13||अर्धनारीश्वरं रूपं त्वया चेन्न प्रकाशितम् ॥
प्रभवामि कथं स्रष्टुं जगदेतच्चराचरम्
bhavatā staṃbhitaḥ śambho saṃraṃbhājjaṃbhajidbhujaḥ ||
kiyaṃtaṃ haṃta kālaṃ te jayastaṃbha iva sthitaḥ
||14||भवता स्तंभितः शम्भो संरंभाज्जंभजिद्भुजः ॥
कियंतं हंत कालं ते जयस्तंभ इव स्थितः
bhikṣoḥ kapālamāpūrya rudhireṇātmano hariḥ ||
śūlenotkṣipya mumuhe hyetattvamavadhāraya
||15||भिक्षोः कपालमापूर्य रुधिरेणात्मनो हरिः ॥
शूलेनोत्क्षिप्य मुमुहे ह्येतत्त्वमवधारय
na cedaśikṣayaḥ sarvaśastrāstrāṇyanukaṃpayā ||
nirvāpayetkathaṃ vairaṃ kruddhopi jamadagnibhūḥ
||16||न चेदशिक्षयः सर्वशस्त्रास्त्राण्यनुकंपया ॥
निर्वापयेत्कथं वैरं क्रुद्धोपि जमदग्निभूः
nṛhariṃ śarabhākāraḥ samahārṣīnna cedbhavān ||
sa eva saṃharedviśvaṃ hiraṇyakaśiporapi
||17||नृहरिं शरभाकारः समहार्षीन्न चेद्भवान् ॥
स एव संहरेद्विश्वं हिरण्यकशिपोरपि
tvamācakṛkṣaḥ kalpābdhau kaivartto matsyakacchapau ||
hariṃ baddhvāhirāṭsūtrairnṛsiṃhamatha sūkaram
||18||त्वमाचकृक्षः कल्पाब्धौ कैवर्त्तो मत्स्यकच्छपौ ॥
हरिं बद्ध्वाहिराट्सूत्रैर्नृसिंहमथ सूकरम्
ekone padmasāhasre svanetreṇa kṛtārcanam ||
śūlinsudarśanaṃ dattvā daityadviṣamatūtupaḥ
||19||एकोने पद्मसाहस्रे स्वनेत्रेण कृतार्चनम् ॥
शूलिन्सुदर्शनं दत्त्वा दैत्यद्विषमतूतुपः
naṃdikeśvara uvāca
stutyaivamasya viṣṇośca prārthanena prasedivān ||
dhūrjaṭiḥ sṛṣṭikartṛtvaṃ punarasyābhyamanyata
||20||स्तुत्यैवमस्य विष्णोश्च प्रार्थनेन प्रसेदिवान् ॥
धूर्जटिः सृष्टिकर्तृत्वं पुनरस्याभ्यमन्यत
samam̐jyāsu dvijānāṃ ca pūjanaṃ cānuśiṣṭavān ||
ubhāvapyabravīdetau vātsalyāccadraśekharaḥ
||21||समँज्यासु द्विजानां च पूजनं चानुशिष्टवान् ॥
उभावप्यब्रवीदेतौ वात्सल्याच्चद्रशेखरः
śrīśiva uvāca
vatsau yuvāṃ na jñātvaivaṃ bhūyo bhavatamuddhatau ||
guruṃ smarato māmeva jāgrataṃ sṛṣṭirakṣayoḥ
||22||वत्सौ युवां न ज्ञात्वैवं भूयो भवतमुद्धतौ ॥
गुरुं स्मरतो मामेव जाग्रतं सृष्टिरक्षयोः
iha pradeśe yuvayoryanmayānugrahaḥ kṛtaḥ ||
puṇyakṣetramidaṃ puṃsāṃ tato mokṣāya kalpatām
||23||इह प्रदेशे युवयोर्यन्मयानुग्रहः कृतः ॥
पुण्यक्षेत्रमिदं पुंसां ततो मोक्षाय कल्पताम्
yojanatrayamātre'sminkṣetre nivasatāṃ nṛṇām ||
dīkṣādikaṃ vināpyastu matsāyujyaṃ mamājñayā
||24||योजनत्रयमात्रेऽस्मिन्क्षेत्रे निवसतां नृणाम् ॥
दीक्षादिकं विनाप्यस्तु मत्सायुज्यं ममाज्ञया
yadvā tiraścāmapyatra sthāvarāṇāṃ ca dehinām ||
abuddhipūrvikā buddhirapavargasya jāyatām
||25||यद्वा तिरश्चामप्यत्र स्थावराणां च देहिनाम् ॥
अबुद्धिपूर्विका बुद्धिरपवर्गस्य जायताम्
nṛṇāṃ ca darśanāddūre kaivalyaṃ smaraṇena vā ||
astu vedāṃtavijñānaṃ na sādhyaṃ niṣprayāsataḥ
||26||नृणां च दर्शनाद्दूरे कैवल्यं स्मरणेन वा ॥
अस्तु वेदांतविज्ञानं न साध्यं निष्प्रयासतः
śubhāya taijasī mūrtiḥ sthāvarā mama śāśvatī ||
aruṇādririti khyātā nityamevātra varttatām
||27||शुभाय तैजसी मूर्तिः स्थावरा मम शाश्वती ॥
अरुणाद्रिरिति ख्याता नित्यमेवात्र वर्त्तताम्
yugātyayepi nainaṃ tu majjayeyurmahābdhayaḥ ||
na cālayeyurmaruto na daheyuśca vahnayaḥ
||28||युगात्ययेपि नैनं तु मज्जयेयुर्महाब्धयः ॥
न चालयेयुर्मरुतो न दहेयुश्च वह्नयः
jyotirmayamidaṃ liṃgaṃ jyotiḥṣvapi na jātucit ||
kramaṃtā nirgamāgatyā khecarāṇi samaṃtataḥ
||29||ज्योतिर्मयमिदं लिंगं ज्योतिःष्वपि न जातुचित् ॥
क्रमंता निर्गमागत्या खेचराणि समंततः
yasyānugrahamicchāmi jaṃttasyātra saṃbhavaḥ ||
dehāṃte kalpatāṃ muktyai vinaupaniṣadīrgiraḥ
||30||यस्यानुग्रहमिच्छामि जंतो्तस्यात्र संभवः ॥
देहांते कल्पतां मुक्त्यै विनौपनिषदीर्गिरः
eṣa dūrātpraṇāmena nikarṣācca pradakṣiṇāt ||
api pāpātmanāṃ puṃsāmastu niśreyasapradaḥ
||31||एष दूरात्प्रणामेन निकर्षाच्च प्रदक्षिणात् ॥
अपि पापात्मनां पुंसामस्तु निश्रेयसप्रदः
atraiva niyataṃ vāsāḥ saṃbhavaṃti mahātmanām ||
tasmātsthalamidaṃ hitvā na gaṃtavyaṃ kadācana
||32||अत्रैव नियतं वासाः संभवंति महात्मनाम् ॥
तस्मात्स्थलमिदं हित्वा न गंतव्यं कदाचन
śoṇācalamanādṛtya kvacitsthitvāpi muktaye ||
tasmādyuvāṃ vidhiharī vasataṃ cātra nityaśaḥ
||33||शोणाचलमनादृत्य क्वचित्स्थित्वापि मुक्तये ॥
तस्माद्युवां विधिहरी वसतं चात्र नित्यशः
naṃdikeśvara uvāca
ityuktavaṃtaṃ kāmāriṃ praṇamya vidhimādhavau ||
tau vyajñāpayatāṃ devaṃ dūrībhavadahaṃkriyau
||34||इत्युक्तवंतं कामारिं प्रणम्य विधिमाधवौ ॥
तौ व्यज्ञापयतां देवं दूरीभवदहंक्रियौ
vidhimādhavāvūcatuḥ
evametajjagadādhāra jagadādhāratāṃ gataḥ ||
āstāṃ girirasau kiṃ tu tejo hyasya sudussaham
||35||एवमेतज्जगदाधार जगदाधारतां गतः ॥
आस्तां गिरिरसौ किं तु तेजो ह्यस्य सुदुस्सहम्
atoyamuttamo rudra tejaḥ sāmānyaśailavat ||
tiṣṭhatvabhedyamahimā niśreyasamahākhaniḥ
||36||अतोयमुत्तमो रुद्र तेजः सामान्यशैलवत् ॥
तिष्ठत्वभेद्यमहिमा निश्रेयसमहाखनिः
vivṛṇoti nijaṃ jyotirviśvasyāsya samṛddhaye ||
pratyabdaṃ kārttike māsi kṛttikāsu dinātyaye
||37||विवृणोति निजं ज्योतिर्विश्वस्यास्य समृद्धये ॥
प्रत्यब्दं कार्त्तिके मासि कृत्तिकासु दिनात्यये
śarmadopi nṛṇāṃ deva śoṇādristava śāsanāt ||
mahattvādarcituṃ śakyo na syādbhaktasya kasyacit
||38||शर्मदोपि नृणां देव शोणाद्रिस्तव शासनात् ॥
महत्त्वादर्चितुं शक्यो न स्याद्भक्तस्य कस्यचित्
etasyopatyakāyāṃ tadadyārabhyāsmadarthanāt ||
devena sannidhātavyamavanyāṃ liṃgarūpiṇā
||39||एतस्योपत्यकायां तदद्यारभ्यास्मदर्थनात् ॥
देवेन सन्निधातव्यमवन्यां लिंगरूपिणा
taccāruṇagirīśānamāvāmārādhayāvahe ||
abhiṣekānulepādyairupacārairyathāvidhi
||40||तच्चारुणगिरीशानमावामाराधयावहे ॥
अभिषेकानुलेपाद्यैरुपचारैर्यथाविधि
saṃtyatra keśarāścūtā nāgapuṃnāgakesarāḥ ||
āragvadhāḥ kurabakā mālūrāḥ pāṭalā api
||41||संत्यत्र केशराश्चूता नागपुंनागकेसराः ॥
आरग्वधाः कुरबका मालूराः पाटला अपि
atraiva sannidhātavyaṃ devadeva dayānidhe ||
yatastvadbhaktidārḍhyaṃ nau bhavatāttvadupāsanāt
||42||अत्रैव सन्निधातव्यं देवदेव दयानिधे ॥
यतस्त्वद्भक्तिदार्ढ्यं नौ भवतात्त्वदुपासनात्
nānyathā cittaśuddhirnnau deve'pyevaṃ praseduṣi ||
anādyavidyāvṛtaye yo bhaviṣyati nityaśaḥ
||43||नान्यथा चित्तशुद्धिर्न्नौ देवेऽप्येवं प्रसेदुषि ॥
अनाद्यविद्यावृतये यो भविष्यति नित्यशः
śoṇādreḥ pūrvadigbhāge sa eṣa bhṛśamunnataḥ ||
sa evālaṃ nivāsāya devasya hṛdayaṃgamaḥ
||44||शोणाद्रेः पूर्वदिग्भागे स एष भृशमुन्नतः ॥
स एवालं निवासाय देवस्य हृदयंगमः
sāṃgavedā dharmaśāstraṃ purāṇāni śivāgamāḥ ||
kṛtvā ca sakalāḥ proktā bhavataiva bhavāvayoḥ
||45||सांगवेदा धर्मशास्त्रं पुराणानि शिवागमाः ॥
कृत्वा च सकलाः प्रोक्ता भवतैव भवावयोः
niśreyasāya bhaktānāṃ tvayaiva gururūpiṇā ||
aṣṭāviṃśatirākhyātā āgamāḥ śaivasaṃjñitāḥ
||46||निश्रेयसाय भक्तानां त्वयैव गुरुरूपिणा ॥
अष्टाविंशतिराख्याता आगमाः शैवसंज्ञिताः
teṣu kasya prakāreṇa kurvāṇau tvadupāsanām ||
kadāpyajñānajāmārtiṃ nādhigacchāva śaṃkara
||47||तेषु कस्य प्रकारेण कुर्वाणौ त्वदुपासनाम् ॥
कदाप्यज्ञानजामार्तिं नाधिगच्छाव शंकर
naṃdikeśvara uvāca
iti tau dhātṛgoviṃdau pādapadmāvalaṃbinau ||
jagāda karuṇāmūrttirjagatībhṛtsutāpatiḥ
||48||इति तौ धातृगोविंदौ पादपद्मावलंबिनौ ॥
जगाद करुणामूर्त्तिर्जगतीभृत्सुतापतिः
śrīmahādeva uvāca
yuktamuktamidaṃ bhadrau mayāpyevaṃ manīṣitam ||
kāmikoktena mārgeṇa māmarcayitumarhathaḥ
||49||युक्तमुक्तमिदं भद्रौ मयाप्येवं मनीषितम् ॥
कामिकोक्तेन मार्गेण मामर्चयितुमर्हथः
mohato vismṛtā manye bhavadbhyāṃ śaivasaṃhitā ||
adhunā matprasādena punarudbhāsatāṃ hṛdi
||50||मोहतो विस्मृता मन्ये भवद्भ्यां शैवसंहिता ॥
अधुना मत्प्रसादेन पुनरुद्भासतां हृदि
nandīśa uvāca
ityuktvā śrīśavāgīśau giriśo'ntaradhādatha ||
tadā prādurabhūttatra liṃgaṃ kimapi maṃgalam
||51||इत्युक्त्वा श्रीशवागीशौ गिरिशोऽन्तरधादथ ॥
तदा प्रादुरभूत्तत्र लिंगं किमपि मंगलम्
taccāvalokya sāścaryyau mukundakamalāsanau ||
muhuḥ praṇamya sānaṃdaṃ prārcya tuṣṭuvatuściram
||52||तच्चावलोक्य साश्चर्य्यौ मुकुन्दकमलासनौ ॥
मुहुः प्रणम्य सानंदं प्रार्च्य तुष्टुवतुश्चिरम्
tāvakārayatāṃ śoṇagirināthasya cālayam ||
nānāśilpādbhutaṃ viśvakarmaṇā pracayena ca
||53||तावकारयतां शोणगिरिनाथस्य चालयम् ॥
नानाशिल्पाद्भुतं विश्वकर्मणा प्रचयेन च
khānayāmāsatustatra saraḥ kimapi pāvanam ||
abhiṣekāya devasya sarvatīrthamayaṃ navam
||54||खानयामासतुस्तत्र सरः किमपि पावनम् ॥
अभिषेकाय देवस्य सर्वतीर्थमयं नवम्
aruṇākhyaṃ puraṃ cārātkalpayāmāsatuściram ||
siddhyai notkaṃṭhate labdhvā kailāsāyāpi dhūrjaṭiḥ
||55||अरुणाख्यं पुरं चारात्कल्पयामासतुश्चिरम् ॥
सिद्ध्यै नोत्कंठते लब्ध्वा कैलासायापि धूर्जटिः
tasyāṃ brahmarṣayo devā gaṃdharvā divyayoṣitaḥ ||
siddhavidyādharā yakṣāḥ pauratvaṃ samupāyayuḥ
||56||तस्यां ब्रह्मर्षयो देवा गंधर्वा दिव्ययोषितः ॥
सिद्धविद्याधरा यक्षाः पौरत्वं समुपाययुः
tīrthāni dhārya kūpatvaṃ gaṃgādyāḥ saritastathā ||
naṃdanādīni ca vanānyabhavanniṣkuṭatvataḥ
||57||तीर्थानि धार्य कूपत्वं गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
नंदनादीनि च वनान्यभवन्निष्कुटत्वतः
goloko gogoṣṭhatayā naigamatvaṃ kilāgamāḥ ||
śailāśca gopurāditvaṃ smṛtayo vidhitāṃ yayuḥ
||58||गोलोको गोगोष्ठतया नैगमत्वं किलागमाः ॥
शैलाश्च गोपुरादित्वं स्मृतयो विधितां ययुः
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālāḥ kaṭapūtanāḥ ||
prapannā mānuṣaṃ dehaṃ tasyāṃ kila pṛthagjanāḥ
||59||भूताः प्रेताः पिशाचाश्च वेतालाः कटपूतनाः ॥
प्रपन्ना मानुषं देहं तस्यां किल पृथग्जनाः
devopi dhūrjaṭistasyāṃ kautukī siddharūpadhṛk ||
yogitvaṃ samupāsthāya mātrākaupīnamuṇḍadhṛk
||60||देवोपि धूर्जटिस्तस्यां कौतुकी सिद्धरूपधृक् ॥
योगित्वं समुपास्थाय मात्राकौपीनमुण्डधृक्
na kenacidavijñātaḥ sadā sarvatra dīpyati ||
tau ca keśavalokeśau jaṭilau bhasmaguṇṭhitau
||61||न केनचिदविज्ञातः सदा सर्वत्र दीप्यति ॥
तौ च केशवलोकेशौ जटिलौ भस्मगुण्ठितौ
dāṃtau śoṇādrināthaṃ tamarcayāmāsatuściram ||
tatratyānāṃ ca sarveṣāṃ varṇānāmānuguṇyataḥ
||62||दांतौ शोणाद्रिनाथं तमर्चयामासतुश्चिरम् ॥
तत्रत्यानां च सर्वेषां वर्णानामानुगुण्यतः
dīkṣādikāni cakrāte svayamācāryatāṃ gatau ||
krameṇa hṛtanirmālyau sarvāgamarahovidau
||63||दीक्षादिकानि चक्राते स्वयमाचार्यतां गतौ ॥
क्रमेण हृतनिर्माल्यौ सर्वागमरहोविदौ
prātaḥ snātvā samāhṛtya puṣpapatrādikaṃ phalam ||
maṃtraṃ cāruṇanāthasya tata eva rahaḥ śrutam
||64||प्रातः स्नात्वा समाहृत्य पुष्पपत्रादिकं फलम् ॥
मंत्रं चारुणनाथस्य तत एव रहः श्रुतम्
jaṃjalpākau jajapatuḥ sarvamaṃtrādhikaṃ sadā ||
dhūpapradīpanaivedyairgītavāditranartanaiḥ
||65||जंजल्पाकौ जजपतुः सर्वमंत्राधिकं सदा ॥
धूपप्रदीपनैवेद्यैर्गीतवादित्रनर्तनैः
pradakṣiṇānamaskārairmudrābaṃdhairnavairnavaiḥ ||
āsanena ca mūrttyā ca mūlena ca yathāvidhi
||66||प्रदक्षिणानमस्कारैर्मुद्राबंधैर्नवैर्नवैः ॥
आसनेन च मूर्त्त्या च मूलेन च यथाविधि
paṃcabrahmaṣaḍaṃgādyairarcayāmāsatuḥ śivam ||
evaṃ varṣasahasrāṇi ṣoḍaśāruṇaśaṃkaram
||67||पंचब्रह्मषडंगाद्यैरर्चयामासतुः शिवम् ॥
एवं वर्षसहस्राणि षोडशारुणशंकरम्
vedhoviṣṇū samārādhya śivajñānamavāpatuḥ
||68||वेधोविष्णू समाराध्य शिवज्ञानमवापतुः
itīdamaśrāvi mayā rahasyaṃ pituḥ śilādasya mukhātpurā yat ||
niveditaṃ cādya tadeva tubhyaṃ kimanyadākarṇayituṃ manīṣā
||69||इतीदमश्रावि मया रहस्यं पितुः शिलादस्य मुखात्पुरा यत् ॥
निवेदितं चाद्य तदेव तुभ्यं किमन्यदाकर्णयितुं मनीषा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe brahmaviṣṇukṛtāruṇācaleśa maṃdiravarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||