utarārdhe'ruṇācalasthānamāhātmyavarṇanam
naṃdikeśvara uvāca
mune manaḥparīkṣārthaṃ tathā tvaṃ bhāṣito mayā ||
tava cennābhidhāsyāmi kasya vānyasya kathyate
||1||मुने मनःपरीक्षार्थं तथा त्वं भाषितो मया ॥
तव चेन्नाभिधास्यामि कस्य वान्यस्य कथ्यते
tvādṛganyosti kiṃ loke śivadharmaparāyaṇaḥ ||
yena svalpāyuṣāpyevaṃ nityenābhāvi bhaktitaḥ
||2||त्वादृगन्योस्ति किं लोके शिवधर्मपरायणः ॥
येन स्वल्पायुषाप्येवं नित्येनाभावि भक्तितः
kasyānyasya kṛte devaḥ svasyaivājñākaraṃ yamam ||
kruddho niyaṃtrayāmāsa caraṇāṃguṣṭhapīḍitam
||3||कस्यान्यस्य कृते देवः स्वस्यैवाज्ञाकरं यमम् ॥
क्रुद्धो नियंत्रयामास चरणांगुष्ठपीडितम्
tvameva śāṃkarāndharmānsarvānviddhi rahasyataḥ ||
yogre'si kālavadbhrāṃtaḥ paripakvosi cetasā
||4||त्वमेव शांकरान्धर्मान्सर्वान्विद्धि रहस्यतः ॥
योग्रेऽसि कालवद्भ्रांतः परिपक्वोसि चेतसा
tvayaivānyena kenāhamevaṃ śuśrūṣitaściram ||
tvayīva kasminnanyasminmamāpi prītirīdṛśī
||5||त्वयैवान्येन केनाहमेवं शुश्रूषितश्चिरम् ॥
त्वयीव कस्मिन्नन्यस्मिन्ममापि प्रीतिरीदृशी
upadekṣyāmi te kṣetraṃ guptaṃ taddharmaśāsanaiḥ ||
bhaktyāvadhāraṇīyaṃ yadbhaktikaivalyakāṃkṣibhiḥ
||6||उपदेक्ष्यामि ते क्षेत्रं गुप्तं तद्धर्मशासनैः ॥
भक्त्यावधारणीयं यद्भक्तिकैवल्यकांक्षिभिः
ādarādanuyuṃjānaṃ śiṣyaṃ yo deśikaḥ svayam ||
upadeśena saṃtuṣṭaṃ na karoti sa kiṃ guruḥ
||7||आदरादनुयुंजानं शिष्यं यो देशिकः स्वयम् ॥
उपदेशेन संतुष्टं न करोति स किं गुरुः
samāhitamanā bhūtvā viśvāsaṃ kuru śāśvatam ||
mayopadiśyamāne'sminrahasye pārameśvare
||8||समाहितमना भूत्वा विश्वासं कुरु शाश्वतम् ॥
मयोपदिश्यमानेऽस्मिन्रहस्ये पारमेश्वरे
smara smarāṃtakaṃ devaṃ vaṃdasvādhyāya śāṃkarīm ||
upāṃśūccārayoṃkāraṃ śreyaste mahadāgatam
||9||स्मर स्मरांतकं देवं वंदस्वाध्याय शांकरीम् ॥
उपांशूच्चारयोंकारं श्रेयस्ते महदागतम्
asti dakṣiṇadigbhāge drāviḍeṣu tapodhana ||
aruṇākhyaṃ mahākṣetraṃ taruṇeṃduśikhāmaṇeḥ
||10||अस्ति दक्षिणदिग्भागे द्राविडेषु तपोधन ॥
अरुणाख्यं महाक्षेत्रं तरुणेंदुशिखामणेः
yojanatrayavistīṇamupāsyaṃ śivayogibhiḥ ||
tadbhūmerhṛdayaṃ viddhi śivasya hṛdayaṃgamam
||11||योजनत्रयविस्तीणमुपास्यं शिवयोगिभिः ॥
तद्भूमेर्हृदयं विद्धि शिवस्य हृदयंगमम्
tatra devaḥ svayaṃ śambhuḥ parvatākāratāṃ gataḥ ||
aruṇācalasaṃjñāvānasti lokahitāvahaḥ
||12||तत्र देवः स्वयं शम्भुः पर्वताकारतां गतः ॥
अरुणाचलसंज्ञावानस्ति लोकहितावहः
āvāsaḥ sarvasiddhānāṃ maharṣīṇāṃ suparvaṇām ||
vidyādharāṇāṃ yakṣāṇāṃ gaṃdharvāpsarasāmapi
||13||आवासः सर्वसिद्धानां महर्षीणां सुपर्वणाम् ॥
विद्याधराणां यक्षाणां गंधर्वाप्सरसामपि
sumerorapi kailāsādapyasau mandarādapi ||
mānanīyo maharṣīṇāṃ yaḥ svayaṃ parameśvaraḥ
||14||सुमेरोरपि कैलासादप्यसौ मन्दरादपि ॥
माननीयो महर्षीणां यः स्वयं परमेश्वरः
spṛhayaṃti yadīyebhyo jaṃtubhyopi divaukasaḥ ||
ayatnalabhyamuktibhyo divāvāsapravaṃcitāḥ
||15||स्पृहयंति यदीयेभ्यो जंतुभ्योपि दिवौकसः ॥
अयत्नलभ्यमुक्तिभ्यो दिवावासप्रवंचिताः
na kalpavṛkṣāḥ sadṛśā yatratyānāṃ mahīruhām ||
patrapuṣpaphalairnityaṃ yercayaṃti girau haram
||16||न कल्पवृक्षाः सदृशा यत्रत्यानां महीरुहाम् ॥
पत्रपुष्पफलैर्नित्यं येर्चयंति गिरौ हरम्
hiṃsaikarucayo vyādhā api rūpānusārataḥ ||
anaṃtā yatra devasya prādakṣiṇyaphalāspadam
||17||हिंसैकरुचयो व्याधा अपि रूपानुसारतः ॥
अनंता यत्र देवस्य प्रादक्षिण्यफलास्पदम्
yaduddeśacarā meghāḥ śikharāṇyabhibaṃdhakāḥ ||
gaṃgāvato himavato'pyadhikaṃ svaṃ vijānate
||18||यदुद्देशचरा मेघाः शिखराण्यभिबंधकाः ॥
गंगावतो हिमवतोऽप्यधिकं स्वं विजानते
kalārāvāḥ khagā yatra kvaṇaṃte kīcakā api ||
yakṣakiṃnaragandharvailabhyate durlabhaṃ padam
||19||कलारावाः खगा यत्र क्वणंते कीचका अपि ॥
यक्षकिंनरगन्धर्वैलभ्यते दुर्लभं पदम्
smaranto yatra khadyotāḥ kṛṣṇapakṣe niśāgame ||
ārārtikapradātṝṇāṃ devasyāśnuvate padam
||20||स्मरन्तो यत्र खद्योताः कृष्णपक्षे निशागमे ॥
आरार्तिकप्रदातॄणां देवस्याश्नुवते पदम्
niṣpratyūhakṛtāśleṣā nityaṃ yattaṭinīruhāḥ ||
saubhīgyagarvato devīmaparṇāmavamanvate
||21||निष्प्रत्यूहकृताश्लेषा नित्यं यत्तटिनीरुहाः ॥
सौभीग्यगर्वतो देवीमपर्णामवमन्वते
yasyottuṃgasya śṛṃgāgrasaṃgamā api tārakāḥ ||
ātmano labdhasāmānyāścandreṇa bahu manvate
||22||यस्योत्तुंगस्य शृंगाग्रसंगमा अपि तारकाः ॥
आत्मनो लब्धसामान्याश्चन्द्रेण बहु मन्वते
mṛgāḥ sarvepi satataṃ caraṃto yatra sānuṣu ||
pāṇipraṇayinaṃ śambhoreṇamapyavajānate
||23||मृगाः सर्वेपि सततं चरंतो यत्र सानुषु ॥
पाणिप्रणयिनं शम्भोरेणमप्यवजानते
yasya pādāṃtikacaraiḥ prāyeṇa śabarairapi ||
nikumbhakumbhasādṛśyamayatnādupalabhyate
||24||यस्य पादांतिकचरैः प्रायेण शबरैरपि ॥
निकुम्भकुम्भसादृश्यमयत्नादुपलभ्यते
kiṃ bahūktyābhyasūyaṃte dvaimāturakumārayoḥ ||
yadaṃgarūḍhāstaravastiryaṃcaḥ śabarā api
||25||किं बहूक्त्याभ्यसूयंते द्वैमातुरकुमारयोः ॥
यदंगरूढास्तरवस्तिर्यंचः शबरा अपि
siṃhavyāghradvipā yasminkāle tyaktakalevarāḥ ||
vāsapradatvānmānyaṃte dhruvaṃ śoṇādriśambhunā
||26||सिंहव्याघ्रद्विपा यस्मिन्काले त्यक्तकलेवराः ॥
वासप्रदत्वान्मान्यंते ध्रुवं शोणाद्रिशम्भुना
asya bhāskaranāmādriḥ pūrvasyāṃ diśi dṛśyate ||
yatra sthitaḥ sadā vajrī sevate śoṇaparvatam
||27||अस्य भास्करनामाद्रिः पूर्वस्यां दिशि दृश्यते ॥
यत्र स्थितः सदा वज्री सेवते शोणपर्वतम्
pratīcyāṃ diśi daṃḍādririti kaścinmahīdharaḥ ||
prācetasastadagagaḥ sevate'ruṇaparvatam
||28||प्रतीच्यां दिशि दंडाद्रिरिति कश्चिन्महीधरः ॥
प्राचेतसस्तदगगः सेवतेऽरुणपर्वतम्
dakṣiṇasyāṃ ca śoṇādreradrirastyamarācalaḥ ||
kālaḥ śoṇādrisevārthamadhyāste tadadhityakām
||29||दक्षिणस्यां च शोणाद्रेरद्रिरस्त्यमराचलः ॥
कालः शोणाद्रिसेवार्थमध्यास्ते तदधित्यकाम्
uttare'sminharidbhāge siddhādhyāsitakandaraḥ ||
virājate triśūlādriḥ śrīdena paripālitaḥ
||30||उत्तरेऽस्मिन्हरिद्भागे सिद्धाध्यासितकन्दरः ॥
विराजते त्रिशूलाद्रिः श्रीदेन परिपालितः
tatparyaṃtaprabhūtānāmanyeṣāmapi bhūbhṛtām ||
taṭakeṣvapare caiva dikpālāḥ paryupāsate
||31||तत्पर्यंतप्रभूतानामन्येषामपि भूभृताम् ॥
तटकेष्वपरे चैव दिक्पालाः पर्युपासते
dhāritā yena satataṃ sarvepi dharaṇīruhāḥ ||
ārādhanādapyadhikamadhigacchaṃti vaibhavam
||32||धारिता येन सततं सर्वेपि धरणीरुहाः ॥
आराधनादप्यधिकमधिगच्छंति वैभवम्
yasmingirīśe saṃdṛṣṭe menātuhinabhūbhṛtoḥ ||
samānasaṃbaṃdhatayā pramodo varddhatetarām
||33||यस्मिन्गिरीशे संदृष्टे मेनातुहिनभूभृतोः ॥
समानसंबंधतया प्रमोदो वर्द्धतेतराम्
tarupallavalakṣeṇa lakṣyamāṇajaṭādharaḥ ||
sthāvaroyaṃ svayaṃ śambhuriheśa iva jaṃgamaḥ
||34||तरुपल्लवलक्षेण लक्ष्यमाणजटाधरः ॥
स्थावरोयं स्वयं शम्भुरिहेश इव जंगमः
jyotiṣmattoyaśṛṃgasya dvipārśvasthendubhāskaraḥ ||
vyanakti svasya lokebhyastejastritayanetratām
||35||ज्योतिष्मत्तोयशृंगस्य द्विपार्श्वस्थेन्दुभास्करः ॥
व्यनक्ति स्वस्य लोकेभ्यस्तेजस्त्रितयनेत्रताम्
varṣāsu śikharādhastādabhinīlabalāhakaḥ ||
virājate yaḥ kaṇṭhena kālakūṭamivodvahan
||36||वर्षासु शिखराधस्तादभिनीलबलाहकः ॥
विराजते यः कण्ठेन कालकूटमिवोद्वहन्
sahasrapādaḥ sāhasraśīrṣo yaḥ parvateśvaraḥ ||
ukto na kevalaṃ śrutyā sākṣādapyupalakṣyate
||37||सहस्रपादः साहस्रशीर्षो यः पर्वतेश्वरः ॥
उक्तो न केवलं श्रुत्या साक्षादप्युपलक्ष्यते
śirolīnāmarasaritsrotāḥ prāgiti nādbhutam ||
girīśo'dyāpi yaḥ śṛṃgalīnānekasaridgaṇaḥ
||38||शिरोलीनामरसरित्स्रोताः प्रागिति नाद्भुतम् ॥
गिरीशोऽद्यापि यः शृंगलीनानेकसरिद्गणः
āsāditāpakaṭakaḥ śāradairyaḥ payodharaiḥ ||
viḍaṃbayati gośreṣṭhamārūḍhavṛṣapuṃgavam
||39||आसादितापकटकः शारदैर्यः पयोधरैः ॥
विडंबयति गोश्रेष्ठमारूढवृषपुंगवम्
yatra śṛṅgāgrasaṃlagrasaṃlagnanīlalohitaḥ ||
sthāṇutvaṃ sthāvaratvena gahanatvena bhīmatām
||40||यत्र शृङ्गाग्रसंलग्रसंलग्ननीललोहितः ॥
स्थाणुत्वं स्थावरत्वेन गहनत्वेन भीमताम्
sudurgamatvādugratvamapi dhatte na nāmataḥ ||
kṣudrāḥ sarīsṛpā yatra kaṭakeṣu kṛtāspadāḥ
||41||सुदुर्गमत्वादुग्रत्वमपि धत्ते न नामतः ॥
क्षुद्राः सरीसृपा यत्र कटकेषु कृतास्पदाः
takṣakānaṃtasarpādyaiḥ spardhante bhujageśvaraiḥ ||
aṣṭābhiryo'bhitaḥ koṇairāvibhūrto vibhūtibhiḥ
||42||तक्षकानंतसर्पाद्यैः स्पर्धन्ते भुजगेश्वरैः ॥
अष्टाभिर्योऽभितः कोणैराविभूर्तो विभूतिभिः
suspaṣṭaṃ viśinaṣṭīva svakīyāmaṣṭamūrtitām ||
yerṇyāśaktitaraṃgiṇyo iḍāpiṃgalayoḥ svayam
||43||सुस्पष्टं विशिनष्टीव स्वकीयामष्टमूर्तिताम् ॥
येर्ण्याशक्तितरंगिण्यो इडापिंगलयोः स्वयम्
śivasya śṛṅgato madhye suṣumnā kamalāpagā ||
jyotiḥstaṃbhasvarūpasya mūlāgre yasya vīkṣatum
||44||शिवस्य शृङ्गतो मध्ये सुषुम्ना कमलापगा ॥
ज्योतिःस्तंभस्वरूपस्य मूलाग्रे यस्य वीक्षतुम्
kolahaṃsākṛtī nālaṃ brahmaviṣṇū babhūvatuḥ ||
tābhyāṃ ca prārthitaḥ śambhustasminsāṃnidhyavānabhūt
||45||कोलहंसाकृती नालं ब्रह्मविष्णू बभूवतुः ॥
ताभ्यां च प्रार्थितः शम्भुस्तस्मिन्सांनिध्यवानभूत्
aruṇācalanāthākhyaṃ prapannaḥ pramadaiḥ samam ||
gautamastatra yogīṃdraḥ sahasraṃ parivatsarān
||46||अरुणाचलनाथाख्यं प्रपन्नः प्रमदैः समम् ॥
गौतमस्तत्र योगींद्रः सहस्रं परिवत्सरान्
taptvā tapāṃsi tīvrāṇi sākṣāccakre sadāśivam ||
prāleyaśailakanyāpi tatra kṛtvā tapaḥ purā
||47||तप्त्वा तपांसि तीव्राणि साक्षाच्चक्रे सदाशिवम् ॥
प्रालेयशैलकन्यापि तत्र कृत्वा तपः पुरा
alabdha vāmadehārddhaṃ manmathāreḥ praseduṣaḥ ||
gauryā pratiṣṭhitaṃ tatra pravālādrīśvarābhidham
||48||अलब्ध वामदेहार्द्धं मन्मथारेः प्रसेदुषः ॥
गौर्या प्रतिष्ठितं तत्र प्रवालाद्रीश्वराभिधम्
liṃgaṃ bhogapradaṃ puṃsāṃ kaivalyāya prakalpate ||
tatra gaurīnideśena durgā mahiṣamardinī
||49||लिंगं भोगप्रदं पुंसां कैवल्याय प्रकल्पते ॥
तत्र गौरीनिदेशेन दुर्गा महिषमर्दिनी
sākṣādbhūya satāṃ datte mantrasiddhimavighnataḥ ||
khaḍgatīrthamiti khyātaṃ tatra gauryāśrame navam
||50||साक्षाद्भूय सतां दत्ते मन्त्रसिद्धिमविघ्नतः ॥
खड्गतीर्थमिति ख्यातं तत्र गौर्याश्रमे नवम्
sakṛnnimajjanānnṝṇāṃ paṃcapātakanāśanam ||
durgayā cārcitaṃ liṃgaṃ pāpanāśananāmakam
||51||सकृन्निमज्जनान्नॄणां पंचपातकनाशनम् ॥
दुर्गया चार्चितं लिंगं पापनाशननामकम्
sakṛtpraṇāmamātreṇa sarvapāpapraṇāśanam ||
tatra vajrāṃgado rājā vittasāro vyatikramāt
||52||सकृत्प्रणाममात्रेण सर्वपापप्रणाशनम् ॥
तत्र वज्रांगदो राजा वित्तसारो व्यतिक्रमात्
punastadbhaktimāhātmyācchivasāyujyamāptavān ||
tasya pradakṣiṇenaiva kāṃtiśālikalādharau
||53||पुनस्तद्भक्तिमाहात्म्याच्छिवसायुज्यमाप्तवान् ॥
तस्य प्रदक्षिणेनैव कांतिशालिकलाधरौ
vidyādhareśvarau muktau durvāsaḥśāpabandhanāt ||
nāsti śoṇādritaḥ kṣetraṃ nāsti paṃcākṣarānmanuḥ
||54||विद्याधरेश्वरौ मुक्तौ दुर्वासःशापबन्धनात् ॥
नास्ति शोणाद्रितः क्षेत्रं नास्ति पंचाक्षरान्मनुः
nāsti māheśvarāddharmo nāsti devo maheśvarāt ||
nāsti jñānaṃ śivajñānānnāsti śrīrudrataḥ śrutiḥ
||55||नास्ति माहेश्वराद्धर्मो नास्ति देवो महेश्वरात् ॥
नास्ति ज्ञानं शिवज्ञानान्नास्ति श्रीरुद्रतः श्रुतिः
nāsti śaivāgraṇīrviṣṇornāsti rakṣā vibhūtitaḥ ||
nāsti bhakteḥ sadācāro nāsti rakṣākarādguruḥ
||56||नास्ति शैवाग्रणीर्विष्णोर्नास्ति रक्षा विभूतितः ॥
नास्ति भक्तेः सदाचारो नास्ति रक्षाकराद्गुरुः
nāsti rudrākṣato bhūṣā nāsti śāstraṃ śivāgamāt ||
nāsti bilvadalātpatraṃ nāsti puṣpaṃ suvarṇakāt
||57||नास्ति रुद्राक्षतो भूषा नास्ति शास्त्रं शिवागमात् ॥
नास्ति बिल्वदलात्पत्रं नास्ति पुष्पं सुवर्णकात्
nāsti vairāgyataḥ saukhyaṃ nāsti mukteḥ paraṃ padam ||
nāruṇādreḥ samo merurna kailāso na maṃdaraḥ
||58||नास्ति वैराग्यतः सौख्यं नास्ति मुक्तेः परं पदम् ॥
नारुणाद्रेः समो मेरुर्न कैलासो न मंदरः
te nivāsā girivyāptāḥ so'yaṃ tu giriśaḥ svayam
||59||ते निवासा गिरिव्याप्ताः सोऽयं तु गिरिशः स्वयम्
iti vadati śilādanaṃdane muditamanāḥ sa mṛkaṇḍunaṃdanaḥ ||
punarapi bahuśaḥ praṇamya taṃ cakitamanā bhavato vyajijñapat
||60||इति वदति शिलादनंदने मुदितमनाः स मृकण्डुनंदनः ॥
पुनरपि बहुशः प्रणम्य तं चकितमना भवतो व्यजिज्ञपत्
kiṃ kiṃ nṛṇāṃ karma bhavāya jāyate kathaṃ nu tattannarakāya śrūyate ||
teṣāṃ ca teṣāṃ ca kathaṃ pratikriyā kathaṃ nu tattanmama kathyatāmiti
||61||किं किं नृणां कर्म भवाय जायते कथं नु तत्तन्नरकाय श्रूयते ॥
तेषां च तेषां च कथं प्रतिक्रिया कथं नु तत्तन्मम कथ्यतामिति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya utarārdhe'ruṇācalasthānamāhātmyavarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||