aruṇācalamāhātmyaṃ vistarātparipṛcchatā
naṃdikeśvara uvāca
aruṇācalamāhātmyaṃ vistarātparipṛcchatā ||
mārkaṃḍeya tvayā manye mayi nyasto mahānbharaḥ
||1||अरुणाचलमाहात्म्यं विस्तरात्परिपृच्छता ॥
मार्कंडेय त्वया मन्ये मयि न्यस्तो महान्भरः
sthāne kutūhalākṣiptaṃ manastava mahāmate ||
yaḥ śoṇādrīśacaritaṃ na vetti sa naraḥ paśuḥ
||2||स्थाने कुतूहलाक्षिप्तं मनस्तव महामते ॥
यः शोणाद्रीशचरितं न वेत्ति स नरः पशुः
kathaṃ vā śakyate vaktuṃ jānānarapi kārtsnyataḥ ||
śoṇācalajuṣaḥ śaṃbhormāhātmyaṃ mahitodayam
||3||कथं वा शक्यते वक्तुं जानानरपि कार्त्स्न्यतः ॥
शोणाचलजुषः शंभोर्माहात्म्यं महितोदयम्
kathaṃ vā śrutamapyetadāścaryarasabhāvitaiḥ ||
aśeṣamavadhāryeta prajñāvatpravarairapi
||4||कथं वा श्रुतमप्येतदाश्चर्यरसभावितैः ॥
अशेषमवधार्येत प्रज्ञावत्प्रवरैरपि
idānīṃ smara citraṃ tu caritraṃ smaravairiṇaḥ ||
parāmṛtānubhūtyeva satyaṃ nṛtyati me manaḥ
||5||इदानीं स्मर चित्रं तु चरित्रं स्मरवैरिणः ॥
परामृतानुभूत्येव सत्यं नृत्यति मे मनः
adbhutaṃ śivacāritramāskaṃditamanoharam ||
mama varṇayituṃ kārtsnyānnaiva śaknoti śemuṣī
||6||अद्भुतं शिवचारित्रमास्कंदितमनोहरम् ॥
मम वर्णयितुं कार्त्स्न्यान्नैव शक्नोति शेमुषी
tathāpyeṣa pravakṣye'hamaṃśāṃśena yathāmati ||
puṇyaṃ śoṇādrināthasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ mune
||7||तथाप्येष प्रवक्ष्येऽहमंशांशेन यथामति ॥
पुण्यं शोणाद्रिनाथस्य माहात्म्यं श्रूयतां मुने
purādidevakalpādau nirvikalpo maheśvaraḥ ||
svecchayā sakalaṃ viśvaṃ punarapyudabhāvayat
||8||पुरादिदेवकल्पादौ निर्विकल्पो महेश्वरः ॥
स्वेच्छया सकलं विश्वं पुनरप्युदभावयत्
udbhāvitaṃ ca tadviśvaṃ sraṣṭuṃ pātuṃ ca sarvadā ||
anvicchannādidevo'sau brahmaviṣṇū vinirmame
||9||उद्भावितं च तद्विश्वं स्रष्टुं पातुं च सर्वदा ॥
अन्विच्छन्नादिदेवोऽसौ ब्रह्मविष्णू विनिर्ममे
asṛjaddakṣiṇāṃgena tryaṃbakaḥ parameṣṭhinam ||
viṣṭaraśravasaṃ devo vāmāṃgena ca sṛṣṭavān
||10||असृजद्दक्षिणांगेन त्र्यंबकः परमेष्ठिनम् ॥
विष्टरश्रवसं देवो वामांगेन च सृष्टवान्
brahmāṇaṃ rajasā viṣṇuṃ sattvena samayūyujat ||
niyuktau devadevena tau viraṃcyacyutāvubhau
||11||ब्रह्माणं रजसा विष्णुं सत्त्वेन समयूयुजत् ॥
नियुक्तौ देवदेवेन तौ विरंच्यच्युतावुभौ
īśāte sarvajagatāṃ sṛṣṭirakṣāvidhānayoḥ ||
manasaiva marīcyādīnsasarja brāhmaṇāndaśa
||12||ईशाते सर्वजगतां सृष्टिरक्षाविधानयोः ॥
मनसैव मरीच्यादीन्ससर्ज ब्राह्मणान्दश
dakṣaṃ ca dakṣiṇāṃguṣṭhātsṛṣṭyai prāvartayadvidhiḥ ||
mukhena brāhmaṇāndorbhyāṃ kṣatriyānūruto viśaḥ
||13||दक्षं च दक्षिणांगुष्ठात्सृष्ट्यै प्रावर्तयद्विधिः ॥
मुखेन ब्राह्मणान्दोर्भ्यां क्षत्रियानूरुतो विशः
śūdrāṃśca padbhyāṃ niramātsvayaṃ ca kamalāsanaḥ ||
marīcitanayājjajñuḥ kaśyapādasurāssurāḥ
||14||शूद्रांश्च पद्भ्यां निरमात्स्वयं च कमलासनः ॥
मरीचितनयाज्जज्ञुः कश्यपादसुरास्सुराः
marutaḥ phaṇino gṛdhrā gaṃdharvāsaraso'pi ca ||
manuśca yasya saṃtāno mānavo'yaṃ pravarttate
||15||मरुतः फणिनो गृध्रा गंधर्वासरसोऽपि च ॥
मनुश्च यस्य संतानो मानवोऽयं प्रवर्त्तते
nānājñātitvamāpādya nānākarmapravartakāḥ ||
atreśca samabhūdārṣaṃ kṣātraṃ ca dvividhaṃ kulam
||16||नानाज्ञातित्वमापाद्य नानाकर्मप्रवर्तकाः ॥
अत्रेश्च समभूदार्षं क्षात्रं च द्विविधं कुलम्
pulastyapulahābhyāṃ ca jajñire yakṣarākṣasāḥ ||
utathyagīṣpatimukhā jajñireṃ'giriso muneḥ
||17||पुलस्त्यपुलहाभ्यां च जज्ञिरे यक्षराक्षसाः ॥
उतथ्यगीष्पतिमुखा जज्ञिरेंऽगिरिसो मुनेः
bhṛgoragniḥ samudabhūccyavanādyāstatharṣayaḥ ||
vasiṣṭhapramukhebhyaśca saṃbabhūburmaharṣayaḥ ||
yatputrapautrairbhuvanamidamāpūryate'khilam
||18||भृगोरग्निः समुदभूच्च्यवनाद्यास्तथर्षयः ॥
वसिष्ठप्रमुखेभ्यश्च संबभूबुर्महर्षयः ॥
यत्पुत्रपौत्रैर्भुवनमिदमापूर्यतेऽखिलम्
evaṃ brahmā''tmajaiḥ svīyairidamāpūrayajjagat ||
kālena vaibhavenāpi visasmāra maheśvaram
||19||एवं ब्रह्माऽऽत्मजैः स्वीयैरिदमापूरयज्जगत् ॥
कालेन वैभवेनापि विसस्मार महेश्वरम्
acyuto'pi bhṛgoḥ putrīmudvāhya kamalālayām ||
matsyādirūpo jagati bhavannāsmaradīśvaram
||20||अच्युतोऽपि भृगोः पुत्रीमुद्वाह्य कमलालयाम् ॥
मत्स्यादिरूपो जगति भवन्नास्मरदीश्वरम्
sṛṣṭisthitibhyāṃ druhiṇābjanābhau svādhīnatāṃ nūnamupāgatābhyām ||
atīva garvaṃ dadhaturna kasya mado'dhikāreṇa bhavennarasya
||21||सृष्टिस्थितिभ्यां द्रुहिणाब्जनाभौ स्वाधीनतां नूनमुपागताभ्याम् ॥
अतीव गर्वं दधतुर्न कस्य मदोऽधिकारेण भवेन्नरस्य
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṃḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe sṛṣṭivaṇarnaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||