vṛttāṃtavarṇanam
mārkaṃḍeya uvāca
svāminnityaśivānanda bhagavannaṃdikeśvara ||
āhlādito'smi śoṇeśamāhātmyasudhayā tvayā
||1||स्वामिन्नित्यशिवानन्द भगवन्नंदिकेश्वर ॥
आह्लादितोऽस्मि शोणेशमाहात्म्यसुधया त्वया
kathaṃ vajrāṃgadaḥ pāṃḍyarājaḥ śoṇavyatikramam ||
cakre kathaṃ tadbhaktyaiva prāptavānsaṃpadaṃ punaḥ
||2||कथं वज्रांगदः पांड्यराजः शोणव्यतिक्रमम् ॥
चक्रे कथं तद्भक्त्यैव प्राप्तवान्संपदं पुनः
kathaṃ vidyādharādhīśau kāṃtiśālikalādharau ||
durvāsaḥśāpanirviddhāvavitau śoṇaśaṃbhunā
||3||कथं विद्याधराधीशौ कांतिशालिकलाधरौ ॥
दुर्वासःशापनिर्विद्धाववितौ शोणशंभुना
naṃdikeśvara uvāca
dīrghāyuṣyatvasāphalyaṃ labdhavāṃstvaṃ mṛkaṇḍuja ||
yadiyaṃ stheyasī bhaktirbhavato bhūtanāyake
||4||दीर्घायुष्यत्वसाफल्यं लब्धवांस्त्वं मृकण्डुज ॥
यदियं स्थेयसी भक्तिर्भवतो भूतनायके
vakṣye vajrāṃgadodaṃtaṃ vṛttaṃ vidyābhṛtorapi ||
yato'bhūnmahito loke śoṇādrīśvaravaibhavaḥ
||5||वक्ष्ये वज्रांगदोदंतं वृत्तं विद्याभृतोरपि ॥
यतोऽभून्महितो लोके शोणाद्रीश्वरवैभवः
āsīdvajrāṃgadonāma purā pāṃḍyeṣu pārthivaḥ ||
āste yasya bhujastambhe vasudhā sālabhaṃjikā
||6||आसीद्वज्रांगदोनाम पुरा पांड्येषु पार्थिवः ॥
आस्ते यस्य भुजस्तम्भे वसुधा सालभंजिका
dhārmiko nyāyavijjñātā gaṃbhīro dakṣiṇam kṣamaḥ ||
śāṃto vinayavāndhīmānekadāravrataḥ kṛtī
||7||धार्मिको न्यायविज्ज्ञाता गंभीरो दक्षिणम् क्षमः ॥
शांतो विनयवान्धीमानेकदारव्रतः कृती
śivapūjārcanarataḥ śrīmāñchīlavatāṃ varaḥ ||
pṛthvīmāsetukedārācchaśāsa jitaśātravaḥ
||8||शिवपूजार्चनरतः श्रीमाञ्छीलवतां वरः ॥
पृथ्वीमासेतुकेदाराच्छशास जितशात्रवः
kadācinmṛgayāvyājātsa caransuturaṃgamaḥ ||
aruṇācalaparyaṃtaṃ kāṃtāraṃ samagāhata
||9||कदाचिन्मृगयाव्याजात्स चरन्सुतुरंगमः ॥
अरुणाचलपर्यंतं कांतारं समगाहत
sa tatra bahalāmodaṃ kaṃcitkastūrikāmṛgam ||
dṛṣṭvā tamanvakturagaṃ prāvartayata kautukāt
||10||स तत्र बहलामोदं कंचित्कस्तूरिकामृगम् ॥
दृष्ट्वा तमन्वक्तुरगं प्रावर्तयत कौतुकात्
sa mṛgo'nudrutastena abhitaḥ śoṇaparvatam ||
prādakṣiṇyātparīyāya papāta ca manojavaḥ
||11||स मृगोऽनुद्रुतस्तेन अभितः शोणपर्वतम् ॥
प्रादक्षिण्यात्परीयाय पपात च मनोजवः
tataḥ sa bhagnasāropi rājā jātaśramaścaran ||
papāta vāhādvicchāyaḥ kṣīṇapuṇya iva dyutaḥ
||12||ततः स भग्नसारोपि राजा जातश्रमश्चरन् ॥
पपात वाहाद्विच्छायः क्षीणपुण्य इव द्युतः
ajñātakāraṇenaivaṃ mātaṃgeneva pīḍitaḥ ||
nājñāsītkṣaṇamātmānaṃ rājā grahagṛhītavat
||13||अज्ञातकारणेनैवं मातंगेनेव पीडितः ॥
नाज्ञासीत्क्षणमात्मानं राजा ग्रहगृहीतवत्
aciṃtayacca koyaṃ me nirhetuḥ sattvaviplavaḥ ||
kva gataḥ sa hyakasmānme upavāhyasturaṃgamaḥ
||14||अचिंतयच्च कोयं मे निर्हेतुः सत्त्वविप्लवः ॥
क्व गतः स ह्यकस्मान्मे उपवाह्यस्तुरंगमः
iti ciṃtākule tasmiṃstajjñānepyapaṭīyasi ||
taḍittaṭajaṭāleva sahasā dyauradṛśyata
||15||इति चिंताकुले तस्मिंस्तज्ज्ञानेप्यपटीयसि ॥
तडित्तटजटालेव सहसा द्यौरदृश्यत
nirīkṣamāṇa evāsminhitvā tiryakkalevaram ||
tūrṇaṃ turaṃgasāraṃgau khecaratvamupāgatau
||16||निरीक्षमाण एवास्मिन्हित्वा तिर्यक्कलेवरम् ॥
तूर्णं तुरंगसारंगौ खेचरत्वमुपागतौ
kirīṭinau kuṇḍalinau hārakeyūradhāriṇau ||
kṣaumāṃtarīyottarīyau sragviṇau ca virejatuḥ
||17||किरीटिनौ कुण्डलिनौ हारकेयूरधारिणौ ॥
क्षौमांतरीयोत्तरीयौ स्रग्विणौ च विरेजतुः
avocatāṃ ca nṛpatimāścaryākṛṣṭamānasam ||
haraṃtāviva dantāṃśujālaistvasyārttijaṃ tamaḥ
||18||अवोचतां च नृपतिमाश्चर्याकृष्टमानसम् ॥
हरंताविव दन्तांशुजालैस्त्वस्यार्त्तिजं तमः
rājannalaṃ viṣādena śoṇādrīśaprabhāvataḥ ||
etāṃ jānīhi saṃjātāṃ navāṃ nau cedṛśī daśām
||19||राजन्नलं विषादेन शोणाद्रीशप्रभावतः ॥
एतां जानीहि संजातां नवां नौ चेदृशी दशाम्
tadovāca tayoḥ kiṃcidāśvastaiva pārthivaḥ ||
kṛtāṃjalirabhāṣiṣṭa tāvubhau vinayānvitaḥ
||20||तदोवाच तयोः किंचिदाश्वस्तइव पार्थिवः ॥
कृतांजलिरभाषिष्ट तावुभौ विनयान्वितः
kau yuvāṃ nirmito yābhyāmabhiṣaṃgo mamedṛśaḥ ||
bhadrau bhaṇatamārttānāṃ trāṇaṃ hi mahatāṃ guṇaḥ
||21||कौ युवां निर्मितो याभ्यामभिषंगो ममेदृशः ॥
भद्रौ भणतमार्त्तानां त्राणं हि महतां गुणः
iti tena kṛte praśne tamuvāca kalādharaḥ ||
rājānaṃ janitāścaryaṃ nirdiṣṭaḥ kāṃtiśālinā
||22||इति तेन कृते प्रश्ने तमुवाच कलाधरः ॥
राजानं जनिताश्चर्यं निर्दिष्टः कांतिशालिना
avehi rājannāvāṃ hi purāvidyādhareśvarau ||
parasparātisauhārdau vasaṃtamadanāviva
||23||अवेहि राजन्नावां हि पुराविद्याधरेश्वरौ ॥
परस्परातिसौहार्दौ वसंतमदनाविव
ekadā tu suvarṇādreḥ pārśve durvāsaso muneḥ ||
tapovanamagacchāva manaso'pi durāsadam
||24||एकदा तु सुवर्णाद्रेः पार्श्वे दुर्वाससो मुनेः ॥
तपोवनमगच्छाव मनसोऽपि दुरासदम्
krośeddhāṃ tapasastasya śivārādhanasādhanīm ||
puṣpojjvalāmapaśyāva puṇyāmārāmavāṭikām
||25||क्रोशेद्धां तपसस्तस्य शिवाराधनसाधनीम् ॥
पुष्पोज्ज्वलामपश्याव पुण्यामारामवाटिकाम्
vinītāvapyasaṃjātau tattvocitasudhīgaṇau ||
prāviśāva tadudyānaṃ prasūnāvacayotsukau
||26||विनीतावप्यसंजातौ तत्त्वोचितसुधीगणौ ॥
प्राविशाव तदुद्यानं प्रसूनावचयोत्सुकौ
sthalasya tasya sauhārdātkāṃtiśālyatigarvitaḥ ||
saṃcacāra muhuḥ pādanyāsairāghaṭṭayanmahīm
||27||स्थलस्य तस्य सौहार्दात्कांतिशाल्यतिगर्वितः ॥
संचचार मुहुः पादन्यासैराघट्टयन्महीम्
ahaṃ tu tatra puṣpāṇāṃ gaṃdhātiśayamohitaḥ ||
vikasvareṣu puṣpeṣu nyastahasto durāśayaḥ
||28||अहं तु तत्र पुष्पाणां गंधातिशयमोहितः ॥
विकस्वरेषु पुष्पेषु न्यस्तहस्तो दुराशयः
tataḥ śāṃḍilyamūlastho vyāghracarmāsane sthitaḥ ||
durvāsāstapasāṃ rāśirjvalanniva hutāśanaḥ
||29||ततः शांडिल्यमूलस्थो व्याघ्रचर्मासने स्थितः ॥
दुर्वासास्तपसां राशिर्ज्वलन्निव हुताशनः
amarṣotkarṣanīraṃdhraspaṃdamānādharacchadaḥ ||
karāla bhṛkuṭībaṃdhasārālitaviśālabhūḥ
||30||अमर्षोत्कर्षनीरंध्रस्पंदमानाधरच्छदः ॥
कराल भृकुटीबंधसारालितविशालभूः
saroṣo'bhūttejasāḍhyo gharmadaṃturavigrahaḥ ||
dahanniva dṛśā paśyannabhartsayata nau muniḥ
||31||सरोषोऽभूत्तेजसाढ्यो घर्मदंतुरविग्रहः ॥
दहन्निव दृशा पश्यन्नभर्त्सयत नौ मुनिः
āḥ pāpau pracyutācārau kau yuvāmatigarvitau ||
jvalataḥ kopavahnerme śalabhatvamupāgatau
||32||आः पापौ प्रच्युताचारौ कौ युवामतिगर्वितौ ॥
ज्वलतः कोपवह्नेर्मे शलभत्वमुपागतौ
tapovanamidaṃ matkaṃ pāvanaṃ bhūtabhāvanam ||
pādairna spṛśataḥ kvāpi sūryācaṃdramasāvapi
||33||तपोवनमिदं मत्कं पावनं भूतभावनम् ॥
पादैर्न स्पृशतः क्वापि सूर्याचंद्रमसावपि
puravairisaparyāyāḥ paryāyakamidaṃ vanam ||
na spaṃdate'tra vātopi na lipyaṃte'tra ṣaṭapadāḥ
||34||पुरवैरिसपर्यायाः पर्यायकमिदं वनम् ॥
न स्पंदतेऽत्र वातोपि न लिप्यंतेऽत्र षटपदाः
tadetatpādasaṃcārairdūṣayanneṣa pātakī ||
hayo bhavatu bhūloke paravāhyatvapīḍitaḥ
||35||तदेतत्पादसंचारैर्दूषयन्नेष पातकी ॥
हयो भवतु भूलोके परवाह्यत्वपीडितः
aparopyayamatyugre patatvacalakaṃdare|
prasūnagaṃdhalobhādyo gaṃdhasāraṃgatāṃ gataḥ
||36||अपरोप्ययमत्युग्रे पतत्वचलकंदरे।
प्रसूनगंधलोभाद्यो गंधसारंगतां गतः
iti tenograroṣeṇa śāpavajre nipātite ||
tatkṣaṇādvigaladgarvāvāvāṃ taṃ śaraṇaṃ gatau
||37||इति तेनोग्ररोषेण शापवज्रे निपातिते ॥
तत्क्षणाद्विगलद्गर्वावावां तं शरणं गतौ
abhidhāya ca taṃ devamāhitāṃghriparigrahaiḥ ||
amogha eṣa tvacchāpastadasyāṃto nivedyatām
||38||अभिधाय च तं देवमाहितांघ्रिपरिग्रहैः ॥
अमोघ एष त्वच्छापस्तदस्यांतो निवेद्यताम्
athātidīnamanasāvāvāmālokya pārthiva ||
sānugraho'bhūnmunirāṭ kāruṇyādatiśītalaḥ
||39||अथातिदीनमनसावावामालोक्य पार्थिव ॥
सानुग्रहोऽभून्मुनिराट् कारुण्यादतिशीतलः
abhāṣata ca maivaṃ bho bhavatoḥ kvāpi durdhiyoḥ ||
śāpasya bhavitā śāṃtiraruṇādreḥ pradakṣiṇāt
||40||अभाषत च मैवं भो भवतोः क्वापि दुर्धियोः ॥
शापस्य भविता शांतिररुणाद्रेः प्रदक्षिणात्
purā khalu purārātiradhyatiṣṭhacchubhāṃ sabhām ||
paryupāsyata dikpālairiṃdropeṃdrayamādibhiḥ
||41||पुरा खलु पुरारातिरध्यतिष्ठच्छुभां सभाम् ॥
पर्युपास्यत दिक्पालैरिंद्रोपेंद्रयमादिभिः
tadā ca devadevāya naṃdanāraṇyadevatā ||
upāyanīkṛtavatī phalaṃ kimapi pāṭalam
||42||तदा च देवदेवाय नंदनारण्यदेवता ॥
उपायनीकृतवती फलं किमपि पाटलम्
bālyātkutūhalākrāntau gajānanaṣaḍānanau ||
pitaraṃ tadayācetāṃ lobhanīyataraṃ phalam
||43||बाल्यात्कुतूहलाक्रान्तौ गजाननषडाननौ ॥
पितरं तदयाचेतां लोभनीयतरं फलम्
atha tāvavadaddevastanayau phalatarṣitau ||
gopayitvā phalaṃ pāṇisaṃpuṭena kumārakau
||44||अथ ताववदद्देवस्तनयौ फलतर्षितौ ॥
गोपयित्वा फलं पाणिसंपुटेन कुमारकौ
imāṃ samastāṃ pṛthivīṃ lokālokena veṣṭitām ||
yo vāṃ pradakṣiṇīkartumīṣṭe tasmai dadāmyaham
||45||इमां समस्तां पृथिवीं लोकालोकेन वेष्टिताम् ॥
यो वां प्रदक्षिणीकर्तुमीष्टे तस्मै ददाम्यहम्
ityukte pārvatīśena smayamānamukheṃdunā ||
skaṃdaḥ pradakṣiṇīkartuṃ medinīmupacakrame
||46||इत्युक्ते पार्वतीशेन स्मयमानमुखेंदुना ॥
स्कंदः प्रदक्षिणीकर्तुं मेदिनीमुपचक्रमे
laṃbodarastu devasya śoṇaśailākṛteḥ pituḥ ||
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā purastādeva tatkṣaṇāt
||47||लंबोदरस्तु देवस्य शोणशैलाकृतेः पितुः ॥
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा पुरस्तादेव तत्क्षणात्
taddṛṣṭvā tasya cāturyaṃ heraṃbāya triyaṃvakaḥ ||
phalaṃ vitīrṇavānasmai praṇayāghrātamastakaḥ
||48||तद्दृष्ट्वा तस्य चातुर्यं हेरंबाय त्रियंवकः ॥
फलं वितीर्णवानस्मै प्रणयाघ्रातमस्तकः
adyaprabhṛti sarveṣāṃ phalānāmadhināyakaḥ ||
bhavetyasmai varaṃ dattvā hyekadaṃtāya śaṃkaraḥ
||49||अद्यप्रभृति सर्वेषां फलानामधिनायकः ॥
भवेत्यस्मै वरं दत्त्वा ह्येकदंताय शंकरः
babhāṣe ca sabhāstārānsarvānapi surāsurān ||
prasaraddaśanajyotsnākarburīkṛtamaṃdiraḥ
||50||बभाषे च सभास्तारान्सर्वानपि सुरासुरान् ॥
प्रसरद्दशनज्योत्स्नाकर्बुरीकृतमंदिरः
sthāvaroyaṃ mamākāraḥ śoṇādriryo'sya bhaktitaḥ ||
pradakṣiṇāṃ vitanute sa me sārūpyabhāgbhavet
||51||स्थावरोयं ममाकारः शोणाद्रिर्योऽस्य भक्तितः ॥
प्रदक्षिणां वितनुते स मे सारूप्यभाग्भवेत्
gireḥ pradakṣiṇenāsya yasya dhattaḥ pade rujam ||
sa samrāṭsakalotkṛṣṭaṃ labhate śāśvataṃ padam
||52||गिरेः प्रदक्षिणेनास्य यस्य धत्तः पदे रुजम् ॥
स सम्राट्सकलोत्कृष्टं लभते शाश्वतं पदम्
iti śāsanataḥ śaṃbhoḥ śoṇaśailapradakṣiṇam ||
vidhāya sarvagīrvāṇā lebhire svaṃ svamīpsitam
||53||इति शासनतः शंभोः शोणशैलप्रदक्षिणम् ॥
विधाय सर्वगीर्वाणा लेभिरे स्वं स्वमीप्सितम्
yuvāmapi madodbhūtamālinyau śikṣitau mayā ||
pradakṣiṇena śoṇādreḥ śāpāṃto vāṃ bhaviṣyati
||54||युवामपि मदोद्भूतमालिन्यौ शिक्षितौ मया ॥
प्रदक्षिणेन शोणाद्रेः शापांतो वां भविष्यति
tiraścorapi vāṃ sidhyedaruṇādreḥ pradakṣiṇā ||
vajrāṃgadasya pāṃḍyasya nṛpateranubaṃdhataḥ
||55||तिरश्चोरपि वां सिध्येदरुणाद्रेः प्रदक्षिणा ॥
वज्रांगदस्य पांड्यस्य नृपतेरनुबंधतः
ityamarṣaṇamaharṣimahābdheḥ śāpahālahala śoṣitagātrau ||
pātitau bahulapātakabhārātkṣipramaśvamṛgajātiṣu jātau
||56||इत्यमर्षणमहर्षिमहाब्धेः शापहालहल शोषितगात्रौ ॥
पातितौ बहुलपातकभारात्क्षिप्रमश्वमृगजातिषु जातौ
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe 'ruṇācalapradakṣiṇāmāhātmye vajrāṃgada vṛttāṃtavarṇanaṃ nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 22 ||