śivaviṣṇuvivādavarṇanam
naṃdikeśvara uvāca
ahameva prabhuriti prarūḍhādhikagarvayoḥ ||
viraṃcyapyutayorāsīdvivādo mohasaṃbhavaḥ
||1||अहमेव प्रभुरिति प्ररूढाधिकगर्वयोः ॥
विरंच्यप्युतयोरासीद्विवादो मोहसंभवः
rajovikārābhyadhiko bāhye nīla ivotthitaḥ ||
viśvasṛṣṭikaro viṣṇuṃ viraṃcyo'brūta garvataḥ
||2||रजोविकाराभ्यधिको बाह्ये नील इवोत्थितः ॥
विश्वसृष्टिकरो विष्णुं विरंच्योऽब्रूत गर्वतः
brahmovāca
kathaṃ tvamadhikaścāsi viṣṇo janayiturmama ||
pitāmahasya lokānāṃ kimevamatimohitaḥ
||3||कथं त्वमधिकश्चासि विष्णो जनयितुर्मम ॥
पितामहस्य लोकानां किमेवमतिमोहितः
tvatta evoditau daityau nihatya madhukaiṭabhau ||
daityāririti mugdha tvaṃ garvaṃ vahasi keśava
||4||त्वत्त एवोदितौ दैत्यौ निहत्य मधुकैटभौ ॥
दैत्यारिरिति मुग्ध त्वं गर्वं वहसि केशव
tvāmeva sṛjato nityaṃ bahudhā mama vedhasaḥ ||
adyāpyāyāsajāṃ pīḍāṃ na parityajataḥ karau
||5||त्वामेव सृजतो नित्यं बहुधा मम वेधसः ॥
अद्याप्यायासजां पीडां न परित्यजतः करौ
mama śramāṃbhasodbhūte mahāṃbhodhau nimajjataḥ ||
naiyagrodhaṃ na cotpannaṃ kutaste'stvavalaṃbanam
||6||मम श्रमांभसोद्भूते महांभोधौ निमज्जतः ॥
नैयग्रोधं न चोत्पन्नं कुतस्तेऽस्त्ववलंबनम्
madupajñe mahāṃbhodhau sravate ko'pi pannagaḥ ||
tadāśrayastvamūrdhvaṃ te padmaṃ taccāsanaṃ mama
||7||मदुपज्ञे महांभोधौ स्रवते कोऽपि पन्नगः ॥
तदाश्रयस्त्वमूर्ध्वं ते पद्मं तच्चासनं मम
kutastamomaye brūhi tvayi sattvaguṇodayaḥ ||
sa vetsi kiṃ tvaṃ prakṛtiṃ nidrājaḍimanirbharaḥ
||8||कुतस्तमोमये ब्रूहि त्वयि सत्त्वगुणोदयः ॥
स वेत्सि किं त्वं प्रकृतिं निद्राजडिमनिर्भरः
jalāśaye prasvapatā daityabhītyā janārdana ||
kathaṃ tvayā rakṣitāsau madadhīnā jagattrayī
||9||जलाशये प्रस्वपता दैत्यभीत्या जनार्दन ॥
कथं त्वया रक्षितासौ मदधीना जगत्त्रयी
caturbhyo mama vaktrebhyo vedāḥ samudayaṃ gatāḥ ||
caitanyarūpiṇī śaktiḥ kalatraṃ me sarasvatī
||10||चतुर्भ्यो मम वक्त्रेभ्यो वेदाः समुदयं गताः ॥
चैतन्यरूपिणी शक्तिः कलत्रं मे सरस्वती
mayā hi sṛjyate viśvamidaṃ sthāvarajaṃgamam ||
rakṣyate ca tadindrādyairmāmakaiḥputrapautrakaiḥ
||11||मया हि सृज्यते विश्वमिदं स्थावरजंगमम् ॥
रक्ष्यते च तदिन्द्राद्यैर्मामकैःपुत्रपौत्रकैः
tataḥ kathaya vaikuṃṭha manniyojyeṣu kaścana ||
jagatāmīśvarānmattaḥ kathaṃ nāmātiricyase
||12||ततः कथय वैकुंठ मन्नियोज्येषु कश्चन ॥
जगतामीश्वरान्मत्तः कथं नामातिरिच्यसे
naṃdikeśvara uvāca
itthaṃ saroṣasaṃraṃbhe vidhau pauruṣabhāṣiṇi ||
nārāyaṇo'pi sāsūyaṃ smitvaivaṃ samabhāṣata
||13||इत्थं सरोषसंरंभे विधौ पौरुषभाषिणि ॥
नारायणोऽपि सासूयं स्मित्वैवं समभाषत
viṣṇuruvāca
viraṃce muṃca saṃraṃbhaṃ vṛthā khalu vikatthase ||
nābhīsarojasaṃjāto mama tvamavadhāraya
||14||विरंचे मुंच संरंभं वृथा खलु विकत्थसे ॥
नाभीसरोजसंजातो मम त्वमवधारय
yoganidrāṃ mayonmucya purā ha madhukaiṭabhau ||
na cedyanmathitau tābhyāṃ tathaiva syāḥ praṇāśitaḥ
||15||योगनिद्रां मयोन्मुच्य पुरा ह मधुकैटभौ ॥
न चेद्यन्मथितौ ताभ्यां तथैव स्याः प्रणाशितः
somakapramukhāndaityānhaṃtumātmecchayā mama ||
dhṛtamatsyādirūpasya ko vānyaḥ sṛṣṭikāraṇam
||16||सोमकप्रमुखान्दैत्यान्हंतुमात्मेच्छया मम ॥
धृतमत्स्यादिरूपस्य को वान्यः सृष्टिकारणम्
na kiṃcidapi paśyaṃti rajasārūḍhadṛṣṭayaḥ ||
rajomayena bhavatā kiṃ nirūpayituṃ kṣamam
||17||न किंचिदपि पश्यंति रजसारूढदृष्टयः ॥
रजोमयेन भवता किं निरूपयितुं क्षमम्
avinābhāvinī śaktirnanu me padmavāsinī ||
yasyāḥ kaṭākṣamātreṇa jagavitayamedhate
||18||अविनाभाविनी शक्तिर्ननु मे पद्मवासिनी ॥
यस्याः कटाक्षमात्रेण जगवितयमेधते
bhūtānyamūni kālo'yamātmanopyahameva hi ||
mayā virahitaṃ ki vā triṣu lokeṣu vidyate
||19||भूतान्यमूनि कालोऽयमात्मनोप्यहमेव हि ॥
मया विरहितं कि वा त्रिषु लोकेषु विद्यते
pra ādityā vasavo rudrā dikpālā manavo'pyaham ||
bhūrbhuvaḥsvastrayīmenāṃ madadhīnāṃ viciṃtaya
||20||प्र आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पाला मनवोऽप्यहम् ॥
भूर्भुवःस्वस्त्रयीमेनां मदधीनां विचिंतय
mamaiva viniyogena sṛṣṭiśaktiḥ svayaṃ sthitā ||
tanme trailokyanāthasyaki tvaṃjyeṣṭhaḥ samo'thavā
||21||ममैव विनियोगेन सृष्टिशक्तिः स्वयं स्थिता ॥
तन्मे त्रैलोक्यनाथस्यकि त्वंज्येष्ठः समोऽथवा
naṃdikeśvara uvāca
evaṃ mohāṃdhamanasoranyonyaṃ pratigarjatoḥ ||
yayāvanalpasamayaḥsavartasadṛśastayo.
||22||एवं मोहांधमनसोरन्योन्यं प्रतिगर्जतोः ॥
ययावनल्पसमयःसवर्तसदृशस्तयो.
udayāstamayau syātāṃ na tadā caṃdrasūryayoḥ ||
nakṣatrāṇi ca tārāśca grahāśca kṣīṇatāṃ yayuḥ
||23||उदयास्तमयौ स्यातां न तदा चंद्रसूर्ययोः ॥
नक्षत्राणि च ताराश्च ग्रहाश्च क्षीणतां ययुः
nāvavurmaruto vā na jajvalurjātavedasaḥ ||
nāṃtarikṣaṃ na ca kṣoṇī na diśo'pi cakāśire
||24||नाववुर्मरुतो वा न जज्वलुर्जातवेदसः ॥
नांतरिक्षं न च क्षोणी न दिशोऽपि चकाशिरे
samudrāścukṣubhussarve parvatāśca cakaṃpire ||
auṣadhyaḥ śoṣamāseduravaseduśca jaṃtavaḥ
||25||समुद्राश्चुक्षुभुस्सर्वे पर्वताश्च चकंपिरे ॥
औषध्यः शोषमासेदुरवसेदुश्च जंतवः
pakṣamāsartuvarṣādikālasya niyamo gataḥ ||
ahorātravyavasthāpi praṇāśa samupāyayau
||26||पक्षमासर्तुवर्षादिकालस्य नियमो गतः ॥
अहोरात्रव्यवस्थापि प्रणाश समुपाययौ
indrādayo lokapālā marīcyādyā maharṣayaḥ ||
sarvepyakāle saṃprāptaṃ kalpāṃtaṃ menire tadā
||27||इन्द्रादयो लोकपाला मरीच्याद्या महर्षयः ॥
सर्वेप्यकाले संप्राप्तं कल्पांतं मेनिरे तदा
evaṃ jāte mahākṣobhe bhūtākrandapracoditaḥ ||
bhūtanātho jagajjātamavidyāyāmabudhyata
||28||एवं जाते महाक्षोभे भूताक्रन्दप्रचोदितः ॥
भूतनाथो जगज्जातमविद्यायामबुध्यत
vyaciṃtayacca viśvātmā viśvasaṃrakṣaṇodyataḥ ||
avāhyayā dṛśā'paśyadanayomohakāraṇam
||29||व्यचिंतयच्च विश्वात्मा विश्वसंरक्षणोद्यतः ॥
अवाह्यया दृशाऽपश्यदनयोमोहकारणम्
svāminaṃ sakalaiśvaryadātāraṃ māṃ madoddhatau ||
vismṛtya svaṃ svamevaitāvamaṃsetāṃ jagatprabhū
||30||स्वामिनं सकलैश्वर्यदातारं मां मदोद्धतौ ॥
विस्मृत्य स्वं स्वमेवैतावमंसेतां जगत्प्रभू
aho mohasya māhātmyaṃ vadimau druhiṇācyutau ||
jānānāvapi māṃ samyagabhūtāmevamuddhatau
||31||अहो मोहस्य माहात्म्यं वदिमौ द्रुहिणाच्युतौ ॥
जानानावपि मां सम्यगभूतामेवमुद्धतौ
ajñānatimirodbhūti dūṣitāśayalocanaḥ ||
janaḥ prāptaṃ stutamapi prāyo vastu na paśyati
||32||अज्ञानतिमिरोद्भूति दूषिताशयलोचनः ॥
जनः प्राप्तं स्तुतमपि प्रायो वस्तु न पश्यति
kṛtāparādhāvapyetau nimagnau mohasāgare ||
mayā nopekṣaṇīyau hi lokānāṃ hitakāmyayā
||33||कृतापराधावप्येतौ निमग्नौ मोहसागरे ॥
मया नोपेक्षणीयौ हि लोकानां हितकाम्यया
iti niścitya manasā māyā vaivaśyametayoḥ ||
devo dayāmahāṃbhodhirvyapohayitumaihata
||34||इति निश्चित्य मनसा माया वैवश्यमेतयोः ॥
देवो दयामहांभोधिर्व्यपोहयितुमैहत
aho'nukampā taruṇeṃdumauleḥ svabhāvasiddhā bhuvanatraye'smin ||
asau pramohāṃbudhimadhyatobhūdāvirnirastāvapi dhātṛviṣṇū
||35||अहोऽनुकम्पा तरुणेंदुमौलेः स्वभावसिद्धा भुवनत्रयेऽस्मिन् ॥
असौ प्रमोहांबुधिमध्यतोभूदाविर्निरस्तावपि धातृविष्णू
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śivaviṣṇuvivādavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||