śivapārvatīvihāravarṇanam
sūta uvāca
iti śrutvāsya vacanaṃ mārkaṃḍeyo'bhyabhāṣata ||
mārkaṃḍeya uvāca ||
śrutameva mayā deva śrotavyaṃ bhavato mukhāt
||1||इति श्रुत्वास्य वचनं मार्कंडेयोऽभ्यभाषत ॥
मार्कंडेय उवाच ॥
श्रुतमेव मया देव श्रोतव्यं भवतो मुखात्
tathāpi kautukenāhamākrāṃto munayo'pyamī ||
gauryā kathaṃ tapastaptaṃ mahādevyātra kathyatām
||2||तथापि कौतुकेनाहमाक्रांतो मुनयोऽप्यमी ॥
गौर्या कथं तपस्तप्तं महादेव्यात्र कथ्यताम्
naṃdikeśvara uvāca
kathayāmi tadapyetadyathā'dhigatamātmanā ||
śṛṇu tvamavadhānena mārkaṃḍeya mahāmate
||3||कथयामि तदप्येतद्यथाऽधिगतमात्मना ॥
शृणु त्वमवधानेन मार्कंडेय महामते
nanu jānāsi tatpūrvaṃ yathā dākṣāyaṇī śivaḥ ||
upayeme satīṃ nāma satīnāmadhidevatām
||4||ननु जानासि तत्पूर्वं यथा दाक्षायणी शिवः ॥
उपयेमे सतीं नाम सतीनामधिदेवताम्
yathā ca sā krudhā bharturdruhi dakṣaprajāpatau ||
yogādahāsīdātmīyaṃ vapurityapi te śrutam
||5||यथा च सा क्रुधा भर्तुर्द्रुहि दक्षप्रजापतौ ॥
योगादहासीदात्मीयं वपुरित्यपि ते श्रुतम्
tadā harājñānighnena vīrabhadreṇa yatkṛtam ||
adhvaradhvaṃsanaṃ dakṣasyāpi te viditaṃ mahat
||6||तदा हराज्ञानिघ्नेन वीरभद्रेण यत्कृतम् ॥
अध्वरध्वंसनं दक्षस्यापि ते विदितं महत्
aśrauṣīstasya dakṣasya gaṇaiḥ śīrṣāsakhaṃḍanam ||
brahmācyuteṃdramukhyānāṃ devānāmapi śikṣaṇam
||7||अश्रौषीस्तस्य दक्षस्य गणैः शीर्षासखंडनम् ॥
ब्रह्माच्युतेंद्रमुख्यानां देवानामपि शिक्षणम्
daṃtaghātaṃ raveḥ pāṇipāṭanaṃ jātavedasaḥ ||
aditiprabhṛtīnāṃ ca divyastrīṇāṃ parābhavam
||8||दंतघातं रवेः पाणिपाटनं जातवेदसः ॥
अदितिप्रभृतीनां च दिव्यस्त्रीणां पराभवम्
sā ca devī punarjanma lebhe himavato gṛhe ||
umeti pārvatītyākhyāṃ dvitīyāṃ vibhratī punaḥ
||9||सा च देवी पुनर्जन्म लेभे हिमवतो गृहे ॥
उमेति पार्वतीत्याख्यां द्वितीयां विभ्रती पुनः
devaḥ sthāṇuvane tāṃ ca paricaryāparaṃ rahaḥ ||
arurocayiṣuḥ kāmamadhākṣītkālavahninā
||10||देवः स्थाणुवने तां च परिचर्यापरं रहः ॥
अरुरोचयिषुः काममधाक्षीत्कालवह्निना
jiteṃdriyaṃ ca taṃ devaṃ kvāpi yātaṃ gaṇaiḥ saha ||
tapobhistoṣayāmāsa gaurī śikharavāsinī
||11||जितेंद्रियं च तं देवं क्वापि यातं गणैः सह ॥
तपोभिस्तोषयामास गौरी शिखरवासिनी
upayamyātha tāṃ devo vṛttāṃtaiścittakhaṃḍibhiḥ ||
ramayāmāsa caikāṃte modasveti vilāsinīm
||12||उपयम्याथ तां देवो वृत्तांतैश्चित्तखंडिभिः ॥
रमयामास चैकांते मोदस्वेति विलासिनीम्
vaidhavyakhinnayā ratyā prārthitā śailanaṃdinī ||
kāmapīṭhe tapasyaṃtī kāmaṃ pratyudadīpayat
||13||वैधव्यखिन्नया रत्या प्रार्थिता शैलनंदिनी ॥
कामपीठे तपस्यंती कामं प्रत्युददीपयत्
punaśca menayā mātrā pitrā ca himabhūbhṛtā ||
ānītā bhavanaṃ bhartrā sākaṃ ciramaraṃsta sā
||14||पुनश्च मेनया मात्रा पित्रा च हिमभूभृता ॥
आनीता भवनं भर्त्रा साकं चिरमरंस्त सा
tadā śuṃbhaniśuṃbhākhyau lebhāte vedhaso varam ||
devadānavamartyeṣu māstu nau puruṣānmṛtiḥ
||15||तदा शुंभनिशुंभाख्यौ लेभाते वेधसो वरम् ॥
देवदानवमर्त्येषु मास्तु नौ पुरुषान्मृतिः
iti tadvacanaṃ śrutvā jātatrāsaiḥ suparvabhiḥ ||
abhyarthito'vadaddevo rahaścakradharādibhiḥ
||16||इति तद्वचनं श्रुत्वा जातत्रासैः सुपर्वभिः ॥
अभ्यर्थितोऽवदद्देवो रहश्चक्रधरादिभिः
mābhaiṣṭa bhadra kālena tathā pratividhīyate ||
yathā niṣūditau syātāṃ tādṛśau dānavāviti
||17||माभैष्ट भद्र कालेन तथा प्रतिविधीयते ॥
यथा निषूदितौ स्यातां तादृशौ दानवाविति
dattābhayānmukuṃdādīnvisṛjyāṃdhakasūdanaḥ ||
aṃtaḥpuragato reme devyā saha yathā purā
||18||दत्ताभयान्मुकुंदादीन्विसृज्यांधकसूदनः ॥
अंतःपुरगतो रेमे देव्या सह यथा पुरा
kadācinmarmalakṣyeṇa prītyā kālīti niṃditā ||
tasya prītyai kālikā ca tvacamevājahānnijām
||19||कदाचिन्मर्मलक्ष्येण प्रीत्या कालीति निंदिता ॥
तस्य प्रीत्यै कालिका च त्वचमेवाजहान्निजाम्
yatrotkṣiptavatī carma svecchayā parameśvarī ||
mahākāśīprapātākhyaṃ tadabhūtkṣetramuttamam
||20||यत्रोत्क्षिप्तवती चर्म स्वेच्छया परमेश्वरी ॥
महाकाशीप्रपाताख्यं तदभूत्क्षेत्रमुत्तमम्
sā ca tvakkauśikī nāmnā kālī viṃdhyādrivāsinī ||
tapasyaṃtī vṛṣasyaṃtau to jaghāna mahāsurau
||21||सा च त्वक्कौशिकी नाम्ना काली विंध्याद्रिवासिनी ॥
तपस्यंती वृषस्यंतौ तो जघान महासुरौ
devī ca gaurī śikhare tasminneva manohare ||
tapobhirlabdhagaurītvādbharttāraṃ samatoṣayat
||22||देवी च गौरी शिखरे तस्मिन्नेव मनोहरे ॥
तपोभिर्लब्धगौरीत्वाद्भर्त्तारं समतोषयत्
krameṇa daurhṛdavatī bhūtvā prāsūta pārvatī ||
gajānanaṃ ca heraṃbaṃ senānyaṃ ca ṣaḍānanam
||23||क्रमेण दौर्हृदवती भूत्वा प्रासूत पार्वती ॥
गजाननं च हेरंबं सेनान्यं च षडाननम्
tau cāgamavidaḥ prāhurnārāyaṇacaturmukhau ||
pūrvāparādhaśuddhyarthaṃ devīgarbhasamudbhavau
||24||तौ चागमविदः प्राहुर्नारायणचतुर्मुखौ ॥
पूर्वापराधशुद्ध्यर्थं देवीगर्भसमुद्भवौ
vardhamānau ca tau bālau pitrorālokamānayoḥ ||
magnayoriva varṣābdhau premagraṃthirabhūddṛḍhā
||25||वर्धमानौ च तौ बालौ पित्रोरालोकमानयोः ॥
मग्नयोरिव वर्षाब्धौ प्रेमग्रंथिरभूद्दृढा
jātu vīṇāninādena kadāciccitralekhanaiḥ ||
vijahratuśśivau svairamekadā maṃḍanairmithaḥ
||26||जातु वीणानिनादेन कदाचिच्चित्रलेखनैः ॥
विजह्रतुश्शिवौ स्वैरमेकदा मंडनैर्मिथः
jātu vidyāgamālāpaiḥ kadāciccitravastubhiḥ ||
ekadā lokavṛttāṃtairdaṃpatibhyāṃ vinoditam
||27||जातु विद्यागमालापैः कदाचिच्चित्रवस्तुभिः ॥
एकदा लोकवृत्तांतैर्दंपतिभ्यां विनोदितम्
puṣpāvacayanairjātu kadācidvārikhelanaiḥ ||
adīvyatāṃ ca rāgārdrau dolākelibhirekadā
||28||पुष्पावचयनैर्जातु कदाचिद्वारिखेलनैः ॥
अदीव्यतां च रागार्द्रौ दोलाकेलिभिरेकदा
mainākenārcitau jātu menayā jātu pūjitau ||
jātvarhitau himavatā daṃpatī tau vinoditau
||29||मैनाकेनार्चितौ जातु मेनया जातु पूजितौ ॥
जात्वर्हितौ हिमवता दंपती तौ विनोदितौ
jātu dyūtavinodena gatigoṣṭhyā kadācana ||
ekadā dānalīlābhiḥ śivau cikrīḍatuściram
||30||जातु द्यूतविनोदेन गतिगोष्ठ्या कदाचन ॥
एकदा दानलीलाभिः शिवौ चिक्रीडतुश्चिरम्
dyūtanirjitamācchidya patyurutsaṃgatāṃ gatam ||
valayīkṛtameṇāṃkaṃ tāṭaṃkīkṛtavatyumā
||31||द्यूतनिर्जितमाच्छिद्य पत्युरुत्संगतां गतम् ॥
वलयीकृतमेणांकं ताटंकीकृतवत्युमा
iti tau pitarau carācarāṇāṃ nivasaṃtau kanakācalādikeṣu ||
rucireṣu padeṣu kāmabhogānatihṛdyānsuciraṃ kilānvabhūtām
||32||इति तौ पितरौ चराचराणां निवसंतौ कनकाचलादिकेषु ॥
रुचिरेषु पदेषु कामभोगानतिहृद्यान्सुचिरं किलान्वभूताम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmya uttarārdhe śivapārvatīvihāravarṇanaṃnāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||