kadācitsvagṛhaṃ prāptaṃ kaśyapaṃ dvipadāṃ varam
sanatkumāra uvāca
kadācitsvagṛhaṃ prāptaṃ kaśyapaṃ dvipadāṃ varam |
apṛcchaddhimavānpraśnaṃ loke khyātikaraṃ nu kim
||1||कदाचित्स्वगृहं प्राप्तं कश्यपं द्विपदां वरम् ।
अपृच्छद्धिमवान्प्रश्नं लोके ख्यातिकरं नु किम्
kenākṣayāśca lokāḥ syuḥ khyātiśca paramā mune |
tathaiva cārcanīyatvaṃ satsu taṃ kathayasva me
||2||केनाक्षयाश्च लोकाः स्युः ख्यातिश्च परमा मुने ।
तथैव चार्चनीयत्वं सत्सु तं कथयस्व मे
kaśyapa uvāca
apatyena mahābāho sarvametadavāpyate |
mama khyātirapatyena brahmaṇo ṛṣibhiśca ha
||3||अपत्येन महाबाहो सर्वमेतदवाप्यते ।
मम ख्यातिरपत्येन ब्रह्मणो ऋषिभिश्च ह
kiṃ na paśyasi śailendra yato māṃ paripṛcchasi |
vartayiṣyāmi taccāpi yanme dṛṣṭaṃ purācala
||4||किं न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि ।
वर्तयिष्यामि तच्चापि यन्मे दृष्टं पुराचल
vārāṇasīmahaṃ gacchannapaśyaṃ saṃsthitaṃ divi |
vimānaṃ svanavaddivyamanaupamyamaninditam
||5||वाराणसीमहं गच्छन्नपश्यं संस्थितं दिवि ।
विमानं स्वनवद्दिव्यमनौपम्यमनिन्दितम्
tasyādhastādārtanādaṃ gartāsthāne śṛṇomyaham |
tānahaṃ tapasā jñātvā tatraivāntarhitaḥ sthitaḥ
||6||तस्याधस्तादार्तनादं गर्तास्थाने शृणोम्यहम् ।
तानहं तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः
athāgāttatra śailendra vipro niyamavāñchuciḥ |
tīrthābhiṣekapūtātmā pare tapasi saṃsthitaḥ
||7||अथागात्तत्र शैलेन्द्र विप्रो नियमवाञ्छुचिः ।
तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थितः
atha sa vrajamānastu vyāghreṇābhīṣito dvijaḥ |
viveśa taṃ tadā deśaṃ sā gartā yatra bhūdhara
||8||अथ स व्रजमानस्तु व्याघ्रेणाभीषितो द्विजः ।
विवेश तं तदा देशं सा गर्ता यत्र भूधर
gartāyāṃ vīraṇastambe lambamānāṃstadā munīn |
apaśyadārto duḥkhārtānapṛcchattāṃśca sa dvijaḥ
||9||गर्तायां वीरणस्तम्बे लम्बमानांस्तदा मुनीन् ।
अपश्यदार्तो दुःखार्तानपृच्छत्तांश्च स द्विजः
ke yūyaṃ vīraṇastambe lambamānā hyadhomukhāḥ |
duḥkhitāḥ kena mokṣaśca yuṣmākaṃ bhavitānaghāḥ
||10||के यूयं वीरणस्तम्बे लम्बमाना ह्यधोमुखाः ।
दुःखिताः केन मोक्षश्च युष्माकं भवितानघाः
pitara ūcuḥ
vayaṃ te'kṛtapuṇyasya pitaraḥ sapitāmahāḥ |
prapitāmahāśca kliśyāmastava duṣṭena karmaṇā
||11||वयं तेऽकृतपुण्यस्य पितरः सपितामहाः ।
प्रपितामहाश्च क्लिश्यामस्तव दुष्टेन कर्मणा
narako'yaṃ mahābhāga gartārūpaṃ samāsthitaḥ |
tvaṃ cāpi vīraṇastambastvayi lambāmahe vayam
||12||नरकोऽयं महाभाग गर्तारूपं समास्थितः ।
त्वं चापि वीरणस्तम्बस्त्वयि लम्बामहे वयम्
yāvattvaṃ jīvase vipra tāvadeva vayaṃ sthitāḥ |
mṛte tvayi gamiṣyāmo narakaṃ pāpacetasaḥ
||13||यावत्त्वं जीवसे विप्र तावदेव वयं स्थिताः ।
मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः
yadi tvaṃ dārasaṃyogaṃ kṛtvāpatyaṃ guṇottaram |
utpādayasi tenāsmānmucyema vayamekaśaḥ
||14||यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् ।
उत्पादयसि तेनास्मान्मुच्येम वयमेकशः
nānyena tapasā putra na tīrthānāṃ phalena ca |
tatkuruṣva mahābuddhe tārayasva pitṝnbhayāt
||15||नान्येन तपसा पुत्र न तीर्थानां फलेन च ।
तत्कुरुष्व महाबुद्धे तारयस्व पितॄन्भयात्
sa tatheti pratijñāya ārādhya ca vṛṣadhvajam |
pitṝngartātsamuddhṛtya gaṇapānpracakāra ha
||16||स तथेति प्रतिज्ञाय आराध्य च वृषध्वजम् ।
पितॄन्गर्तात्समुद्धृत्य गणपान्प्रचकार ह
svayaṃ ca rudradayitaḥ sukeśo nāma nāmataḥ |
sammato balavāṃścaiva rudrasya gaṇapo'bhavat
||17||स्वयं च रुद्रदयितः सुकेशो नाम नामतः ।
सम्मतो बलवांश्चैव रुद्रस्य गणपोऽभवत्
tasmātkṛtvā tapo ghoramapatyaṃ guṇavattaram |
utpādayasva śailendra tataḥ kīrtimavāpsyasi
||18||तस्मात्कृत्वा तपो घोरमपत्यं गुणवत्तरम् ।
उत्पादयस्व शैलेन्द्र ततः कीर्तिमवाप्स्यसि
sanatkumāra uvāca
sa evamukto ṛṣiṇā śailendro niyame sthitaḥ |
tapaścakāra vipulaṃ yena brahmā tutoṣa ha
||19||स एवमुक्तो ऋषिणा शैलेन्द्रो नियमे स्थितः ।
तपश्चकार विपुलं येन ब्रह्मा तुतोष ह
tamāgatya tadā brahmā varado'smītyabhāṣata |
brūhi tuṣṭo'smi te śaila tapasānena suvrata
||20||तमागत्य तदा ब्रह्मा वरदोऽस्मीत्यभाषत ।
ब्रूहि तुष्टोऽस्मि ते शैल तपसानेन सुव्रत
himavānuvāca
bhagavanputramicchāmi guṇaiḥ sarvairalaṃkṛtam |
etadvaraṃ prayacchasva yadi tuṣṭo'si naḥ prabho
||21||भगवन्पुत्रमिच्छामि गुणैः सर्वैरलंकृतम् ।
एतद्वरं प्रयच्छस्व यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो
brahmovāca
kanyā bhavitrī śailendra sutā te varavarṇinī |
yasyāḥ prabhāvātsarvatra kīrtimāpsyasi puṣkalām
||22||कन्या भवित्री शैलेन्द्र सुता ते वरवर्णिनी ।
यस्याः प्रभावात्सर्वत्र कीर्तिमाप्स्यसि पुष्कलाम्
arcitaḥ sarvadevānāṃ tīrthakoṭīsamāvṛtaḥ |
pāvanaścaiva puṇyaśca devānāmapi sarvataḥ |
jyeṣṭhā ca sā bhavitrī te anye cānu tataḥ śubhe
||23||अर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटीसमावृतः ।
पावनश्चैव पुण्यश्च देवानामपि सर्वतः ।
ज्येष्ठा च सा भवित्री ते अन्ये चानु ततः शुभे
sanatkumāra uvāca
evamuktvā tato brahmā tatraivāntaradhīyata |
so'pi kālena śailendro menāyāmupapādayat |
aparṇāmekaparṇāṃ ca tathā cāpyekapāṭalām
||24||एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
सोऽपि कालेन शैलेन्द्रो मेनायामुपपादयत् ।
अपर्णामेकपर्णां च तथा चाप्येकपाटलाम्
nyagrodhamekaparṇā tu pāṭalaṃ caikapāṭalā |
āśrite dve aparṇā tu aniketā tapo'carat |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ duścaraṃ devadānavaiḥ
||25||न्यग्रोधमेकपर्णा तु पाटलं चैकपाटला ।
आश्रिते द्वे अपर्णा तु अनिकेता तपोऽचरत् ।
शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः
āhāramekaparṇena saikaparṇā samācarat |
pāṭalena tathaikena vidadhātyekapāṭalā
||26||आहारमेकपर्णेन सैकपर्णा समाचरत् ।
पाटलेन तथैकेन विदधात्येकपाटला
pūrṇe pūrṇe sahasre tu āhāraṃ tena cakratuḥ |
aparṇā tu nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata |
niṣedhayantī hyu meti mātṛsnehena duḥkhitā
||27||पूर्णे पूर्णे सहस्रे तु आहारं तेन चक्रतुः ।
अपर्णा तु निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।
निषेधयन्ती ह्यु मेति मातृस्नेहेन दुःखिता
sā tathoktā tadā mātrā devī duścaracāriṇī |
tenaiva nāmnā lokeṣu vikhyātā surapūjitā
||28||सा तथोक्ता तदा मात्रा देवी दुश्चरचारिणी ।
तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिता
etattattrikumārīṇāṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
etāsāṃ tapasā labdhaṃ yāvadbhūmirdhariṣyati
||29||एतत्तत्त्रिकुमारीणां जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
एतासां तपसा लब्धं यावद्भूमिर्धरिष्यति
tapaḥśarīrāstāḥ sarvāstisro yogabalānvitāḥ |
sarvāścaiva mahābhāgāḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ
||30||तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः ।
सर्वाश्चैव महाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः
tā lokamātaraścaiva brahmacāriṇya eva ca |
anugṛhṇanti lokāṃśca tapasā svena sarvadā
||31||ता लोकमातरश्चैव ब्रह्मचारिण्य एव च ।
अनुगृह्णन्ति लोकांश्च तपसा स्वेन सर्वदा
umā tāsāṃ variṣṭhā ca śreṣṭhā ca varavarṇinī |
mahāyogabalopetā mahādevamupasthitā
||32||उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।
महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता
dattakaścośanā tasyāḥ putraḥ sa bhṛgunandanaḥ |
asitasyaikaparṇā tu devalaṃ suṣuve sutam
||33||दत्तकश्चोशना तस्याः पुत्रः स भृगुनन्दनः ।
असितस्यैकपर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम्
yā tu tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā hyekapāṭalā |
putraṃ śataśalākasya jaigīṣavyamupasthitā |
tasyāpi śaṅkhalikhitau smṛtau putrāvayonijau
||34||या तु तासां कुमारीणां तृतीया ह्येकपाटला ।
पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता ।
तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ
umā tu yā mayā tubhyaṃ kīrtitā varavarṇinī |
atha tasyāstapoyogāttrailokyamakhilaṃ tadā |
pradhūpitaṃ samālakṣya brahmā vacanamabravīt
||35||उमा तु या मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्णिनी ।
अथ तस्यास्तपोयोगात्त्रैलोक्यमखिलं तदा ।
प्रधूपितं समालक्ष्य ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
brahmovāca
devi kiṃ tapasā lokāṃstāpayasyatiśobhane |
tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ mā kṛtvā tadvināśaya
||36||देवि किं तपसा लोकांस्तापयस्यतिशोभने ।
त्वया सृष्टमिदं विश्वं मा कृत्वा तद्विनाशय
tvaṃ hi dhārayase lokānimānsarvānsvatejasā |
brūhi kiṃ te jaganmātaḥ prārthitaṃ samprasīda naḥ
||37||त्वं हि धारयसे लोकानिमान्सर्वान्स्वतेजसा ।
ब्रूहि किं ते जगन्मातः प्रार्थितं सम्प्रसीद नः
devyuvāca
yadarthaṃ tapaso hyasya caraṇaṃ me pitāmaha |
jānīṣe tattvametanme tataḥ pṛcchasi kiṃ punaḥ
||38||यदर्थं तपसो ह्यस्य चरणं मे पितामह ।
जानीषे तत्त्वमेतन्मे ततः पृच्छसि किं पुनः
brahmovāca
yadarthaṃ devi tapasā śrāmyase lokabhāvani |
sa tvāṃ svayaṃ samāgamya ihaiva varayiṣyati
||39||यदर्थं देवि तपसा श्राम्यसे लोकभावनि ।
स त्वां स्वयं समागम्य इहैव वरयिष्यति
sarvadevapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |
vayaṃ sadevā yasyeśe vaśyāḥ kiṃkaravādinaḥ
||40||सर्वदेवपतिः श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।
वयं सदेवा यस्येशे वश्याः किंकरवादिनः
sa devadevaḥ parameśvareśvaraḥ svayaṃ tavāyāsyati lokapo'ntikam |
udārarūpo vikṛtābhirūpavānsamānarūpo na hi yasya kasyacit
||41||स देवदेवः परमेश्वरेश्वरः स्वयं तवायास्यति लोकपोऽन्तिकम् ।
उदाररूपो विकृताभिरूपवान्समानरूपो न हि यस्य कस्यचित्
maheśvaraḥ parvatalokavāsī carācareśaḥ prathamo'prameyaḥ |
vinendunā indusamānavaktro vibhīṣaṇaṃ rūpamihāsthito'gram
||42||महेश्वरः पर्वतलोकवासी चराचरेशः प्रथमोऽप्रमेयः ।
विनेन्दुना इन्दुसमानवक्त्रो विभीषणं रूपमिहास्थितोऽग्रम्
iti skandapurāṇe ekādaśo'dhyāyaḥ ||