tataḥ sa bhagavāndevo brahmā tāmāha susvaram
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa bhagavāndevo brahmā tāmāha susvaram |
devi yenaiva sṛṣṭāsi manasā yastvayā vṛtaḥ |
sa bhartā tava deveśo bhavitā mā tapaḥ kṛthāḥ
||1||ततः स भगवान्देवो ब्रह्मा तामाह सुस्वरम् ।
देवि येनैव सृष्टासि मनसा यस्त्वया वृतः ।
स भर्ता तव देवेशो भविता मा तपः कृथाः
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brahmā vyāsa gireḥ sutām |
jagāmādarśanaṃ tasyāḥ sā cāpi virarāma ha
||2||ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्मा व्यास गिरेः सुताम् ।
जगामादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह
sā devī yuktamityevamuktvā svasyāśramasya ha |
dvāri jātamaśokaṃ vai samupāśritya saṃsthitā
||3||सा देवी युक्तमित्येवमुक्त्वा स्वस्याश्रमस्य ह ।
द्वारि जातमशोकं वै समुपाश्रित्य संस्थिता
athāgāccandratilakastridaśārtiharo haraḥ |
vikṛtaṃ rūpamāsthāya hrasvo bāhuka eva ca
||4||अथागाच्चन्द्रतिलकस्त्रिदशार्तिहरो हरः ।
विकृतं रूपमास्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च
vibhugnanāsiko bhūtvā kubjaḥ keśāntapiṅgalaḥ |
uvāca vikṛtāsyaśca devi tvāṃ varayāmyaham
||5||विभुग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः ।
उवाच विकृतास्यश्च देवि त्वां वरयाम्यहम्
athomā yogasaṃsiddhā jñātvā śaṃkaramāgatam |
antarbhāvaviśuddhā sā kriyānuṣṭhānalipsayā
||6||अथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शंकरमागतम् ।
अन्तर्भावविशुद्धा सा क्रियानुष्ठानलिप्सया
tamuvācārghyamānāyya madhuparkeṇa caiva hi |
sampūjya sasukhāsīnaṃ brāhmaṇaṃ brāhmaṇapriyā
||7||तमुवाचार्घ्यमानाय्य मधुपर्केण चैव हि ।
सम्पूज्य ससुखासीनं ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया
devyuvāca
bhagavannasvatantrāsmi pitā me'styaraṇī tathā |
tau prabhū mama dāne vai kanyāhaṃ dvijapuṃgava
||8||भगवन्नस्वतन्त्रास्मि पिता मेऽस्त्यरणी तथा ।
तौ प्रभू मम दाने वै कन्याहं द्विजपुंगव
gatvā yācasva pitaraṃ mama śailendramavyayam |
sa ceddadāti māṃ vipra tubhyaṃ tadrucitaṃ mama
||9||गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रमव्ययम् ।
स चेद्ददाति मां विप्र तुभ्यं तद्रुचितं मम
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa bhagavāndevastathaiva vikṛtaḥ prabhuḥ |
uvāca śailarājaṃ tamumāṃ me yaccha śailarāṭ
||10||ततः स भगवान्देवस्तथैव विकृतः प्रभुः ।
उवाच शैलराजं तमुमां मे यच्छ शैलराट्
sa taṃ vikṛtarūpeṇa jñātvā rudramathāvyayam |
bhītaḥ śāpācca vimanā idaṃ vacanamabravīt
||11||स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रमथाव्ययम् ।
भीतः शापाच्च विमना इदं वचनमब्रवीत्
bhagavannāvamanyāmi brāhmaṇānbhūmidaivatān |
manīṣitaṃ tu yatpūrvaṃ tacchṛṇuṣva mahātapaḥ
||12||भगवन्नावमन्यामि ब्राह्मणान्भूमिदैवतान् ।
मनीषितं तु यत्पूर्वं तच्छृणुष्व महातपः
svayaṃvaro me duhiturbhavitā viprapūjitaḥ |
varayedyaṃ svayaṃ tatra sa bhartāsyā bhavediti
||13||स्वयंवरो मे दुहितुर्भविता विप्रपूजितः ।
वरयेद्यं स्वयं तत्र स भर्तास्या भवेदिति
sanatkumāra uvāca
tacchrutvā śailavacanaṃ bhagavāngovṛṣadhvajaḥ |
devyāḥ samīpamāgatya idamāha mahāmanāḥ
||14||तच्छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान्गोवृषध्वजः ।
देव्याः समीपमागत्य इदमाह महामनाः
devi pitrā tavājñaptaḥ svayaṃvara iti śrutam |
tatra tvaṃ varayitrī yaṃ sa te bhartā kilānaghe
||15||देवि पित्रा तवाज्ञप्तः स्वयंवर इति श्रुतम् ।
तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्ता किलानघे
tadāpṛcche gamiṣyāmi durlabhā tvaṃ varānane |
rūpavantaṃ samutsṛjya vṛṇīthā mādṛśaṃ katham
||16||तदापृच्छे गमिष्यामि दुर्लभा त्वं वरानने ।
रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणीथा मादृशं कथम्
sanatkumāra uvāca
tenoktā sā tadā tatra bhāvayantī tadīritam |
bhāvaṃ ca rudranihitaṃ prasādaṃ manasastathā
||17||तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् ।
भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस्तथा
samprāpyovāca deveśaṃ mā te bhūdbuddhiranyathā |
ahaṃ tvāṃ varayiṣyāmi nānyadbhūtaṃ kathaṃcana
||18||सम्प्राप्योवाच देवेशं मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ।
अहं त्वां वरयिष्यामि नान्यद्भूतं कथंचन
atha vā te'sti saṃdeho mayi vipra kathaṃcana |
ihaiva tvāṃ mahābhāga varayāmi manoratham
||19||अथ वा तेऽस्ति संदेहो मयि विप्र कथंचन ।
इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोरथम्
sanatkumāra uvāca
gṛhītvā stabakaṃ sā tu hastābhyāṃ tatra saṃsthitam |
skandhe śambhoḥ samādāya devī prāha vṛto'si me
||20||गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थितम् ।
स्कन्धे शम्भोः समादाय देवी प्राह वृतोऽसि मे
tataḥ sa bhagavāndevastathā devyā vṛtastadā |
uvāca tamaśokaṃ vai vācā saṃjīvayanniva
||21||ततः स भगवान्देवस्तथा देव्या वृतस्तदा ।
उवाच तमशोकं वै वाचा संजीवयन्निव
yasmāttava supuṣpeṇa stabakena vṛto hyaham |
tasmāttvaṃ jarayā tyaktaḥ amaraḥ sambhaviṣyasi
||22||यस्मात्तव सुपुष्पेण स्तबकेन वृतो ह्यहम् ।
तस्मात्त्वं जरया त्यक्तः अमरः सम्भविष्यसि
kāmarūpaḥ kāmapuṣpaḥ kāmago dayito mama |
sarvābharaṇapuṣpāḍhyaḥ sarvavṛkṣaphalopagaḥ
||23||कामरूपः कामपुष्पः कामगो दयितो मम ।
सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्ववृक्षफलोपगः
sarvānnabhakṣadaścaiva amṛtasrava eva ca |
sarvagandhaśca devyāstvaṃ bhaviṣyasi dṛḍhaṃ priyaḥ |
nirbhayaḥ sarvalokeṣu cariṣyasi sunirvṛtaḥ
||24||सर्वान्नभक्षदश्चैव अमृतस्रव एव च ।
सर्वगन्धश्च देव्यास्त्वं भविष्यसि दृढं प्रियः ।
निर्भयः सर्वलोकेषु चरिष्यसि सुनिर्वृतः
āśramaṃ caivamatyarthaṃ citrakūṭeti viśrutam |
yo'bhiyāsyati puṇyārthī so'śvamedhamavāpsyati |
yatra tatra mṛtaścāpi brahmalokaṃ gamiṣyati
||25||आश्रमं चैवमत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम् ।
योऽभियास्यति पुण्यार्थी सोऽश्वमेधमवाप्स्यति ।
यत्र तत्र मृतश्चापि ब्रह्मलोकं गमिष्यति
yaścātra niyamairyuktaḥ prāṇānsamyakparityajet |
sa devyāstapasā yukto mahāgaṇapatirbhavet
||26||यश्चात्र नियमैर्युक्तः प्राणान्सम्यक्परित्यजेत् ।
स देव्यास्तपसा युक्तो महागणपतिर्भवेत्
sanatkumāra uvāca
evamuktvā tadā deva āpṛcchya himavatsutām |
antardadhe jagatsraṣṭā sarvabhūtapa īśvaraḥ
||27||एवमुक्त्वा तदा देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् ।
अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः
sāpi devī gate tasminbhagavatyamitātmani |
tata evonmukhī sthitvā śilāyāṃ saṃviveśa ha
||28||सापि देवी गते तस्मिन्भगवत्यमितात्मनि ।
तत एवोन्मुखी स्थित्वा शिलायां संविवेश ह
unmukhī sā gate tasminmaheṣvāse prajāpatau |
niśeva candrarahitā sā babhau vimanāstadā
||29||उन्मुखी सा गते तस्मिन्महेष्वासे प्रजापतौ ।
निशेव चन्द्ररहिता सा बभौ विमनास्तदा
atha śuśrāva sā śabdaṃ bālasyārtasya śailajā |
sarasyudakasampūrṇe samīpe cāśramasya ha
||30||अथ शुश्राव सा शब्दं बालस्यार्तस्य शैलजा ।
सरस्युदकसम्पूर्णे समीपे चाश्रमस्य ह
sa kṛtvā bālarūpaṃ tu devadevaḥ svayaṃ śivaḥ |
krīḍāhetoḥ saromadhye grāhagrasto'bhavattadā
||31||स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः ।
क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तोऽभवत्तदा
yogamāyāmathāsthāya prapañcodbhavakāraṇam |
tadrūpaṃ saraso madhye kṛtvedaṃ samabhāṣata |
trātu māṃ kaścidetyeha grāheṇa hṛtacetasam
||32||योगमायामथास्थाय प्रपञ्चोद्भवकारणम् ।
तद्रूपं सरसो मध्ये कृत्वेदं समभाषत ।
त्रातु मां कश्चिदेत्येह ग्राहेण हृतचेतसम्
dhikkaṣṭaṃ bāla evāhamaprāptārthamanorathaḥ |
yāsyāmi nidhanaṃ vaktre grāhasyāsya durātmanaḥ
||33||धिक्कष्टं बाल एवाहमप्राप्तार्थमनोरथः ।
यास्यामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः
śocāmi na svakaṃ dehaṃ grāhagrasto'pi duḥkhitaḥ |
yathā śocāmi pitaraṃ mātaraṃ ca tapasvinīm
||34||शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तोऽपि दुःखितः ।
यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम्
māṃ śrutvā grāhavadane prāptaṃ nidhanamutsukau |
priyaputrāvekaputrau prāṇānnūnaṃ vihāsyataḥ
||35||मां श्रुत्वा ग्राहवदने प्राप्तं निधनमुत्सुकौ ।
प्रियपुत्रावेकपुत्रौ प्राणान्नूनं विहास्यतः
sanatkumāra uvāca
śrutvā tu devī taṃ nādaṃ viprasyārtasya śobhanā |
utthāya pradrutā tatra yatra tiṣṭhatyasau dvijaḥ
||36||श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना ।
उत्थाय प्रद्रुता तत्र यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः
sāpaśyadinduvadanā bālakaṃ cārurūpiṇam |
grāheṇa grasyamānaṃ taṃ vepamānamavasthitam
||37||सापश्यदिन्दुवदना बालकं चारुरूपिणम् ।
ग्राहेण ग्रस्यमानं तं वेपमानमवस्थितम्
so'pi grāhavaraḥ śrīmāndṛṣṭvā devīmupāgatām |
taṃ gṛhītvā drutaṃ yāto madhyaṃ sarasa eva ha
||38||सोऽपि ग्राहवरः श्रीमान्दृष्ट्वा देवीमुपागताम् ।
तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव ह
sa kṛṣyamāṇastejasvī nādamārtaṃ tadākarot |
athāha devī duḥkhārtā bālaṃ dṛṣṭvā mahāvratā
||39||स कृष्यमाणस्तेजस्वी नादमार्तं तदाकरोत् ।
अथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा महाव्रता
grāharāja mahāsattva bālakaṃ hyekaputrakam |
visṛjainaṃ mahādaṃṣṭra kṣipraṃ bhīmaparākrama
||40||ग्राहराज महासत्त्व बालकं ह्येकपुत्रकम् ।
विसृजैनं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम
grāha uvāca
yo devi divase ṣaṣṭhe prathamaṃ samupaiti mām |
sa āhāro mama purā vihito lokakartṛbhiḥ
||41||यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमं समुपैति माम् ।
स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः
so'yaṃ mama mahābhāge ṣaṣṭhe'hani girīndraje |
brahmaṇā vihito nūnaṃ nainaṃ mokṣye kathaṃcana
||42||सोऽयं मम महाभागे षष्ठेऽहनि गिरीन्द्रजे ।
ब्रह्मणा विहितो नूनं नैनं मोक्ष्ये कथंचन
devyuvāca
yanmayā himavacchṛṅge caritaṃ tapa uttamam |
tena bālamimaṃ muñca grāharāja namo'stu te
||43||यन्मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् ।
तेन बालमिमं मुञ्च ग्राहराज नमोऽस्तु ते
grāha uvāca
mā vyayaṃ tapaso devi kārṣīḥ śailendranandane |
nainaṃ mocayituṃ śakto devarājo'pi sa svayam
||44||मा व्ययं तपसो देवि कार्षीः शैलेन्द्रनन्दने ।
नैनं मोचयितुं शक्तो देवराजोऽपि स स्वयम्
mahyamīśena tuṣṭena śarveṇogreṇa śūlinā |
amaratvamavadhyatvamakṣayaṃ balameva ca
||45||मह्यमीशेन तुष्टेन शर्वेणोग्रेण शूलिना ।
अमरत्वमवध्यत्वमक्षयं बलमेव च
svayaṃgrahaṇamokṣaśca jñānaṃ caivāvyayaṃ punaḥ |
dattaṃ tato bravīmi tvāṃ nāyaṃ mokṣamavāpsyati
||46||स्वयंग्रहणमोक्षश्च ज्ञानं चैवाव्ययं पुनः ।
दत्तं ततो ब्रवीमि त्वां नायं मोक्षमवाप्स्यति
atha vā te kṛpā devi bhṛśaṃ bāle śubhānane |
bravīmi yatkuru tathā tato mokṣamavāpsyati
||47||अथ वा ते कृपा देवि भृशं बाले शुभानने ।
ब्रवीमि यत्कुरु तथा ततो मोक्षमवाप्स्यति
devyuvāca
grāhādhipa vadasvāśu yatsatāmavigarhitam |
tatkṛtaṃ nātra saṃdeho mānyā me brāhmaṇā dṛḍham
||48||ग्राहाधिप वदस्वाशु यत्सतामविगर्हितम् ।
तत्कृतं नात्र संदेहो मान्या मे ब्राह्मणा दृढम्
grāha uvāca
yatkṛtaṃ vai tapaḥ kiṃcidbhavatyā svalpamantaśaḥ |
tatsarvaṃ me prayacchasva tato mokṣamavāpsyati
||49||यत्कृतं वै तपः किंचिद्भवत्या स्वल्पमन्तशः ।
तत्सर्वं मे प्रयच्छस्व ततो मोक्षमवाप्स्यति
devyuvāca
janmaprabhṛti yatpuṇyaṃ mahāgrāha kṛtaṃ mayā |
tatte sarvaṃ mayā dattaṃ bālaṃ muñca mamāgrataḥ
||50||जन्मप्रभृति यत्पुण्यं महाग्राह कृतं मया ।
तत्ते सर्वं मया दत्तं बालं मुञ्च ममाग्रतः
sanatkumāra uvāca
prajajvāla tato grāhastapasā tena bṛṃhitaḥ |
āditya iva madhyāhne durnirīkṣyastadābhavat
||51||प्रजज्वाल ततो ग्राहस्तपसा तेन बृंहितः ।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यस्तदाभवत्
uvāca cedaṃ tuṣṭātmā devīṃ lokasya dhāriṇīm |
devi kiṃ kṛtametatte aniścitya mahāvrate |
tapaso hyarjanaṃ duḥkhaṃ tasya tyāgo na śasyate
||52||उवाच चेदं तुष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम् ।
देवि किं कृतमेतत्ते अनिश्चित्य महाव्रते ।
तपसो ह्यर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते
gṛhāṇa tapa etacca bālaṃ cemaṃ śucismite |
tuṣṭo'smi te viprabhaktyā varaṃ tasmāddadāmi te
||53||गृहाण तप एतच्च बालं चेमं शुचिस्मिते ।
तुष्टोऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद्ददामि ते
sā tvevamuktā grāheṇa uvācedaṃ mahāvratā |
suniścitya mahāgrāha kṛtaṃ bālasya mokṣaṇam |
na viprebhyastapaḥ śreṣṭhaṃ śreṣṭhā me brāhmaṇā matāḥ
||54||सा त्वेवमुक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता ।
सुनिश्चित्य महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् ।
न विप्रेभ्यस्तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः
dattvā cāhaṃ na gṛhṇāmi grāhendra viditaṃ hi te |
na hi kaścinnaro grāha pradattaṃ punarāharet
||55||दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विदितं हि ते ।
न हि कश्चिन्नरो ग्राह प्रदत्तं पुनराहरेत्
dattametanmayā tubhyaṃ nādadāni hi tatpunaḥ |
tvayyeva ramatāmetadbālaścāyaṃ vimucyatām
||56||दत्तमेतन्मया तुभ्यं नाददानि हि तत्पुनः ।
त्वय्येव रमतामेतद्बालश्चायं विमुच्यताम्
tathoktastāṃ praśasyātha muktvā bālaṃ namasya ca |
devīmādityasadbhāsaṃ tatraivāntaradhīyata
||57||तथोक्तस्तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च ।
देवीमादित्यसद्भासं तत्रैवान्तरधीयत
bālo'pi sarasastīre mukto grāheṇa vai tadā |
svapnalabdha ivārthaughastatraivāntaradhīyata
||58||बालोऽपि सरसस्तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा ।
स्वप्नलब्ध इवार्थौघस्तत्रैवान्तरधीयत
tapaso'tha vyayaṃ matvā devī himagirīndrajā |
bhūya eva tapaḥ kartumārebhe yatnamāsthitā
||59||तपसोऽथ व्ययं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा ।
भूय एव तपः कर्तुमारेभे यत्नमास्थिता
kartukāmāṃ tapo bhūyo jñātvā tāṃ śaṃkaraḥ svayam |
provāca vacanaṃ vyāsa mā kṛthāstapa ityuta
||60||कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् ।
प्रोवाच वचनं व्यास मा कृथास्तप इत्युत
mahyametattapo devi tvayā dattaṃ mahāvrate |
tenaivamakṣayaṃ tubhyaṃ bhaviṣyati sahasradhā
||61||मह्यमेतत्तपो देवि त्वया दत्तं महाव्रते ।
तेनैवमक्षयं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा
iti labdhvā varaṃ devī tapaso'kṣayyamuttamam |
svayaṃvaramudīkṣantī tasthau prītimudāyutā
||62||इति लब्ध्वा वरं देवी तपसोऽक्षय्यमुत्तमम् ।
स्वयंवरमुदीक्षन्ती तस्थौ प्रीतिमुदायुता
idaṃ paṭhedyo hi naraḥ sadaiva bālānubhāvācaraṇaṃ hi śambhoḥ |
sa dehabhedaṃ samavāpya pūto bhavedgaṇastasya kumāratulyaḥ
||63||इदं पठेद्यो हि नरः सदैव बालानुभावाचरणं हि शम्भोः ।
स देहभेदं समवाप्य पूतो भवेद्गणस्तस्य कुमारतुल्यः
iti skandapurāṇe dvādaśamo'dhyāyaḥ ||