bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
jambudvīpo yathā cāyaṃ yatpramāṇena kīrtitaḥ |
tāvatā sarvataḥ kṣārodadhinā pariveṣṭitaḥ
||1||जम्बुद्वीपो यथा चायं यत्प्रमाणेन कीर्तितः ।
तावता सर्वतः क्षारोदधिना परिवेष्टितः
jambākhyena yathā merustathā kṣārodakena ca |
kṣārodadhistu dviguṇaḥ plakṣākhyenopaveṣṭitaḥ
||2||जम्बाख्येन यथा मेरुस्तथा क्षारोदकेन च ।
क्षारोदधिस्तु द्विगुणः प्लक्षाख्येनोपवेष्टितः
yathaiva parikhā bāhyopavanena hi veṣṭyate |
plakṣākhyaśca svayaṃ jambupramāṇo dvīparūpadhṛk
||3||यथैव परिखा बाह्योपवनेन हि वेष्ट्यते ।
प्लक्षाख्यश्च स्वयं जम्बुप्रमाणो द्वीपरूपधृक्
hiraṇmayo'gnistatraiva tiṣṭhatīti viniścayaḥ |
priyavatātmajastatra saptajihva iti smṛtaḥ
||4||हिरण्मयोऽग्निस्तत्रैव तिष्ठतीति विनिश्चयः ।
प्रियवतात्मजस्तत्र सप्तजिह्व इति स्मृतः
agnistadadhipastvidhmajihvaḥ svaṃ dvīpameva ca |
vibhajya saptavarṣāṇi svaputrebhyo dadau vibhuḥ
||5||अग्निस्तदधिपस्त्विध्मजिह्वः स्वं द्वीपमेव च ।
विभज्य सप्तवर्षाणि स्वपुत्रेभ्यो ददौ विभुः
svayamātmavidāṃ mānyāṃ yogacaryāṃ samāśritaḥ |
tenaiva cātmayogena bhagavantamupāgataḥ
||6||स्वयमात्मविदां मान्यां योगचर्यां समाश्रितः ।
तेनैव चात्मयोगेन भगवन्तमुपागतः
śivaṃ ca yavasaṃ bhadraṃ śāntaṃ kṣemāmṛte tathā |
abhayaṃ ceti saptaiva tadvarṣāṇi sadekṣatām
||7||शिवं च यवसं भद्रं शान्तं क्षेमामृते तथा ।
अभयं चेति सप्तैव तद्वर्षाणि सदेक्षताम्
teṣu proktā nadīḥ sapta girayaḥ sapta caiva hi |
aruṇā nṛmṇāṅgirasī sāvitrī suprabhātikā
||8||तेषु प्रोक्ता नदीः सप्त गिरयः सप्त चैव हि ।
अरुणा नृम्णाङ्गिरसी सावित्री सुप्रभातिका
ṛtambharā satyambharā iti nadyaḥ prakīrtitāḥ |
maṇikūṭo vajrakūṭa indrasenastathaiva ca
||9||ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति नद्यः प्रकीर्तिताः ।
मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनस्तथैव च
jyotiṣmānvai suparṇaśca hiraṇyaṣṭhīva eva ca |
meghamāla iti khyātāḥ plakṣadvīpasya parvatāḥ
||10||ज्योतिष्मान्वै सुपर्णश्च हिरण्यष्ठीव एव च ।
मेघमाल इति ख्याताः प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः
nadīnāṃ jalamātreṇa darśanasparśanādibhiḥ |
nirdhūtāśeṣarajaso nistamaskāḥ prajāstathā
||11||नदीनां जलमात्रेण दर्शनस्पर्शनादिभिः ।
निर्धूताशेषरजसो निस्तमस्काः प्रजास्तथा
haṃsaścaiva pataṅgaśca ūrdhvāyana itīva ca |
satyāṅgasaṃjñāścatvāro varṇāḥ plakṣasya dvīpake
||12||हंसश्चैव पतङ्गश्च ऊर्ध्वायन इतीव च ।
सत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णाः प्लक्षस्य द्वीपके
sahasrāyupramāṇāśca vividhopamadarśanāḥ |
svargadvāraṃ trayīvidyāvidhinārkaṃ yajanti te
||13||सहस्रायुप्रमाणाश्च विविधोपमदर्शनाः ।
स्वर्गद्वारं त्रयीविद्याविधिनार्कं यजन्ति ते
pratnasya viṣṇo rūpaṃ ca satyartasya ca brahmaṇaḥ |
amṛtasya ca mṛtyośca sūryamātmānamīmahi
||14||प्रत्नस्य विष्णो रूपं च सत्यर्तस्य च ब्रह्मणः ।
अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि
plakṣādiṣu ca sarveṣu pajjadvīpeṣu nārada |
āyurindriyamojaśca balaṃ buddhiḥ saho'pi ca
||15||प्लक्षादिषु च सर्वेषु पज्जद्वीपेषु नारद ।
आयुरिन्द्रियमोजश्च बलं बुद्धिः सहोऽपि च
vikramaḥ sarvalokānāṃ siddhirautpattikī sadā |
plakṣadvīpātparaṃ cekṣurasodaḥ saritāmpatiḥ
||16||विक्रमः सर्वलोकानां सिद्धिरौत्पत्तिकी सदा ।
प्लक्षद्वीपात्परं चेक्षुरसोदः सरिताम्पतिः
plakṣadvīpaṃ samagraṃ ca parivāryāvatiṣṭhate |
śālmalākhyastato dvīpaścāsmād dviguṇavistaraḥ
||17||प्लक्षद्वीपं समग्रं च परिवार्यावतिष्ठते ।
शाल्मलाख्यस्ततो द्वीपश्चास्माद् द्विगुणविस्तरः
samānena surodena sindhunā pariveṣṭitaḥ |
yatra vai śālmalīvṛkṣaḥ plakṣāyāmaḥ prakīrtitaḥ
||18||समानेन सुरोदेन सिन्धुना परिवेष्टितः ।
यत्र वै शाल्मलीवृक्षः प्लक्षायामः प्रकीर्तितः
sthānaṃ tatpakṣirājasya garuḍasya mahātmanaḥ |
tasya dvīpasya nātho hi yajñabāhuḥ priyavratāt
||19||स्थानं तत्पक्षिराजस्य गरुडस्य महात्मनः ।
तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहुः प्रियव्रतात्
jātaḥ sa eva saptabhyaḥ svaputrebhyo dadau dharām |
tadvarṣāṇāṃ ca nāmāni kathitāni nibodhata
||20||जातः स एव सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो ददौ धराम् ।
तद्वर्षाणां च नामानि कथितानि निबोधत
surocanaṃ saumanasyaṃ ramaṇaṃ devavarṣakam |
pāribhadre tathā cāpyāyanaṃ vijñātanāmakam
||21||सुरोचनं सौमनस्यं रमणं देववर्षकम् ।
पारिभद्रे तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम्
teṣu varṣādrayaḥ sapta saptaiva saritaḥ smṛtāḥ |
sarasaḥ śataśṛṅgaśca vāmadevaśca kandakaḥ
||22||तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः ।
सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः
kumudaḥ puṣpavarṣaśca sahasraśrutireva ca |
ete ca parvatāḥ sapta nadīnāmāni cocyate
||23||कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च ।
एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते
anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhūstathā |
rajanī caiva nandā ca rāketi parikīrtitāḥ
||24||अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा ।
रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः
tadvarṣapuruṣāḥ sarve cāturvarṇyasamāhvayāḥ |
śrutadharo vīryadharo vasundhara iṣundharaḥ
||25||तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः ।
श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः
bhagavantaṃ vedamayaṃ yajante somamīśvaram |
svagobhiḥ pitṛdevebhyo vibhajatkṛṣṇaśuklayoḥ
||26||भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् ।
स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजत्कृष्णशुक्लयोः
sarvāsāṃ ca prajānāṃ ca rājā somaḥ prasīdatu |
evaṃ surodād dviguṇaḥ svamānena prakīrtitaḥ
||27||सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु ।
एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः
ghṛtodenāvṛtaḥ so'yaṃ kuśadvīpaḥ prakāśate |
yasminnāste kuśastambo dvīpākhyākāraṇo jvalan
||28||घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते ।
यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन्
svaśaṣparociṣā kāṣṭhā bhāsayanparitiṣṭhate |
hiraṇyaretāstaddvīpapatiḥ praiyavrata svarāṭ
||29||स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते ।
हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट्
svaputrebhyaśca saptabhyastaddvīpaṃ santadhābhajat |
vasuśca vasudānaśca tathā dṛḍharuciḥ paraḥ
||30||स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्द्वीपं सन्तधाभजत् ।
वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः
nābhiguptastutyavratau viviktanāmadevakau |
teṣāṃ varṣeṣu saptaiva sīmāgirivarāḥ smṛtāḥ
||31||नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ ।
तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः
nadyaḥ saptaiva santīha tannāmāni nibodhata |
cakrastathā catuḥśṛṅgaḥ kapilaścitrakūṭakaḥ
||32||नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत ।
चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः
devānīkaścordhvaromā draviṇa sapta parvatāḥ |
rasakulyā madhukulyā mitravindā tathaiva ca
||33||देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविण सप्त पर्वताः ।
रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च
śrutavindā devagarbhā ghṛtacyunmandamālike |
yatpayobhiḥ kuśadvīpavāsinaḥ sarva eva te
||34||श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके ।
यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते
kuśalaḥ kovidaścaivāpyabhiyuktastathaiva ca |
kulakaśceti saṃjñābhiścaturvarṇāḥ prakīrtitāḥ
||35||कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च ।
कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः
jātavedasarūpaṃ taṃ devaṃ karmajakauśalaiḥ |
yajante devavaryābhāḥ sarve sarvavido janāḥ
||36||जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः ।
यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः
parasyabrahmaṇaḥ sākṣājjātavedo'si havyavāṭ |
devānāṃ puruṣāṅgānāṃ yajñena puruṣaṃ yaja |
evaṃ yajante jvalanaṃ sarve dvīpādhivāsinaḥ
||37||परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् ।
देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज ।
एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||