bhuvanakośavarṇane krauñcaśākapuṣkaradvīpavarṇanam
nārada uvāca
śiṣṭadvīpapramāṇaṃ ca vada sarvārthadarśana |
yena vijñātamātreṇa parānandamayo bhavet
||1||शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन ।
येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्
śrīrānārāyaṇa uvāca
kuśadvīpasya parito ghṛtodāvaraṇaṃ mahat |
tato bahiḥ krauṃcadvīpo dviguṇaḥ syātsvamānataḥ
||2||कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् ।
ततो बहिः क्रौंचद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः
kṣīrodenāvṛto bhāti yasminkrauṃcādrirasti ca |
nāmanirvartakaḥ so'yaṃ dvīpasya parivartate
||3||क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौंचाद्रिरस्ति च ।
नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते
yo'sau guhasya śaktyā ca bhinnakukṣiḥ purābhavat |
kṣīrodenāsicyamāno varuṇena ca rakṣitaḥ
||4||योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् ।
क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः
ghṛtapṛṣṭho nāma yasya vibhāti kila nāyakaḥ |
priyavratātmajaḥ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ
||5||घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः ।
प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः
svadvīpaṃ tu vibhajyaiva saptadhā svātmajāndadau |
putranāmasu varṣeṣu varṣapānsanniveśayan
||6||स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ ।
पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्
svayaṃ bhagavatastasya śaraṇaṃ sañjagāma ha |
āmo madhuruhaścaiva meghapṛṣṭhaḥ sudhāmakaḥ
||7||स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह ।
आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः
bhrājiṣṭho lohitārṇaśca vanaspatiritīva ca |
nagā nadyaśca saptaiva vikhyātā bhuvi sarvataḥ
||8||भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च ।
नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः
śuklo vai vardhamānaśca bhojanaścopabarhaṇaḥ |
nandaśca nandanaḥ sarvatobhadra iti kīrtitāḥ
||9||शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः ।
नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः
abhayā amṛtaughā cāryakā tīrthavatīti ca |
vṛttirūpavatī śuklā pavitravatikā tathā
||10||अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च ।
वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा
etāsāmudakaṃ puṇyaṃ cāturvarṇyena pīyate |
puruṣaṛṣabhau tadvad draviṇākhyaśca devakaḥ
||11||एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते ।
पुरुषऋषभौ तद्वद् द्रविणाख्यश्च देवकः
ete caturvarṇajātāḥ puruṣā nivasanti hi |
tatratyāḥ puruṣā āpomayaṃ devamapāṃ patim
||12||एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि ।
तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्
pūrṇenāñjalinā bhaktyā yajante vividhakriyāḥ |
āpaḥ puruṣavīryāḥ stha punantīrbhūrbhuvaḥ svaraḥ
||13||पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः ।
आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः
tā naḥ punītāmīvaghnīḥ spṛśatāmātmanā bhuvaḥ |
iti mantrajapānte ca stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ
||14||ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः ।
इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
evaṃ parastātkṣīrodātparitaścopaveśitaḥ |
dvātriṃśallakṣasaṃkhyākayojanāyāmamāśritaḥ
||15||एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः ।
द्वात्रिंशल्लक्षसंख्याकयोजनायाममाश्रितः
svamānena ca dvīpo'yaṃ dadhimaṇḍodakena ca |
śākadvīpo viśiṣṭo'yaṃ yasmicchāko mahīruhaḥ
||16||स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च ।
शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः
svakṣetravyapadeśasya kāraṇaṃ sa hi nārada |
praiyavrato'dhipastasya medhātithiriti smṛtaḥ
||17||स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद ।
प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः
vibhajya sapta varṣāṇi putranāmāni teṣu ca |
sapta putrānnijān sthāpya svayaṃ yogagatiṃ gataḥ
||18||विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च ।
सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः
purojavo manaḥpūrvajavo'tha pavamānakaḥ |
dhūmrānīkaścitrarepho bahurūpo'tha viśvadhṛk
||19||पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः ।
धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्
maryādāgirayaḥ sapta nadyaḥ saptaiva kīrtitāḥ |
īśāna ūruśṛṅgo'tha balabhadraḥ śatakeśaraḥ
||20||मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः ।
ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः
sahasrasrotako devapālo'pyante mahāśanaḥ |
ete'drayaḥ sapta coktāḥ sarinnāmāni sapta ca
||21||सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः ।
एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च
anaghā prathamā''yurdā ubhayaspṛṣṭireva ca |
aparājitā pañcapadī sahasraśrutireva ca
||22||अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च ।
अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च
tato nijadhṛtiścoktāḥ sapta nadyo mahojjvalāḥ |
tadvarṣapuruṣāḥ sarve satyavratakratuvratau
||23||ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः ।
तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ
dānavratānuvratau ca caturvarṇā udīritāḥ |
bhagavantaṃ prāṇavāyuṃ prāṇāyāmena saṃyutāḥ
||24||दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः ।
भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः
yajanti nirdhūtarajastamasaḥ paramaṃ harim |
antaḥ praviśya bhūtāni yo bibhartyātmaketubhiḥ
||25||यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् ।
अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः
antaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe idam |
parastāddadhimaṇḍodāttatastu bahuvistaraḥ
||26||अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् ।
परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः
puṣkaradvīpanāmāyaṃ śākadvīpadvisaṃguṇaḥ |
svasamānena svādūdakenāyaṃ pariveṣṭitaḥ
||27||पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसंगुणः ।
स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः
yatrāste puṣkaraṃ bhrājadagnicūḍānibhāni ca |
patrāṇi viśadānīha svarṇapatrāyutāyutam
||28||यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च ।
पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम्
śrīmadbhagavataścedamāsanaṃ parameṣṭhinaḥ |
kalpitaṃ lokaguruṇā sarvalokasisṛkṣayā
||29||श्रीमद्भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः ।
कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया
taddvīpa eka evāyaṃ mānasottaranāmakaḥ |
arvācīnaparācīnavarṣayoravadhirgiriḥ
||30||तद्द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः ।
अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः
ucchrāyāyāmayoḥ saṃkhyāyutayojanasammitā |
yatra dikṣu ca catvāri catasṛṣu purāṇi ha
||31||उच्छ्रायायामयोः संख्यायुतयोजनसम्मिता ।
यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह
indrādilokapālānāṃ yaduparyarkanirgamaḥ |
meruṃ pradakṣiṇīkurvan bhānuḥ paryeti yatra hi
||32||इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः ।
मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि
saṃvatsarātmakaṃ cakraṃ devāhorātrato bhraman |
praiyavrato'dhipo vītihotraḥ svātmajakadvayam
||33||संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् ।
प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम्
varṣadvaye paristhāpya varṣanāmadharaṃ kramāt |
ramaṇo dhātakiścaiva tattadvarṣapatī ubhau
||34||वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् ।
रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ
kṛtāḥ svayaṃ pūrvajavadbhagavadbhaktitatparāḥ |
tadvarṣapuruṣā brahmarūpiṇaṃ parameśvaram
||35||कृताः स्वयं पूर्वजवद्भगवद्भक्तितत्पराः ।
तद्वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम्
sakarmakena yogena yajanti pariśīlitāḥ |
yattatkarmamayaṃ liṅga brahmaliṅgaṃ jano'rcayet |
ekāntamadvayaṃ śāntaṃ tasmai bhagavate namaḥ
||36||सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः ।
यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् ।
एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇanaṃ krauñcaśākapuṣkaradvīpavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||