bhuvanakośavarṇane sūryagativarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhānorgamanamuttamam |
śīghramandādigatibhistrividhaṃ gamanaṃ raveḥ
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि भानोर्गमनमुत्तमम् ।
शीघ्रमन्दादिगतिभिस्त्रिविधं गमनं रवेः
sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni surasattama |
sthānaṃ jāradgavaṃ madhyaṃ tathairāvatamuttaram
||2||सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि सुरसत्तम ।
स्थानं जारद्गवं मध्यं तथैरावतमुत्तरम्
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiti tattvataḥ |
aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthīti śabditā
||3||वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिति तत्त्वतः ।
अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता
rohiṇyārdrā mṛgaśiro gajavīthyabhidhīyate |
puṣyāśleṣā tathā''dityā vīthī cairāvatī smṛtā
||4||रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते ।
पुष्याश्लेषा तथाऽऽदित्या वीथी चैरावती स्मृता
etāstu vīthayastisra uttaro mārga ucyate |
tathā dve cāpi phalgunyau maghā caivārṣabhī matā
||5||एतास्तु वीथयस्तिस्र उत्तरो मार्ग उच्यते ।
तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी मता
hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā |
jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā
||6||हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता ।
ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता
etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate |
mūlāṣāḍhottarāṣāḍhā ajavīthyabhiśabditā
||7||एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ।
मूलाषाढोत्तराषाढा अजवीथ्यभिशब्दिता
śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣak tathā |
vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā
||8||श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक् तथा ।
वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता
etāstu vīthayastisro dakṣiṇo mārga ucyate |
uttarāyaṇamāsādya yugākṣāntarnibaddhayoḥ
||9||एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते ।
उत्तरायणमासाद्य युगाक्षान्तर्निबद्धयोः
karṣaṇaṃ pāśayorvāyubaddhayo rohaṇaṃ smṛtam |
tadābhyantaragānmaṇḍalādrathasya gaterbhavet
||10||कर्षणं पाशयोर्वायुबद्धयो रोहणं स्मृतम् ।
तदाभ्यन्तरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत्
māndyaṃ divasavṛddhiśca jāyate surasattama |
rātrihrāsaśca bhavati saumyāyanakramo hyayam
||11||मान्द्यं दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम ।
रात्रिह्रासश्च भवति सौम्यायनक्रमो ह्ययम्
dakṣiṇāyanake pāśe preraṇādavarohaṇam |
bahirmaṇḍalaveśena gatiśaighryaṃ tadā bhavet
||12||दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् ।
बहिर्मण्डलवेशेन गतिशैघ्र्यं तदा भवेत्
tadā dinālpatā rātrivṛddhiśca parikīrtitā |
vaiṣuve pāśasāmyāttu samāvasthānato raveḥ
||13||तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता ।
वैषुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रवेः
madhyamaṇḍalaveśaśca sāmyaṃ rātridinādike |
ākṛṣyete yadā tau tu dhruveṇa samadhiṣṭhitau
||14||मध्यमण्डलवेशश्च साम्यं रात्रिदिनादिके ।
आकृष्येते यदा तौ तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ
tadābhyantarataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca |
dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena tu
||15||तदाभ्यन्तरतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च ।
ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु
tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca |
tasminmerau pūrvabhāge puryaindrī devadhānikā
||16||तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च ।
तस्मिन्मेरौ पूर्वभागे पुर्यैन्द्री देवधानिका
dakṣiṇe vai saṃyamanī nāma yāmyā mahāpurī |
paścānnimlocanī nāma vāruṇī vai mahāpurī
||17||दक्षिणे वै संयमनी नाम याम्या महापुरी ।
पश्चान्निम्लोचनी नाम वारुणी वै महापुरी
taduttare purī saumyā proktā nāma vibhāvarī |
aindrapuryāṃ raveḥ prokta udayo brahmavādibhiḥ
||18||तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी ।
ऐन्द्रपुर्यां रवेः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिभिः
saṃyamanyāṃ ca madhyāhne nimlocanyāṃ nimīlanam |
vibhāvaryāṃ niśīthaḥ syāttigmāṃśoḥ surapūjitaḥ
||19||संयमन्यां च मध्याह्ने निम्लोचन्यां निमीलनम् ।
विभावर्यां निशीथः स्यात्तिग्मांशोः सुरपूजितः
pravṛtteśca nimittāni bhūtānāṃ tāni sarvaśaḥ |
meroścaturdiśaṃ bhānoḥ kīrtitāni mayā mune
||20||प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः ।
मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने
merusthānāṃ sadā madhyaṃ gata eva vibhāti hi |
savyaṃ gacchandakṣiṇena karoti svarṇaparvatam
||21||मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि ।
सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम्
udayāstamaye caiva sarvakālaṃ tu sammukhe |
diśāsvaśeṣāsu tathā surarṣe vidiśāsu ca
||22||उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे ।
दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च
yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ |
tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ
||23||यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः ।
तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः
naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ |
udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ
||24||नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः ।
उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam |
vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇāndve pure tathā
||25||शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् ।
विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा
sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ |
yairyatra dṛśyate bhānuḥ saiva prācīti cocyate
||26||सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः ।
यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते
tadvāmabhāgato merurvartateti vinirṇayaḥ |
yadi caindryāḥ pracalate ghaṭikā daśapañcabhiḥ
||27||तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः ।
यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः
yāmyāṃ tadā yojanānāṃ sapādaṃ koṭiyugmakam |
sārdhadvādaśalakṣāṇi pañcanetrasahasrakam
||28||याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् ।
सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम्
prakrāmati sahasrāṃśuḥ kālamārgapradarśakaḥ |
evaṃ tato vāruṇīṃ ca saumyāmaindrīṃ sahasradṛk
||29||प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः ।
एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक्
paryeti kālacakrātmā dyumaṇiḥ kālabuddhaye |
tathā cānye grahāḥ somādayo ye digvicāriṇaḥ
||30||पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये ।
तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः
nakṣatraiḥ saha codyanti saha cāstaṃ vrajanti te |
evaṃ muhūrtena ratho bhānoraṣṭaśatādhikam
||31||नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते ।
एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्
yojanānāṃ catustriṃśallakṣāṇi bhramati prabhuḥ |
trayīmayaścaturdikṣu purīṣu ca samīraṇāt
||32||योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः ।
त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्
pravahākhyātsadā kālacakraṃ paryeti bhānumān |
yasya cakraṃ rathasyaikaṃ dvādaśāraṃ trinābhikam
||33||प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् ।
यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्
ṣaṇnemi kavayastaṃ ca vatsarātmakamūcire |
merumūrdhani tasyākṣo mānasottaraparvate
||34||षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे ।
मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते
kṛtetaravibhāgo yaḥ protaṃ tatra rathāṅgakam |
tailakārakayantreṇa cakrasāmyaṃ paribhraman
||35||कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् ।
तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन्
mānasottaranāmnīha girau paryeti cāṃśumān |
tasminnakṣe kṛtaṃ mūlaṃ dvitīyo'kṣo dhruve kṛtaḥ
||36||मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् ।
तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः
turyamānena tailasya yantrākṣavaditīritaḥ |
kṛtoparitano bhāgaḥ sūryasya jagatāṃ pateḥ
||37||तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः ।
कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः
rathanīḍastu ṣaṭtriṃśallakṣayojanamāyataḥ |
tatturyabhāgataḥ so'yaṃ pariṇāhena kīrtitaḥ
||38||रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः ।
तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः
tāvānarkarathasyātra yugastasminhayāḥ śubhāḥ |
saptacchando'bhidhānāśca sūrasūtena yojitāḥ
||39||तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः ।
सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः
vahanti devamādityaṃ lokānāṃ sukhahetave |
purastātsavituḥ sūto'ruṇaḥ paścānniyojitaḥ
||40||वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे ।
पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः
sautye karmaṇi saṃyukto vartate garuḍāgrajaḥ |
tathaiva bālakhilyākhyā ṛṣayo'ṅguṣṭhaparvakāḥ
||41||सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः ।
तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः
pramāṇena parikhyātāḥ ṣaṣṭisāhasrasaṃkhyakāḥ |
stuvanti purataḥ sūryaṃ sūktavākyaiḥ suśobhanaiḥ
||42||प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः ।
स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः
tathā cānye ca ṛṣayo gandharvā apsaroragāḥ |
grāmaṇyo yātudhānāśca devāḥ sarve pareśvaram
||43||तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः ।
ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम्
ekaikaśaḥ sapta sapta māsi māsi virocanam |
sārdhalakṣottaraṃ koṭinavakaṃ bhūmimaṇḍalam
||44||एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् ।
सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम्
dvisahasraṃ yojanānāṃ sa gavyūtyuttaraṃ kṣaṇāt |
paryeti devadeveśo viśvavyāpī nirantaram
||45||द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् ।
पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane sūryagativarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||