narakasvarūpavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
tasyānubhāvaṃ bhagavān brahmaputraḥ sanātanaḥ |
sabhāyāṃ brahmadevasya gāyamāna upāsate
||1||तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः ।
सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते
utpattisthitilayahetavo'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛtiguṇā yadīkṣayā''san |
yadrūpaṃ dhruvamakṛtaṃ yadekamātman- nānādhātkathamuha veda tasya vartma
||2||उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् ।
यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म
mūrtiṃ naḥ purukṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sadasadidaṃ vibhāti yatra |
yallīlāṃ mṛgapatirādade'navadyā- mādātuṃ svajanamanāṃsyudāravīryaḥ
||3||मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र ।
यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः
yannāma śrutamanukīrtayedakasmā- dārto vā yadi patitaḥ pralambhanādvā |
hantyaṃhaḥ sapadi nṛṇāmaśeṣamanyaṃ kaṃ śeṣādbhagavata āśrayetyumukṣuḥ
||4||यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा ।
हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः
mūrdhanyarpitamaṇuvatsahasramūrdhno bhūgolaṃ sagirisaritsamudrasattvam |
ānantyādanamitavikramasya bhūmnaḥ ko vīryāṇyadhigaṇayetsahasrajihvaḥ
||5||मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् ।
आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः
evaṃprabhāvo bhagavānananto durantavīryoruguṇānubhāvaḥ |
mūle rasāyāḥ sthita ātmatantro yo līlayā kṣmāṃ sthitaye bibharti
||6||एवंप्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः ।
मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति
etā hyeveha tu nṛbhirgatayo munisattama |
gantavyā bahuśo yadvadyathākarmavinirmitāḥ
||7||एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम ।
गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः
yathopadeśaṃ ca kāmānsadā kāmayamānakaiḥ |
etāvatīrhi rājendra manuṣyamṛgapakṣiṣu
||8||यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः ।
एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु
vipākagatayaḥ proktā dharmasya vaśagāstathā |
uccāvacā visadṛśā yathāpraśnaṃ nibodhata
||9||विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा ।
उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत
nārada uvāca
vaicitryametallokasya kathaṃ bhagavatā kṛtam |
samānatve karmaṇāṃ ca tanno brūhi yathātatham
||10||वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् ।
समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम्
śrīnārāyaṇa uvāca
kartuḥ śraddhāvaśādeva gatayo'pi pṛthagvidhāḥ |
triguṇatvātsadā tāsāṃ phalaṃ visadṛśaṃ tviha
||11||कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः ।
त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह
sāttvikyā śraddhayā kartuḥ sukhitvaṃ jāyate sadā |
duḥkhitvaṃ ca tathā kartū rājasyā śraddhayā bhavet
||12||सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा ।
दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत्
duḥkhitvaṃ caiva mūḍhatvaṃ tāmasyā śraddhayoditam |
tāratamyāttu śraddhānāṃ phalavaicitryamīritam
||13||दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् ।
तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम्
anādyavidyāvihitakarmaṇāṃ pariṇāmajāḥ |
sahasraśaḥ pravṛttāstu gatayo dvijapuṅgava
||14||अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः ।
सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव
tadbhedānvarṇayiṣyāmi prācuryeṇa dvijottama |
trijagatyā antarāle dakṣiṇasyāṃ diśīha vai
||15||तद्भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम ।
त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै
bhūmeradhastādupari tvatalasya ca nārada |
agniṣvāttāḥ pitṛgaṇā vartante pitaraśca ha
||16||भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद ।
अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह
vasanti yasyāṃ svīyānāṃ gotrāṇāṃ paramāśiṣaḥ |
satyāḥ samādhinā śīghraṃ tvāśāsānāḥ pareṇa vai
||17||वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः ।
सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै
pitṛrājo'pi bhagavān sampareteṣu jantuṣu |
viṣayaṃ prāpiteṣveṣu svakīyaiḥ puruṣairiha
||18||पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु ।
विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह
sagaṇo bhagavatproktājñāparo damadhārakaḥ |
yathākarma yathādoṣaṃ vidadhāti vicāradṛk
||19||सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः ।
यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक्
svāngaṇāndharmatattvajñānsarvānājñāpravartakān |
sadā prerayati prājño yathādeśaniyojitān
||20||स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् ।
सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान्
narakānekaviṃśatyā saṃkhyayā varṇayanti hi |
aṣṭāviṃśamitānkecittānanukramato bruve
||21||नरकानेकविंशत्या संख्यया वर्णयन्ति हि ।
अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे
tāmisra andhatāmisro rauravo'pi tṛtīyakaḥ |
mahārauravanāmā ca kumbhīpāko'paro mataḥ
||22||तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः ।
महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः
kālasūtraṃ tathā cāsipatrāraṇyamudāhṛtam |
sūkarasya mukhaṃ cāndhakūpo'tha kṛmibhojanaḥ
||23||कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् ।
सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः
saṃdaṃśastaptamūrtiśca vajrakaṇṭaka eva ca |
śālmalī cātha devarṣe nāmnā vairataṇī tathā
||24||संदंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च ।
शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा
pūyodaḥ prāṇarodhaśca tathā viśasanaṃ matam |
lālābhakṣaḥ sārameyādanamuktamataḥ param
||25||पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् ।
लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम्
avīcirapyayaḥ pānaṃ kṣārakardama eva ca |
rakṣogaṇākhyasambhojaḥ śūlaproto'pyataḥ param
||26||अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च ।
रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम्
dandaśūko'vaṭārodhaḥ paryāvartanakaḥ param |
sūcīmukhamiti proktā aṣṭāviṃśatinārakāḥ
||27||दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् ।
सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः
ityete nārakā nāma yātanābhūmayaḥ parāḥ |
karmabhiścāpi bhūtānāṃ gamyāḥ padmajasambhava
||28||इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः ।
कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव
iti śrīmaddevībhāgavatemahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakasvarūpavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||