kārtikavaibhavavarṇanam
brahmovāca
bhūyaḥ śṛṇuṣva vipreṃdra kārtikasya ca vaibhavam ||
daśamīdinamārabhya daśamyāṃ tu samāpayet
||1||भूयः शृणुष्व विप्रेंद्र कार्तिकस्य च वैभवम् ॥
दशमीदिनमारभ्य दशम्यां तु समापयेत्
paurṇamāsīṃ samārabhya paurṇamāsyāṃ samāpayet ||
āśvinasya haridinīṃ samārabhya tu bhaktimān
||2||पौर्णमासीं समारभ्य पौर्णमास्यां समापयेत् ॥
आश्विनस्य हरिदिनीं समारभ्य तु भक्तिमान्
dāmodaraṃ namaskṛtya kuryātsaṃkalpamāditaḥ ||
dāmodara namaste'stu sarvapāpavināśana
||3||दामोदरं नमस्कृत्य कुर्यात्संकल्पमादितः ॥
दामोदर नमस्तेऽस्तु सर्वपापविनाशन
kārtikasya vrataṃ kartumanujñāṃ dātumarhasi ||
nirvighnaṃ kuru deveśa āmāsaṃ puruṣottama
||4||कार्तिकस्य व्रतं कर्तुमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥
निर्विघ्नं कुरु देवेश आमासं पुरुषोत्तम
iti saṃprārthya vidhinā kārtikavratamācaret ||
anūruṃ vadatā proktaṃ bhāskareṇa śrutaṃ mayā ||
kalau ca svargagamanakāraṇaṃ śrūyatāṃ hi tat
||5||इति संप्रार्थ्य विधिना कार्तिकव्रतमाचरेत् ॥
अनूरुं वदता प्रोक्तं भास्करेण श्रुतं मया ॥
कलौ च स्वर्गगमनकारणं श्रूयतां हि तत्
sūrya uvāca
dvādaśānāṃ tu māsānāṃ mārgaśīrṣo'tipuṇyadaḥ
||6||द्वादशानां तु मासानां मार्गशीर्षोऽतिपुण्यदः
tasmātpuṇyaphalaḥ prokto vaiśākho narmadātaṭe ||
tato lakṣaguṇaḥ proktaḥ prayāge māghamāsakaḥ
||7||तस्मात्पुण्यफलः प्रोक्तो वैशाखो नर्मदातटे ॥
ततो लक्षगुणः प्रोक्तः प्रयागे माघमासकः
tasmānmahāphalaḥ proktaḥ kārtiko jalamātrake ||
ekataḥ sarvadānāni vratāni niyamāstathā
||8||तस्मान्महाफलः प्रोक्तः कार्तिको जलमात्रके ॥
एकतः सर्वदानानि व्रतानि नियमास्तथा
ekataḥ kārtikasnānaṃ brahmaṇā tulayā dhṛtam ||
saṃtatiścaiva saṃpattiḥ kalau yeṣāṃ prajāyate
||9||एकतः कार्तिकस्नानं ब्रह्मणा तुलया धृतम् ॥
संततिश्चैव संपत्तिः कलौ येषां प्रजायते
avaśyaṃ taiḥ kṛtaṃ viddhi kārtikasnānamādarāt ||
snānaṃ ca dīpadānaṃ ca tulasīvanapālanam
||10||अवश्यं तैः कृतं विद्धि कार्तिकस्नानमादरात् ॥
स्नानं च दीपदानं च तुलसीवनपालनम्
bhūmiśayyā brahmacaryyaṃ tathā dvidalavarjanam ||
viṣṇusaṃkīrtanaṃ satyaṃ purāṇaśravaṇaṃ tathā
||11||भूमिशय्या ब्रह्मचर्य्यं तथा द्विदलवर्जनम् ॥
विष्णुसंकीर्तनं सत्यं पुराणश्रवणं तथा
kārtike māsi kurvaṃti jīvanmuktāsta eva hi ||
na kārtikasamaṃ dharmyamarthyaṃ no kārtikātparam
||12||कार्तिके मासि कुर्वंति जीवन्मुक्तास्त एव हि ॥
न कार्तिकसमं धर्म्यमर्थ्यं नो कार्तिकात्परम्
na kārtikasamaṃ kāmyaṃ mokṣadānaṃ na kārtikāt ||
yudhiṣṭhireṇa dharmārthamarthārthaṃ ca dhruveṇa ca
||13||न कार्तिकसमं काम्यं मोक्षदानं न कार्तिकात् ॥
युधिष्ठिरेण धर्मार्थमर्थार्थं च ध्रुवेण च
śrīkṛṣṇena tu kāmārthaṃ mokṣārthaṃ nāradena ca ||
kṛtametadvrataṃ tasmācchreṣṭhaṃ kṛṣṇapriyaṃ ca hi
||14||श्रीकृष्णेन तु कामार्थं मोक्षार्थं नारदेन च ॥
कृतमेतद्व्रतं तस्माच्छ्रेष्ठं कृष्णप्रियं च हि
aruṇa uvāca
brūhi bhāskara sarvātmankadā''rabhya vrataṃ kṛtam ||
saphalaṃ jāyate samyakkā ca pūjyā'tra devatā
||15||ब्रूहि भास्कर सर्वात्मन्कदाऽऽरभ्य व्रतं कृतम् ॥
सफलं जायते सम्यक्का च पूज्याऽत्र देवता
bhāskara uvāca
ahaṃ viṣṇuśca śarvaśca devī vighneśvarastathā ||
eko'haṃ paṃcadhā jāto nāṭye sūtradharo yathā
||16||अहं विष्णुश्च शर्वश्च देवी विघ्नेश्वरस्तथा ॥
एकोऽहं पंचधा जातो नाट्ये सूत्रधरो यथा
asmākaṃ sarva evaite bhedā viddhi khageśvara ||
tasmātsauraiśca gāṇeśaiḥ śāktaiḥ śaivaiśca vaiṣṇavaiḥ
||17||अस्माकं सर्व एवैते भेदा विद्धि खगेश्वर ॥
तस्मात्सौरैश्च गाणेशैः शाक्तैः शैवैश्च वैष्णवैः
kartavyaṃ kārtikasnānaṃ sarvapāpāpanuttaye ||
sūryasya prītaye kāryaṃ tulāsaṃsthe divākare
||18||कर्तव्यं कार्तिकस्नानं सर्वपापापनुत्तये ॥
सूर्यस्य प्रीतये कार्यं तुलासंस्थे दिवाकरे
iṣapūrṇāṃ samārabhya yāvatkārtikapūrṇimā ||
tāvatsnānaṃ vidhātavyaṃ śivasaṃtuṣṭaye naraiḥ
||19||इषपूर्णां समारभ्य यावत्कार्तिकपूर्णिमा ॥
तावत्स्नानं विधातव्यं शिवसंतुष्टये नरैः
devīpakṣaṃ samārabhya mahārātricaturdaśī ||
tāvatsnānaṃ vidhātavyaṃ devī saṃprīyatāmiti
||20||देवीपक्षं समारभ्य महारात्रिचतुर्दशी ॥
तावत्स्नानं विधातव्यं देवी संप्रीयतामिति
gaṇapakṣaṃ samārabhya kṛṣṇā yā kārtike bhavet ||
caturthī tāvadeva syātsnānaṃ gaṇapatuṣṭaye
||21||गणपक्षं समारभ्य कृष्णा या कार्तिके भवेत् ॥
चतुर्थी तावदेव स्यात्स्नानं गणपतुष्टये
ekādaśīṃ samārabhya āśvinasyā'sitetarām ||
ekādaśyāṃ kārtikasya śuklāyāṃ paripūryate ||
kṛtaṃ yena tu tasya syātparituṣṭo janārdanaḥ
||22||एकादशीं समारभ्य आश्विनस्याऽसितेतराम् ॥
एकादश्यां कार्तिकस्य शुक्लायां परिपूर्यते ॥
कृतं येन तु तस्य स्यात्परितुष्टो जनार्दनः
na kārtikasamo māso na kāśīsadṛśī purī ||
na prayāgasamaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavātparaḥ
||23||न कार्तिकसमो मासो न काशीसदृशी पुरी ॥
न प्रयागसमं तीर्थं न देवः केशवात्परः
prasaṃgādvā balātkārairjñātvājñātvā kṛtaṃ bhavet ||
snānaṃ kārtikamāsasya na paśyedyamayātanām
||24||प्रसंगाद्वा बलात्कारैर्ज्ञात्वाज्ञात्वा कृतं भवेत् ॥
स्नानं कार्तिकमासस्य न पश्येद्यमयातनाम्
snānārthaṃ cenna sāmarthyaṃ datvānyasmai dhanādikam ||
snātasya tasya hastasya grahaṇā puṇyabhāgbhavet
||25||स्नानार्थं चेन्न सामर्थ्यं दत्वान्यस्मै धनादिकम् ॥
स्नातस्य तस्य हस्तस्य ग्रहणा पुण्यभाग्भवेत्
athavā kārtikasnānaṃ ye kurvaṃti dvijātayaḥ ||
teṣāṃ prāvaraṇaṃ dattvā snānajaṃ phalamāpnuyāt
||26||अथवा कार्तिकस्नानं ये कुर्वंति द्विजातयः ॥
तेषां प्रावरणं दत्त्वा स्नानजं फलमाप्नुयात्
rādhādāmodaraḥ pūjyaḥ kārtike tu viśeṣataḥ
||27||राधादामोदरः पूज्यः कार्तिके तु विशेषतः
svarṇasya vātha raupyasyā'pyabhāve śulbajāmapi ||
mṛjjāṃ vā citrajātāṃ vā'tha vā piṣṭavicitritām
||28||स्वर्णस्य वाथ रौप्यस्याऽप्यभावे शुल्बजामपि ॥
मृज्जां वा चित्रजातां वाऽथ वा पिष्टविचित्रिताम्
dāmodarasya rādhāyāstulasyadho'rcayaṃti ye ||
mūrtiṃ te tu narā jñeyā jīvanmuktā na saṃśayaḥ
||29||दामोदरस्य राधायास्तुलस्यधोऽर्चयंति ये ॥
मूर्तिं ते तु नरा ज्ञेया जीवन्मुक्ता न संशयः
api pāpasahasrāḍhyaḥ kārtikasnānato naraḥ ||
mukto'vaśyaṃ sa bhavati nā'tra kāryā vicāraṇā
||30||अपि पापसहस्राढ्यः कार्तिकस्नानतो नरः ॥
मुक्तोऽवश्यं स भवति नाऽत्र कार्या विचारणा
tulasyabhāve kartavyā pūjā dhātrītale khaga ||
mukhyapūjāvidhānaṃ tu kartavyaṃ sūryamaṃḍale
||31||तुलस्यभावे कर्तव्या पूजा धात्रीतले खग ॥
मुख्यपूजाविधानं तु कर्तव्यं सूर्यमंडले
apratyakṣāḥ sarvadevāḥ pratyakṣo bhagavānayam ||
sarve devāḥ kālavaśāḥ kālakālo divākaraḥ
||32||अप्रत्यक्षाः सर्वदेवाः प्रत्यक्षो भगवानयम् ॥
सर्वे देवाः कालवशाः कालकालो दिवाकरः
etadārādhane'śaktaḥ pratimāṃ pūjayennaraḥ ||
pratimāto'dhikaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasya tu pūjane
||33||एतदाराधनेऽशक्तः प्रतिमां पूजयेन्नरः ॥
प्रतिमातोऽधिकं पुण्यं ब्राह्मणस्य तु पूजने
daridro dānapātraṃ syādvidyāvāṃstu viśeṣataḥ ||
viprābhāve pūjanīyā gāvaḥ kṛṣṇā manoharāḥ
||34||दरिद्रो दानपात्रं स्याद्विद्यावांस्तु विशेषतः ॥
विप्राभावे पूजनीया गावः कृष्णा मनोहराः
viṣṇormūrtirjaṃgamataḥ sthāvarā tu praśasyate ||
śūdrasthāpitamūrtīnāṃ namaskāraṃ karoti yaḥ ||
pitṛbhirnirayaṃ yāti daśapūrvairdaśāparaiḥ
||35||विष्णोर्मूर्तिर्जंगमतः स्थावरा तु प्रशस्यते ॥
शूद्रस्थापितमूर्तीनां नमस्कारं करोति यः ॥
पितृभिर्निरयं याति दशपूर्वैर्दशापरैः
śūdrārcitasya saṃsparśāddahedāsaptamaṃ kulam
||36||शूद्रार्चितस्य संस्पर्शाद्दहेदासप्तमं कुलम्
tasmādvicāryya viprairyā sthāpitā tāṃ samarcayet ||
tato'pi yā devatābhiḥ kṛtā sā bhuktimuktidā
||37||तस्माद्विचार्य्य विप्रैर्या स्थापिता तां समर्चयेत् ॥
ततोऽपि या देवताभिः कृता सा भुक्तिमुक्तिदा
mūrtyabhāve pūjanīyo'śvattho vā'tha vaṭo'tha vā ||
aśvattharūpī viṣṇuḥ syādvaṭarūpī śivo yataḥ
||38||मूर्त्यभावे पूजनीयोऽश्वत्थो वाऽथ वटोऽथ वा ॥
अश्वत्थरूपी विष्णुः स्याद्वटरूपी शिवो यतः
kārtike tulasīśākaṃ tāṃbūlaṃ vā narādhamaḥ ||
ajñānājjñānato vā'pi bhuñjāno nirayaṃ vrajet
||39||कार्तिके तुलसीशाकं तांबूलं वा नराधमः ॥
अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि भुञ्जानो निरयं व्रजेत्
śāligrāmaśilācakre nityaṃ sannihito hariḥ ||
tasmātsarvaprayatnena śāligrāmaṃ prapūjayet
||40||शालिग्रामशिलाचक्रे नित्यं सन्निहितो हरिः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शालिग्रामं प्रपूजयेत्
rudraśāpavaśādgāvo viṣṭhābhakṣaṇatatparāḥ ||
tathā'pi tāḥ pūjanīyā lokadvayaphalapradāḥ
||41||रुद्रशापवशाद्गावो विष्ठाभक्षणतत्पराः ॥
तथाऽपि ताः पूजनीया लोकद्वयफलप्रदाः
brahmāṃ'śakasamudbhūte pālāśe yastu bhojanam ||
kuryātkārtikamāse'sau viṣṇulokaṃ prayāsyati
||42||ब्रह्मांऽशकसमुद्भूते पालाशे यस्तु भोजनम् ॥
कुर्यात्कार्तिकमासेऽसौ विष्णुलोकं प्रयास्यति
* aśvattharūpī bhagavānvaṭarūpī sadāśivaḥ ||
tasmātsarvaprayatnena kārtike'śvatthamarcayet
||43||* अश्वत्थरूपी भगवान्वटरूपी सदाशिवः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्तिकेऽश्वत्थमर्चयेत्
yā nārī kārtike māsi lakṣaṃ kuryātpradakṣiṇāḥ ||
rādhādāmodaraṃ pūjya mandavāre ca tattale
||44||या नारी कार्तिके मासि लक्षं कुर्यात्प्रदक्षिणाः ॥
राधादामोदरं पूज्य मन्दवारे च तत्तले
dampatī bhojayedrādhādāmodarasvarūpiṇau ||
bhojayitvā sapatnīkānpaścādbhuṃjīta vāgyataḥ
||45||दम्पती भोजयेद्राधादामोदरस्वरूपिणौ ॥
भोजयित्वा सपत्नीकान्पश्चाद्भुंजीत वाग्यतः
vandhyā'pi labhate putramitarāsāṃ tu kā kathā ||
sadā sannihito viṣṇurdvipatsu brāhmaṇe yathā
||46||वन्ध्याऽपि लभते पुत्रमितरासां तु का कथा ॥
सदा सन्निहितो विष्णुर्द्विपत्सु ब्राह्मणे यथा
bodhidrume pādapeṣu śāligrāme śilāsu ca ||
tasmādaśvatthamūle vai kartavyaṃ viṣṇupūjanam
||47||बोधिद्रुमे पादपेषु शालिग्रामे शिलासु च ॥
तस्मादश्वत्थमूले वै कर्तव्यं विष्णुपूजनम्
aśvatthapūjā sparśena karttavyā śanivāsare ||
anyavāre'śvatthasaṃgāddaridro jāyate naraḥ
||48||अश्वत्थपूजा स्पर्शेन कर्त्तव्या शनिवासरे ॥
अन्यवारेऽश्वत्थसंगाद्दरिद्रो जायते नरः
snānaṃ jāgaraṇaṃ dīpaṃ tulasīvanapālanam ||
kārtike māsi kurvaṃti te narā viṣṇumūrtayaḥ
||49||स्नानं जागरणं दीपं तुलसीवनपालनम् ॥
कार्तिके मासि कुर्वंति ते नरा विष्णुमूर्तयः
saṃmārjanaṃ viṣṇugṛhe svastikādinivedanam ||
viṣṇoḥ pūjāṃ ca ye kuryurjīvanmuktāstu te narāḥ
||50||संमार्जनं विष्णुगृहे स्वस्तिकादिनिवेदनम् ॥
विष्णोः पूजां च ये कुर्युर्जीवन्मुक्तास्तु ते नराः
snānakālaṃ pravakṣyāmi tīrthādiṣu ca yatphalam ||
snānadharmāśca ye kecittānsarvānme nibodhata
||51||स्नानकालं प्रवक्ष्यामि तीर्थादिषु च यत्फलम् ॥
स्नानधर्माश्च ये केचित्तान्सर्वान्मे निबोधत
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikavaibhavavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||